Кіріспе

Уәкілетті және заңсыз шағын қарулар мен жеңіл қарулар нарықтары. Шағын қарулар саудасы (шағын қарулардың таралуы және шағын қарулар нарығы деп те аталады) – рұқсат етілген және заңсыз шағын қарулар мен жеңіл қарулардың (ШҚЖҚ), сондай-ақ олардың бөліктері, керек-жарақтары мен оқ-дәрілерінің нарықтары.

Анықтама

Қару саудасы, немесе шағын қару нарығы, шағын және жеңіл қарудың (және олардың бөліктерінің, аксессуарларының және оқ-дәрілерінің) заңды түрде берілуі мен заңсыз сатуын қамтиды. Шағын және жеңіл қару – бір немесе екі адам көтеріп жүре алатын, немесе түйе сияқты жануарлармен немесе көлік құралдарымен тасымалданатын қару-жарақ. Олар пистолеттер мен жеңіл пулеметтер сияқты атыс қаруларынан бастап, иыққа арқаланып тасымалданатын әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелеріне (MPADS), минометтерге және гранататарларға (RPGs) дейін ауқымды. Бұл сауда бүкіл әлемде жүзеге асырылады, бірақ қарулы қақтығыстар, зорлық-зомбылық және ұйымдасқан қылмыс ошақтарында шоғырланған. Заңсыз әрекеттерге шағын қарудың заңсыз саудасы, ақша мен есірткіні шағын қаруға айырбастау жатады, бұл тауарлардың барлығы әлемдік шекараларды кесіп өтеді. Бұл қарулар бүгінгі күні көптеген аймақтық қақтығыстар үшін ғана емес, сонымен қатар әлем бойынша қызмет ететін көптеген террористік ұйымдар үшін де таңдау жасалады. Заңды түрде берілу, әдетте, қатысушы үкіметтердің мақұлдауымен және ұлттық және халықаралық заңнамаға сәйкес жүзеге асырылатын трансферттер ретінде анықталады. Қара нарықтағы (заңсыз) трансферттер ұлттық немесе халықаралық заңдарды бұзады және ресми үкіметтік рұқсатсыз орындалады. Сұр нарықтағы трансферттер – бұл заңдылығы нақты емес және басқа екі санатқа жатпайтын трансферттер. 2010 жылы жылына кемінде 100 миллион долларлық шағын қару экспорттаған елдердің саны 12-ден 14-ке дейін өсті. Экспортерлер тізімін АҚШ, Италия, Германия, Бразилия, Австрия, Швейцария, Израиль, Ресей, Оңтүстік Корея, Бельгия, Қытай, Түркия, Испания және Чехия басқарды. Швеция тізімнен шықты, себебі оның экспорты 2010 жылы 132 миллион доллардан 2011 жылы 44 миллион долларға дейін төмендеді. Сонымен қатар, АҚШ (M16), бұрынғы Кеңес Одағы (AKM), Қытай Халық Республикасы (Type 56), Германия (H&K G3), Бельгия (FN FAL) және Бразилия (FN FAL) Суық соғыс кезінде шағын қаруды коммерциялық мақсатта және идеологиялық қозғалыстарды қолдау үшін кең көлемде экспорттады. Бұл шағын қарулар көптеген қақтығыстарды бастан кешірді және олардың көп бөлігі қазір қару сатушылардың немесе қажеттілік туғанда оларды қақтығыс аймақтары арасында жылжытатын кішігірім үкіметтердің қолында.

Кіші қарудың негізгі импортшылары

2011 жылы 100 миллион доллардан кем емес шағын қару-жарақ импорттаған сегіз ел – АҚШ, Канада, Германия, Австралия, Таиланд, Ұлыбритания, Франция және Италия. Оңтүстік Корея тізімнен шықты, себебі оның импорты 2010 жылы 130 миллион доллардан 2011 жылы 40 миллион долларға дейін төмендеді. Мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымының Іс-қимыл бағдарламасын, көбінесе ПО деп аталатын, іске асыру барысы туралы БҰҰ-ға есеп беруге міндетті. Шағын қарудың заңсыз саудасы қарулы қақтығыстар мен басқа да ауыр гуманитарлық және әлеуметтік-экономикалық проблемалардың басты себебі болып табылатындығы туралы пікірлер қалыптасқан. Шағын қарумен жасалған зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейі және, әсіресе, дау-дамазыл мен қарулы қақтығыс аймақтарында заңсыз алынған қару-жарақтардың болуы күмәнді емес. Дегенмен, қарулы қақтығыстардың туындауына басқа да әлеуметтік факторлар зор ықпал ететіндіктен, мұндай қарулардың зорлық-зомбылықты күшейтудегі рөлі сұрақ тудырады. Соңғы зерттеулер зорлық-зомбылықтың түбіртектік себептерін, сондай-ақ осы зорлыққа мүмкіндік беретін құралдарды зерттеуге бағытталған. Тағы бір сынға ұшыраған мәселе – халықаралық деңгейде заңсыз сауданы реттеу мүмкіндігі, себебі қару-жарақтардың қанша пайызы шекара арқылы тасымалданатыны нақты белгісіз. Заңсыз сауданың сипаты нақты статистиканы анықтауды қиындатады. Бірақ соңғы кезде зерттеушілер шектеулі параметрлер шегінде нақты сандарды анықтауда біршама табысқа қол жеткізді. 2012 жылы жарық көрген Routledge Studies in Peace and Conflict Resolution басылымында «ресми түрде бекітілген жеткізілімдердің бұрмалануы немесе дұрыс пайдаланылмауы, халықаралық заңсыз қара нарықтағы саудамен салыстырғанда толық расталды» делінген. Авторлар одан әрі түсіндіреді: «Көптеген дамып келе жатқан немесе осал мемлекеттер үшін, заңдастырылған қару-жарақ иеленуін ішкі реттеудің нашарлығы, сондай-ақ ресми сақтау орындарынан ұрлану, жоғалу немесе сыбайлас жемқорлық арқылы сату, шекара арқылы заңсыз саудадан гөрі қару-жарақ мәселесіне көбірек алаңдаушылық тудырады». Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 2006 жылғы 26 маусым мен 7 шілде аралығында Нью-Йоркте өткізілетін қарастыру конференциясын жоспарлады. Конференция келіспеушіліктерге толы болды және мемлекеттер маңызды қорытынды құжатқа келісе алмады. Сонымен қатар, 2003, 2005, 2008 және 2010 жылдары Іс-қимыл бағдарламасын іске асыру мәселелерін қарастыру үшін мемлекеттердің төрт екіжылдық кездесуі өтті. 2008 жылғы екіжылдық кездесуде үш негізгі мәселеге қатысты қорытынды құжат қабылданды: халықаралық көмек, ынтымақтастық және әлеуетті арттыру; қару-жарақ қорын басқару және артық қалдықтарды жою; шағын және жеңіл қарулардың заңсыз саудасы. 2010 жылғы төртінші екіжылдық кездесуде алғаш рет консенсус негізінде заңсыз сауда мәселесін қарастыратын қорытынды құжат қабылданды. Екінші конференция 2012 жылғы 27 тамыз бен 7 қыркүйек аралығында Нью-Йоркте өтті.

Деректер мәселелері

Қару саясаты жөніндегі пікір таластарды шешудегі ең үлкен тосқауыл – жан-жақты деректердің жетіспеуі. БҰҰ қару-жарақ тізілімі ірі қару-жарақтарды есепке алуға тырысса да, шағын қару-жарақтар бойынша әлемдік есеп беру жүйесі жоқ. Кіші және жеңіл қару-жарақ (КЖҚ) туралы деректерді жинау, кейбір елдердің ашықтығын және елдер ішінде ұйымдастырылған жүйе болмауын ескере отырып, қиын болуы мүмкін. Дегенмен, "Шағын қаруды зерттеу" институты атап көрсеткендей, соңғы он жылда жиырма тоғыз ел ұлттық қару-жарақ экспорты туралы есептерді ұсынды. Олардың жиырма бесi – еуропалық елдер, ал төрт елi – Еуропалық емес, олар Австралия, Канада, Оңтүстік Африка және АҚШ. Кейбір елдер өздерінің қарулы күштері мен құқық қорғау органдарының шағын қарулары туралы ақпаратты жарияласа, ал басқалары мемлекеттік меншіктегілердің шамамен алынған деректерін ұсынады. Көпшілігі ештеңе жариялаудан бас тартады, жуық шамамен бағалайды немесе жай ғана білмейді. Ақыр соңында, осы мәселелерді шешу үшін "Шағын қаруды зерттеу" институтының саршыны ашықтық барометрін жасады, ол әр елдің ақпаратты бөлісудегі ынтымақтастығы мен сенімділігін бағалауға мүмкіндік береді. 2007 жылғы "Шағын қаруды зерттеу" институтының басылымына сәйкес, әлемде кем дегенде 639 миллион оттық қару бар, бірақ нақты саны одан әлдеқайда көп болуы мүмкін. Бұл көрсеткіш жыл сайын шамамен 8 миллионға артып, жалпы экономикалық әсері жылына шамамен 7 миллиард АҚШ долларына жетеді. "Шағын қаруды зерттеу" институтының деректері – қолжетімді ұлттық деректер мен нақты елдердегі далалық зерттеулерге негізделген бағалаулар. Олар жалпы тенденциялар мен шағын қарудың мөлшері туралы жалпы түсінік береді.

Қару құқығы мәселелері

Әлемнің әр аймағында жеке азаматтық меншікке және халықаралық қару-жарақ бақылауына қатысты қаруды бақылауды қабылдауда зор айырмашылықтар бар. Қару ұстау құқығы – АҚШ Конституциясымен кепілдендірілген құқық, ал аң аулаудан өзге мақсаттарда қару иелену кең таралған және әлеуметтік тұрғыдан қабылданған. IANSA сияқты үкіметтік емес ұйымдар кіші қарудың кең таралғандығы үкіметтер мен жеке тұлғалар арасындағы зорлық-зомбылық айналымын күшейтеді деп санайды. АҚШ Жоғарғы Соты (әсіресе Антонин Скалияның Колумбия округіне қарсы Хеллер ісі бойынша көпшілік пікірінде) АҚШ Конституциясының Екінші түзетуіне сәйкес, федералды және штаттық үкіметтердің заң шығару және атқару биліктері қару иеленуді реттеу мүмкіндіктерімен шектеледі. АҚШ-тағы қару құқықтарын қорғаушы топтар, ең бастысы Американың Ұлттық атқыштар қауымдастығы және Атыс қаруын сақтау үшін еврейлер, қару иеленуге қол жеткізу жиі өзін-өзі қорғау үшін қажет, соның ішінде үкіметтің жеке азаматтардың өміріне араласуына қарсы қорғану үшін қажет екенін мәлімдейді. JPFO жеке қару-жарақтарды тәркілеу – тиранияның қажетті, бірақ жеткілікті емес шарты екенін айтады және қазіргі заманғы қаруды тіркеу және тәркілеу әрекеттері мен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясының іс-әрекеттері арасындағы параллельдіктерді көрсетеді (қараңыз: Нацистік қаруды бақылау туралы аргумент). Сонымен қатар, Пакистанда көптеген адамдар қару иеленуді қылмысқа қарсы қорғанудың қажетті құралы және азаматтардың құқық қорғау органдарының жұмысына қатысу жолы деп санайды. Тәуелсіз институттың аға ғылыми қызметкері, сондай-ақ Ұлттық атқыштар қауымдастығының атынан сот ісімен танымал жазушы және заңгер Стивен Халбрук, азаматтарды қарусыздандыру оларды тоталитарлық үкіметтерге қарсы қорғанышсыз қалдырады (мысалы, нацистік Германиядағы еврейлер сияқты) деп ұсынды.

Африкаға әсері

Африкадағы соғыстардың жалғасуы және күрделенуі кейде шағын қарудың таралуымен байланыстырылады. Колониалдық кезеңге дейінгі және кейінгі кезеңдегі кісі өлтіру көрсеткіштерін салыстыру шағын қарудың таралуының әсерін анықтауға көмектесер еді. Africa Researchers for the Small Arms Survey (Африкадағы ұсақ қаруларды зерттеу жөніндегі зерттеушілер) бүкіл Африка бойынша шамамен 30 миллионға жуық оттық қару айналымда екенін есептейді. Бұл көрсеткіш Еуропадағы шағын қарудың жалпы санынан – 84 миллионнан әлдеқайда төмен. Дегенмен, қарудың саны, олардың қалай қолданылуымен салыстырғанда маңызды емес. Small Arms Survey (Шағын қаруды зерттеу) мәліметтері бойынша, Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африкада кем дегенде 38 компания шағын қару өндіреді, бірақ жергілікті компаниялар сұранысты толыққанды қанағаттандыра алмайды. Оңтүстік Африка аймақтағы шағын қаруды экспорттаушы ел, алайда 2005 жылы елден тек 6 миллион долларлық шағын қару шығарылса, континентке 25 миллион долларлық шағын қару импортталды. Заңды саудадан өзге, шағын және жеңіл қарулардың заңсыз саудасы да Африкаға зор әсер етеді. Африкадағы шағын қарулардың заңсыз саудасының көп бөлігі соғыстан кейінгі қару-жарақтарды алып тастау және тасымалдаумен байланысты болуы мүмкін. Қарудың бір елден екінші елге заңсыз тасымалдануы, сол қарулы топтардың шекаралас аймақтардағы қақтығыстарды тудыруы мүмкін. Мұны Либериядан басталып, Сьерра-Леоне, Кот-д'Ивуар және Гвинеяға дейінгі қақтығыстарда көруге болады. Шағын қарудың тағы бір заңсыз саудасы – қолөнер өндірісі. Қару сарапшылары Мэтт Шрёдер мен Гай Лэмбтің мәліметтері бойынша, Гана елі жылына 200 000-ға жуық жаңа қару шығаруға потенциалы бар. Африкадағы халықаралық қақтығыстар, бүлікші топтардың, жалдамалы әскерлердің және қарулы бандалардың қызметі салдарынан африкалықтарға шағын қарудың тигізетін зияны әлі толыққанды бағаланбаған, бірақ Стокгольм бейбітшілік зерттеу институтының пікірінше, аймақтағы қару тасымалына қатысты ашықтық пен ақпарат алмасу сенімді арттырады. Халықаралық кіші қарулар жөніндегі желі, Saferworld және Oxfam International мәлімдегендей, қарулы қақтығыстар Африкаға жыл сайын 18 миллиард доллар, ал 1990-2005 жылдар аралығында шамамен 300 миллиард доллар шығын келтірді. Осы кезеңде Африканың 23 елінде соғыс болды: Алжир, Ангола, Бурунди, Орталық Африка Республикасы, Чад, Конго Демократиялық Республикасы (КДР), Конго Республикасы, Кот-д'Ивуар, Джибути, Эритрея, Эфиопия, Гана, Гвинея, Гвинея-Бисау, Либерия, Нигер, Нигерия, Руанда, Сенегал, Сьерра-Леоне, Оңтүстік Африка, Судан және Уганда.