Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік режиммен ынтымақтастық жасаған, үшінші рейх азаматы емес адамдарды іздеу және ұстау. Осы мақалада соғыстан кейін НСДАП-тың бұрынғы мүшелерінің тағдыры қарастырылмайды.
The pursuit of Nazi collaborators refers to the post World War II pursuit and apprehension of individuals who were not citizens of the Third Reich at the outbreak of World War II but collaborated with the Nazi regime during the war. Hence, this article does not cover former members of the NSDAP and their fates after the war.
Өмірбаян
Күдіктілерді ұстауға бірнеше себеп болды. Басты мотивтер: өлтірілгендерге, әсіресе Холокост кезінде этникалық негізде өлтірілгендерге (көбінесе еврейлер, поляктар және орыстар) кек қайтару; соғыстан кейін кінәлілерді әділетке тартып, сот арқылы қылмыскер деп тануға деген ниет (Нюрнберг процесіне қараңыз); жасалған қылмыстық әрекеттерді жария ету және оларды дәлелдермен ресми тіркеуге мүмкіндік беру, осылайша оларды ешқашан жоққа шығару мүмкін болмайды (кейбір әрекеттердің ойға сыймайтындығына байланысты оларды жоққа шығару ықтималдығы болды); бүкіл қауымдар мен мәдениеттерге қарсы осындай ауқымды геноцидтің төзбестігі және қолданыстағы заңдардың жеткіліксіздігіне қарамастан, оны жазасыз қалдыруға болмайды деген кең таралған сезім; сондай-ақ, мифтік "Одесса" сияқты қандай да бір "нацистік" астыртын ұйымның болуынан қорқу, ол жаудың жариялаған Төртінші Рейх үшін қайта топтасуына мүмкіндік беруі мүмкін еді.
Іздеу құралдары
Бұл қуғын-сүргін жеке және ұйымдасқан түрде көптеген формада жүзеге асты. Бірнеше ұйымдар мен жеке тұлғалар (танымал нацистерді аулаушылар) соғыс қылмыстары немесе адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыпталған бұрынғы нацистерді немесе нацистік әріптестерді іздеді. Адамдар, бұрын таныс болған адамдарды, қазір жалған есіммен өмір сүріп жатқанын хабарлады. Соғыс кезінде жасаған қылмыстары үшін белгілі бір адамдар топтар немесе үкіметтер тарапынан іздестірілді. Басқалары оккупацияланған елдерде соғыстан кейін спонтанды кек алудың құрбаны болды, бұл кейбір аймақтарда күдікті әріптестерді ұстауға ұласты, онда өздігінен әрекет ету және тез сот үкімі жиі кездесті. Алғашқы спонтанды іздеу кезеңінен кейін, уақытша үкіметтер мәселені өз қолына алып, күдікті қылмыскерлерді сотқа тартты. Германиядағы Нюрнберг процесінде тек Германияның жоғары сатыдағы нацистік шенеуніктері сотталды, ал әр ел өз әріптестерін қудалап, жазалады. Францияда Пьер Лаваль сотталып, өлім жазасына кесілді, ал Филипп Петенге де өлім жазасы берілді, бірақ Шарль де Голль оны кейін өмір бойына бас бостандығынан айырды. Үкіметтер серіктестікке күдікті адамдарды тергеді және сұраққа тартыды, мысалы, АҚШ Әділет министрлігінің Арнайы тергеулер бюросы. Нацистерді қолдау және қашу ұйымдарына еніп, оларды құрылымымен зерттеді; ең танымал «ОДЕССА» желісі, оның әртүрлі «тышқан жолдары» және оларға көмектескен деп саналатын адамдар. Алайда, көптеген күдікті соғыс қылмыскерлеріне рақымшылық берілді, ал кейбіреулері соғыстан кейінгі әкімшіліктерде жоғары лауазымдарға ие болды (мысалы, Морис Папон, Алжир соғысы кезінде (1954–62) Париждегі полиция префекті болды; ол 1961 жылғы Париж қырғынына кінәлі деп танылды). Басқалары тіпті сотқа тартылмады, мысалы, Роберт де Фой 1945–1958 жылдары Бельгия мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің басшысы лауазымына қайта келді.
Аргентина
1998 жылдың наурыз айында Ясеновац концентрациялық лагерінің (кейде "Балқанның Аушвицы" деп аталса) бұрынғы коменданты Усташа Динко Шакич Аргентинаның ұлттық телеарнасында сұхбат берді, ол онда 50 жылдан астам уақыт бойы тұрған еді. Сұхбатта ол басшылық қызметін мойындады, бірақ ешкімді өлтірмегенін мәлімдеді. Бұл сұхбат көпшіліктің наразылығын тудырды. 1998 жылдың мамырында Шакич Аргентина полициясымен ұсталды. Келесі айда ол Хорватияға экстрадицияланды. 1999 жылы Загреб соты оны жасаған қылмыстары үшін 20 жылға түрмеге кесті. Шакич 2008 жылы түрмеде қайтыс болды.
Австралия
Латвия Австралияға нацишіл Араж жасағының жоғары лауазымды офицері деп саналатын Конрад Калейсті экстрадициялау туралы өтініш білдірді, бірақ ол экстрадицияланбастан бұрын 2001 жылдың 8 қарашасында қайтыс болды. Калейс 1950 жылы Австралияға көшіп келіп, азаматтық алды. Венгрия Австралиядан Чарльз Зентайды экстрадициялауды сұрады. Ол 1944 жылдың қараша айында Будапештте Венгрия армиясында қызмет етіп жүрген кезінде 18 жастағы еврей жігіті Петер Балазды өлтірді деген айып тағылды.
Бельгия
Бельгия нацистермен ынтымақтастық жасаған бельгиялық азаматтарды тұтқындады және кейбіреулерін өлімге кесті. Өлім жазасына кесілгендердің бірі Пьер Дей еді; алайда ол Еуропадан қашып шыққан алғашқы нацистік әріптестердің бірі болды, және бұл қашқандығы ұшақпен болды, бұл ерекше жағдай. Ол Чарльз Лескаттың көмегімен, ол да "Je suis partout" ұйымының серіктесі болған, Аргентинаға қашып кетті. Аргентинада ол Хуан Перон ұйымдастырған кездесуге қатысты, онда серіктестер мен бұрынғы нацистердің қашуын ұйымдастыруға арналған желі (халық арасында "тышқан жолдары" деп аталды) құрылды. 1947 жылдың 17 маусымында Бельгия Аргентинадан оның экстрадициясын сұрады, бірақ Аргентина үкіметі бұл өтінішті қанағаттандырмады. Бостандыққа шыққаннан кейін Пьер Дей жазу қызметін қайта бастап, ресми перонистік басылымның редакторы болды. Анри де Ман – сол кезеңдегі бельгиялық социалистік теоретиктердің бірі, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германиямен ынтымақтастық жасады. Бельгия азат болғаннан кейін ол Швейцарияға өтті. Соғыстан кейін ол елге опасыздық жасағаны үшін сотталды. 1953 жылдың 20 маусымында ол әйелімен бірге Муртен қаласының маңында пойызбен соқтығысып қаза тапты. Виши Франциясының бұрынғы басшысы Филипп Петан 1945 жылдың шілдесінде мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Ол кінәлі деп танылып, ату жазасына кесілді, бірақ Шарль де Голль жазаны өмір бойы бас бостандығынан айыруға ауыстырды. Алайда Пьер Лаваль соттан кейін өлім жазасына кесілді. Көптеген сотталғандар бірнеше жылдан кейін рақымшылыққа ие болды. Полицияда ынтымақтастық жасағандар жиі лауазымдарына оралып, ресми міндеттерін атқарды. Мысалы, 1990 жылдары Вишидегі ынтымақтастық үкіметіндегі рөлі үшін сотталған Морис Папон 1961 жылғы Париж қырғынына бұйрық берді, ол сол кезде Париж полициясының басшысы болды. Вафен СС "Шарлемань" дивизиясының соғыстан аман қалған француз мүшелері сатқындар деп есептелді. Көптеген офицерлер өлім жазасына кесілді, ал қатардағы сарбаздарға түрме жазасы берілді; кейбіреулеріне түрме орнына Индокитайда (1946–1954) Шетелдік легионда қызмет етуге рұқсат берілді. Көптеген соғыс қылмыскерлері тек 1980 жылдары сотталды, олардың ішінде Пол Тувье, Клаус Барби, Морис Папон және оның орынбасары Жан Легуа болды. Соңғы екеуі де 1942 жылдың шілдесінде өткен "Вель д'Ив" тобына қатысқандары үшін сотталды. Атақты нацистерді іздеушілер Серж және Беате Кларсфельд оларды әділетке тарту үшін ондаған жылдар бойы күш салды. Алжир соғысы (1954–1962) кезінде көптеген ынтымақтастық жасаушылар ОАҚ террористік қозғалысына қосылды. Жак де Бернонвилл Квебекке, содан кейін Бразилияға қашып кетті. Жак Планкард д'Ассак Португалиядағы Салазардың кеңесшісі болды. Өлім-жітім туралы нақты статистика жоқ. Ең төменгі бағалау бойынша, шамамен 10 500 адам босатылғанға дейін және одан кейін өлім жазасына кесілді. "Әділет соттары 6760-қа жуық өлім жазасын шығарды, оның 3910-ы – қашып кеткендерге, ал 2853-і – айыпталушылардың қатысуымен. Осы 2853 адамның 73 пайызы де Голльдің кешірімімен құтылды, ал 767-сі өлім жазасын өтеді. Сонымен қатар, әскери трибуналдар шамамен 770 адамды өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Осылайша, азаттыққа дейін және одан кейін қаза тапқандардың жалпы саны шамамен 10 500 адамды құрады, оның ішінде "жабайы тазарту" кезінде қаза тапқандар да бар", олардың ішінде милиция мүшелері мен басшылары да болды. АҚШ әскерлері азаттықтан кейін болған "қосымша соттан тыс өлімдердің" санын 80 000 деп есептейді. Францияның сол кездегі ішкі істер министрі, 1945 жылдың наурыз айында, 105 000 адам өлім жазасына кесілгенін хабарлады. Қазіргі заманғы зерттеулер бойынша, соттан тыс өлімдердің жалпы саны 10 000-нан 15 000-ға дейін жетеді.
Грекия
1941 жылдан 1944 жылға дейін Грекия Үшінші рейхтің бақылауында болды. Азаттыққа қол жеткеннен кейін елде денацификацияның күрделі кезеңі басталды. Көптеген жақтастар, әсіресе нацистердің Афинадағы марионеттік режимінің жетекшілері өлім жазасына кесілді. Бірінші коллаборационист премьер-министр, генерал Георгиос Цолакоглу 1945 жылы Грекияның арнайы коллаборационистер сотында сотталып, өлім жазасына кесілді, бірақ оның жазасы, көптеген өлім жазалары сияқты, өмір бойына түрмеге ауыстырылды. Екінші коллаборационист көшбасшысы Константинос Логотетопулос Вермахттың шығуынан кейін Германияға қашып кеткен еді, ол АҚШ әскерімен ұсталды және өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 1951 жылы ол мерзімінен бұрын босатылып, түрмеден тыс қайтыс болды. Үшінші коллаборационист премьер-министр Иоаннис Раллис мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды; сот оны өмір бойына бас бостандығынан айырды. Дегенмен, немістермен ынтымақтастық жасаған бірнеше төменгі және орта буын өкілдері, әсіресе қауіпсіздік батальондары мен жандармерия мүшелері, жақын арада босатылып, лауазымдарына қайта орналастырылды. Грек азаматтық соғысының қалыптасуында олардың коммунизмге қарсы көзқарастары ынтымақтастықтан гөрі маңыздырақ болды. Шындығында, көптеген жағдайларда немістермен ынтымақтастық жасаған және соғыстан кейінгі қауіпсіздік құрылымдарын құрған адамдар бұрынғы қарсылық қозғалысының мүшелерін қуғынға түсірді. Сонымен қатар, 1945 жылы Иоаннинадағы коллаборационистер жөніндегі арнайы сот, қатысусыз, 1930 Чам коллаборационистін Остің жақтасы ретінде өлім жазасына кесті (№344/1945 шешімі). Келесі жылы сол сот тағы 179 адамды соттады. Алайда, соғыс қылмыстары жазасыз қалды, өйткені қылмыскерлер бұрыннан-ақ шетелге қашып кеткен еді.
Израиль
Израиль 1950 жылдың 1 тамызында нацистер мен нацистік әріптестерін (жазалау) туралы заң қабылдады. 1950 мен 1961 жылдар аралығында бұл заңмен нацистермен ынтымақтасқандығы дәлелденген 40 еврей капосы сотталды. 1988 жылы Джон Демянюк та өлім жазасына кесілді, бірақ оның кінәлі екендігі туралы үкім 1993 жылдың 29 шілдесінде Жоғарғы Сот тарапынан күштен шығарылды. 1965 жылдың 23 ақпанында латвиялық ұшқыш және нацистік әріптесі Гербертс Кукурс, авиациялық бизнес ашу сылтавымен Уругвайға тартылып келгеннен кейін, Израильдің сыртқы барлау қызметі Моссад агенттері тарапынан өлтірілді.
Норвегия
Видкун Квислинг, соғыс жылдары Норвегияның «министр-президенті» болған, сондай-ақ Nasjonal Samling жетекшілері Альберт Вильям Хагелин және Рагнар Сканке сотталып, ату арқылы жазаланды. Барлығы 45 адам өлім жазасына кесілді, ал 37 адам атылды (25 норвегиялық және 12 неміс). Бұл үкімдер сол кезде де, кейін де қызу пікірталас тудырды, себебі соғыстан кейінгі сот процестері үшін Норвегия заң жүйесіне өлім жазасын қайта енгізу шешімі әскери заңның қағидаларына негізделді. 1904 жылы Қылмыстық кодекстен өлім жазасы жойылған болатын. Бұл шешімді 1944 жылы Лондонда эмиграцияда болған Норвегия үкіметі қабылдады, кейіннен сот процестері барысында Парламентте үш рет талқыланды және Жоғарғы Сот бекітті.
Польша
Оккупацияланған Польшада фолкс-герман мәртебесі көптеген артықшылықтармен қатар бір үлкен кемшілікке ие болды: фолкс-германдар неміс армиясына әскерге шақырылды. "Фолькслісте" 4 санаттан тұрды. 1-санат және 2-санат этникалық немістер деп есептелді, ал 3-санат және 4-санат – "Фолькслісте"-ге қол қойған поляктар. Германияға қосылған Польша аймақтарында 1-санат және 2-санаттан шамамен 1,000,000 адам, ал 3-санат және 4-санаттан шамамен 1,700,000 адам болды. Басқарушы үкіметте шамамен 120,000 фолкс-герман болды. Соғыстан кейін поляк тегіндес фолкс-германдар поляктар тарапынан ерекше жек көруге ұшырады және поляк заңдары бойынша сатқын деп есептелді. Польша аумағында қалған неміс азаматтары тобымен "persona non grata" мәртебесіне ие болды. Олар поляк азаматтығына өтініш беру немесе Германияға қуылдыру таңдауына ие болды. Неміс мүлігі, неміс компаниялары мен неміс мемлекеттеріне тиесілі мүлік, Польша мемлекеті коммунистік Польшадағы көптеген басқа мүліктермен бірге тәркіленді. Заңда нақты көрсетілгендей, неміс меншік иелері ешқандай өтемақы алуға құқылы емес еді. Өтініш бергендер тексеруден өтті. Процесс басталғанда фолкс-германдарға қарсы зорлық-зомбылық оқиғалары жиі болды. Алайда, жақын арада фолкс-германдарды тексеру құқықтық процеске бағынышты болды және бақыланатын тәртіппен аяқталды.
Кеңес Одағы
Ресей және Ресей Азаттық Армиясының, сондай-ақ Ресей халықтарын азат ету комитетінің басқа да советтік мүшелері, мысалы Андрей Власов, қудаланды, сотталды және Гулаг түрмелеріне жіберілді немесе атылды. Көптеген советтік соғыс тұтқындары нацистермен ынтымақтасқан деп есептелді, тіпті олар Вермахтқа түскеннен басқа ештеңе жасамаған болса да, соғысты лагерьде өткізді. Мұндай бақытсыз советтік азаматтардың көптегені Совет Одағына қайтарылғаннан кейін қуғынға түсті. Жалпы, қысқа сот процесінен кейін, егер олар атылмаса, нацистік әріптестер Гулаг мәжбүрлі еңбек лагерлеріне қамалды. Волга неміс автономиялық кеңестік социалистік республикасы таратылды және Волгадағы немістер Волга өзеніндегі қоныстарынан қуылды, көптегендері Қазақстанға немесе Сібірге жер аударылды.
Ұлыбритания
Соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше адам Ұлыбритания үкіметі тарапынан мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталды. Олардың ішінде Waffen SS Британдық еркін корпусының мүшелері және «Лорд Хо-Хо» деп танылған Уильям Джойс болды. Ялта конференциясында келiсiлгендей, британдықтар көптеген совет азаматтарын сот үшін совет билігіне қайтарды. Олардың кейбіреуі нацистік Ресей Азаттық Армиясында қызмет еткен жақтастар болды. Кейінірек, қайтарылғандардың арасында ешқашан совет азаматтары болмаған ақ ресейліктер мен казақтар бар екені белгілі болды, және олар совет билігі тарапынан өлтірілді, бұл оқиға дау тудырды. Югославиялық жақтастар Иосип Броз Титоның күштеріне Блейбург репатриациясы аясында берілді, олардың көпшілігі түрмеге қамалды, ал кейбіреулері қаза тапты. Нацистерге Латвия мен Беларусь еврейлерін өлтіруге көмектескен, сол аттас жасақ бөлімінің басшысы Викторс Арайс соғыстан кейін Германияның британдық оккупациялық аймағында тұтқындалды және бірнеше жыл соғыс тұтқыны лагерінде өткізгеннен кейін 1949 жылы босатылды, британдықтар оның нақты кім екенін білмеді. Ол 1979 жылға дейін, Батыс Германия үкіметі оны сотқа тартқанға дейін із-түзсіз жоғалып жүрді. Арайстың орынбасары Харийс Свикерис соғыстан кейін Ұлыбританияға қоныстанды және 1990 жылдары соғыс қылмыстары заңы бойынша сотталуға ықтимал кандидат деп есептелді, бірақ сотқа үлкермей қайтыс болды. 1961 жылы Айн Эрвин Мере Эстонияда 5000 шетелдік еврейді өлтіргені үшін Совет Одағында сотталды, бірақ британ үкіметі совет үкіметінің жеткіліксіз дәлелдерге ие екенін айтып, экстрадиция сұрағын қабылдамады. 1999 жылдың 1 сәуірінде Энтони Савнюк Ұлыбританиядағы алғашқы нацистік соғыс қылмыстары процесінде 18 еврейді өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Савнюк 1942 жылдың қыркүйегінде нацистік оккупацияланған Беларусьтағы Домачевода жаппай қырғыннан кейін қашып кетуге тырысқан еврейлерді іздеу үшін полиция жасақтарын басқарды. Ол 2005 жылдың 7 қарашасында 84 жасында түрмеде қайтыс болды.
Югославия
Нацистермен ынтымақтастық үшін жазалау Югославияда ерекше қатал болды, себебі ынтымақтастық жасағандар соғыс кезінде Югославия аумағында болған, іс жүзінде азаматтық соғыста жеңілген тарапта болды. Коммунистер көптеген усташтарды, сондай-ақ олардың серіктестерін, әсіресе Блейбургтегі өлім шерулерінде атқылады. Соғыстан кейін Югославияның құпия полициясы UDBA елден қашып кеткен бірнеше бұрынғы усташтарды, оның ішінде усташтардың басшысы және олардың нацистік үкіметі Анте Павеличті іздеп табу және жою үшін шетелге жіберілді. Олар Веккослав Любурич және басқаларды сәтті өлтірді, сондай-ақ Зденко Блажекович, Андрия Артукович және басқаларды экстрадициялады.