Кіріспе

Мысыр перғауыны, аты Тутмос (Тутмосс). Манетонның «Эпитомы» Тутмос II-ні «Хеброн» деп атайды (оның преномені Ахеперенреге сілтеме) және оның билігі 13 жылға созылғанын көрсетеді, бірақ бұл көрсеткіш ғалымдар арасында кеңінен даулы. Кейбір египтологтар оның билігін толық он жылға қысқартып, үш жыл ғана болғанын жақтайды, себебі оның ең жоғары жылдық жазбасы – 1 жыл II Акет күнінің 8-і күніндегі стела.

Билік ету мерзімі мен ұзақтығы

Манетонның «Эпитомы» египтологтар арасында қызу талқылауларға түрткі болған, өйткені оның билігі кезеңіне қатысты сақталған құжаттар өте аз. Ескі ғалымдар 13 жылдық билікті ұсынады, ал жаңа ғалымдар II Тутмосқа 3-4 жылдық билікті дұрыс көреді, себебі оның атынан табылган мөрлер мен ескерткіштердің саны шектеулі. Аменхотеп I билігінде Сотис жұлдызының гелиактік көтерілуі арқылы II Тутмос билігінің басталу мерзімін шамамен анықтауға болады, бұл оған б.з.д. 1493-1479 жылдар аралығында билік еткендігін көрсетеді. Алайда, осы көтерілісті қалай түсіндіруге байланысты белгісіздік б.з.д. 1513-1499 жылдар аралығын да мүмкін етеді. I Тутмос неше жыл билік еткеніне қатысты дағы күмәндер оның билігін тағы да бірнеше жылға ертерек орналастыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, ғалымдардың көпшілігі оның билігін б.з.д. 1493 немесе 1492-1479 жылдар аралығында деп санайды.

Қысқа билік ету үшін дәлел

II Тутмос билік құрған кезде жасы ұлғайған Инени, осы билеушінің бүкіл билік мерзімінен Хатешепсут билік құрған кезеңге дейін өмір сүрді. Сонымен қатар, II Тутмос монументальді жазбаларда және Жаңа Мемлекет шенеуніктерінің замандас қабірлік автобиографияларында жеткіліксіз дәлелденген. Даталанған құжаттар болмаған жағдайда патшаның билік мерзімін бағалаудың негізгі құралы болып табылатын, оның билігінен сақталған ескерткіштерді нақты санау, іс жүзінде мүмкін емес, өйткені Хатшепсут оның көптеген ескерткіштерін иеленді, ал III Тутмос өз кезегінде II Тутмос атын басқа ескерткіштерге кездейсоқ түрде қайта жазды. Дегенмен, Семена, Кумма және Элефантинада патша салған бірнеше ғимараттардың бөліктерінен басқа, II Тутмос тұсындағы жалғыз маңызды ескерткіш – Карнақтағы төртінші пилонның алдында орналасқан әктас қақпа. Тіпті бұл ескерткіш II Тутмос билігінде аяқталмай, оның ұлы III Тутмос билігінде аяқталды, бұл II Тутмос билігінің «өте қысқа мерзімді» болғанын көрсетеді. Кейін қақпа бұзылып, құрылыс бөліктері III Тутмос билігінде Аменхотеп III-тің үшінші пилонының негізіне енгізілді. Ескерткіштерді иелену мүмкін болғанымен, скарабейлердің кіші өлшемі және салыстырмалы маңызсыздығы олардың аттарын өзгертуді тиімсіз және пайдасыз етеді; сондықтан олар осы кезең туралы айқын түсінік береді. Хатшепсут билігі 21 жыл 9 айға созылған деп саналады. Габолде талдауында II Тутмосқа қатысты сақталған скарабейлердің саны Тұтмос I және Хатшепсутке қарағанда тұрақты түрде аз екенін атап өтті; мысалы, Флиндерс Петридің скарабей мөрлері туралы ескі зерттеуінде Тұтмос I үшін 86 мөр, II Тутмос үшін 19 мөр және Хатшепсут үшін 149 мөр, ал Жагердің соңғы зерттеулерінде Тұтмос I үшін 241 мөр, Хатшепсут үшін 463 мөр және II Тутмос үшін 65 мөр тіркелген. Сондықтан, егер II Тутмос билігінде скарабейлердің саны ерекше төмен болмаса, бұл патшаның билігінің қысқа болғанын көрсетеді. Осы негізде Габолде Тұтмос I және II билік мерзімін тиісінше шамамен 11 және 3 жыл деп бағалады. Нәтижесінде, II Тутмос билігінің ұзақтығы египтологтар арасында қызу талқылау тақырыбы болып табылады, оның билігіне қатысты сақталған құжаттардың аздығына байланысты консенсусқа келу қиын.

Ұзақ билік етудің дәлелі

Тутмос билігінің мерзімі әлі де дәстүрлі түрде 13 немесе 14 жыл деп есептеледі. Иненидің автобиографиясы Тутмос қысқа ғана уақыт билік еткенін көрсету үшін түсіндірілуі мүмкін, бірақ ол сонымен қатар II Тутмосты "ұядағы бүркіт" деп атайды, бұл оның таққа отырған кезде бала болғанын көрсетеді. Алан Гардинер 1900 жылы Жорж Дарсесидің анықтаған Тутмостың 18-ші жылына жатқан ескерткішті атап өтті, бірақ оның нақты орны анықталған жоқ. Бұл жазуды көбінесе Хатшепсут жазған деп есептейді, оның 18-ші жылы болғаны белгілі. Беккерат Мысырлық шенеуніктің фрагментті жазуында 18 жыл деп жазылғандығын байқап, бұл дата Хатшепсуттің Мааткаре есімін көрсеткенін, ол Ахеперенре II Тутмостан өзгертілген, ал қайтыс болған II Тутмосқа сілтеме алынып тасталғанын айтады. Сонымен қатар, Хатшепсут өзінің Сед мерекесін 16-шы жылы тойлағаны қызық, фон Беккераттың айтуынша, оның әкесі I Тутмос қайтыс болғаннан кейін 30 жыл өткен соң болды. Бұл 13-14 жылдық кезеңді құрайды, онда II Тутмостың билігі Хатшепсут пен I Тутмостың билігі арасына сыяды. Беккерат египтологтардың II Тутмостың билігінің ұзақтығын оның билігінен сақталған заттардың санына сүйене отырып, статистикалық түрде бағалауға нақты критерийлері жоқ екенін атап өтті. Кэтрин Рориг KV20 қабірінің, әдетте Хатшепсут тапсырған деп есептелетіні, Патшалар аңғарындағы II Тутмостың бастапқы қабірі болғанын ұсынады. Егер бұл дұрыс болса, бұл II Тутмос үшін үлкен жоба болар еді, ол бірнеше жылдық құрылыс кезеңін қажет ететін және осы патшаның ұзақ билігін білдіретін болар еді. Екіншіден, француз египтологтарының Карнақтағы жаңа археологиялық жұмыстары Люк Габолдтың айтуынша, 4-ші пилонның алдындағы пилон мен II Тутмостың сәнді фестиваль алаңының дәлелін берді. Сонымен қатар, француз египтологтары Карнақта II Тутмос салған шағын ғибадатхана мен баржаның қасиетті орнының блоктарын да тапты. Соңында, Зигмунд Высоцкий Дейр-эль-Бахаридағы Хатшепсуттің жерлеу ғибадатханасы бастапқыда II Тутмостың өзінің жерлеу ғибадатханасы ретінде басталғанын ұсынды. Мұнда Хатшепсут II Тутмостың бейнелерін Храмды II Тутмостың өлімінен кейін Хатшепсут басып алғанға дейін осы патша жасаған бөліктерінде II Тутмостың бейнелерімен алмастырды. II Тутмос Семнадағы Хнум ғибадатханасын безендіруге де үлес қосты. Бұл жаңа археологиялық дәлелдерді қайта қарау қысқа билік етуді қолдауға жиі қолданылатын бірнеше аргументтерді жояды: атап айтқанда, II Тутмоске жатқызылатын қабірдің болмауы, жерлеу ғибадатханасының болмауы және осы фараон жасаған ірі жұмыстардың болмауы. II Тутмостың Карнақтағы құрылыс жобалары оның билігі 3 жыл емес, 13 жылға жақын болғанын көрсетеді. 2020 жылдың наурызында Варшава университетінің археология институтының археологтары Анджей Нивинский басқаратын археологтар египеттік Дейр-эль-Бахари қаласында 3500 жыл бұрын жасалған қазына сандығы мен ағаш қорапты тапты. Тас сандықта бірнеше заттар болды, олардың барлығы ақ матамен жабылған. Қазба кезінде зығырдан жасалған үш орам табылды. Олардың бірінде діни мақсатта құрбандыққа шалынған қаздың қаңқасы табылды. Екіншісі қаз жұмыртқаларынан тұрды. Үшінші орамда ежелгі египеттіктер үшін символдық мағынасы бар ибис жұмыртқасы болды деп есептеледі. Сонымен қатар, орамның ішінде фараон II Тутмостың есімі жазылған кішкентай ағаш қорап табылды. Анджей Нивинскийдің сөзіне сүйенсек, "көктің ұзындығы шамамен 40 см, биіктігі сәл төмен. Ол өте жақсы жасырылған, қарапайым тас блогына ұқсайды. Тек жақын қарағанда ғана ол сандық екені анықталды". Бірақ Кентенноферден келген бірнеше бүлікшілер көтеріліп, египеттік әскерлер I Тутмос салған бекініске шегінді. Ол кезде салыстырмалы түрде жас болғандықтан, II Тутмос Нубияға әскерді өзі басқарудың орнына жіберді, бірақ ол бұл көтерілісті әкесінің әскери генералдарының көмегімен оңай басып тастаған сияқты. Бұл жорықты тарихшы Иосиф Флавий "Эфиопия соғысы" деп атады. II Тутмос Синайдағы шашу бедуиндеріне қарсы соғысқан көрінеді, бұл туралы Ахмос Пен Нехбет жазған. Бұл шабуыл Сирияға бара жатқанда ғана жасалғанын көрсетеді. Алайда оның сүйектері Дейр-эль-Бахаридағы (Фебелік некрополі) Мумиялардың патшалық жасырындығынан табылды.

Анам

II Тутмос мумиясы 1881 жылы Деир-эль-Бахриде табылған. Ол басқа 18-ші және 19-шы династия басшыларымен бірге жерленді, соның ішінде I Ахмосе, I Аменхотеп, I Тутмос, III Тутмос, I Рамсес, I Сети, II Рамсес және IX Рамсес. Оның ішінде, мумияның XXI династияда қайта оралғандығын көрсететін жазба болды. Бұл жарақаттардың барлығы өлімнен кейін болған, бірақ денесі II Тутмостың өмірі оңай болмағанын көрсетеді, бұл туралы Гастон Маспероның төмендегі цитаты куәлік етеді: Ол отыз жасқа толмай тұрып, бальзамалау процесі іздерін кетіре алмаған аурудан қайтыс болды. Терісі кейбір жерлерінде қабыршақтанып, жаралармен жабылған, ал бас сүйегінің жоғарғы бөлігі тоңқақ; денесі жұқа және сәл қысқарған, күш-қуат пен бұлшықет күші жетіспегендей көрінеді. Джеймс Харрис пен Фаузия Хуссиен (1991) Жаңа Мемлекеттік патшалық мумияларына рентгендік зерттеу жүргізіп, II Тутмостың мумияланған қалдықтарын зерттеді. Зерттеу нәтижелері II Тутмос мумиясының жүз-бас сүйек ерекшеліктері Нубия халқында жиі кездесетінін көрсетті. Оның мумиясы CG 61066 инвентаризациялық нөмірімен тіркелген. 2021 жылдың сәуір айында оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр Ежелгіліктері Мұражайынан Мысыр Цивилизациясының Ұлттық Мұражайына "Перғауынның Алтын Шығаруы" атты шара аясында көшірілді. Мумияның кім екендігіне қатысты күмәндер туды. Қайта оралған қаптамада ол II Тутмос деп көрсетілген, бірақ бұл I Тутмостан өңделген болуы мүмкін.