Кіріспе

Оптикалық иллюзия

Тачер эффектісі немесе Тачер иллюзиясы – беті тік қарағанда бірдей өзгерістер оңай байқалатын болса, кері қараған бетте жергілікті ерекшеліктердегі өзгерістерді анықтау қиындайтын құбылыс. Бұл эффект алғаш рет осы құбылысты суретке түсірген сол кездегі Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчердің атымен аталған. Эффектті 1980 жылы Йорк университетінің психология профессоры Питер Томпсон жасаған.

Шолу

Бұл әсерді бастапқыда бірдей болған екі сурет көрсетеді, олар айналдырылған. Екінші суретте көздер мен ауыз тік бұрылып өзгертілген, бірақ сурет тура тұрғанда ғана өзгерістер байқалады. Тэтчер эффектісі бетті қабылдауға қатысатын, әсіресе тік беттерге бейімделген нақты психологиялық когнитивтік модульдерге байланысты деп саналады. Бет-әлпеттер өте ұқсас болғанына қарамастан, ерекше болып көрінеді. Біз бет-әлпеттерді ажырату үшін, беттің жеке ерекшеліктеріне (көз, мұрын және ауыз сияқты) емес, олардың арасындағы құрылымдық қатынасқа – конфигурациясына сүйенетін арнайы процестерді дамытамыз деген гипотеза бар. Резус маймылдары мен шимпанзелер де Тэтчер эффектісін бастан кешіреді, бұл бет-әлпетті өңдеуге қатысатын ми механизмдерінің кейбіреуі 30 миллион жылдан астам бұрын ортақ ата-бабада пайда болған болуы мүмкін деген пікірді тудырады. Тэтчер эффектісінің бетті қабылдаудағы негізгі қағидалары биологиялық қозғалысқа да қолданылды. Жеке нүктелердің локальды инверсиясы қиын, ал кейбір жағдайларда бүкіл сурет айналдырылғанда оны тану тіпті мүмкін емес.

Қосымша тексерулер

Тэтчердің иллюзиясы бетті тану психологиясын анықтауда да көмектесті. Тэтчер иллюзиясын қолданатын тәжірибелерде, әдетте, үйлесімсіз ерекшеліктерді тік немесе кері бұрылған күйде көруге қажетті уақыт қарастырылады. Мұндай өлшемдер тұтас беттік бейнелерді өңдеудің мәнерін анықтау үшін қолданылды. Тік және кері бұрыштар арасындағы аралық бұрыштарды қарастыра отырып, зерттеулер иллюзияның біртіндеп немесе күрт пайда болуын зерттеді. Тэтчер иллюзиясына сезімталдық балаларда, тіпті аутизммен ауыратын балаларда да анықталды. Дегенмен, туа біткен просопагнозиясы бар адамдар, осы жағдайға ұшырамаған адамдарға қарағанда иллюзияға жалпы алғанда әлдеқайда нашар жауап беретіні көрсетілді. Олардың жауап беру уақыты, көзге ұнай бермейтін беттің бағытына нашар және сызықтық түрде тәуелді болды. Осы соңғы байқау, бетті танудағы "конфигурациялық өңдеуге" жауапты ми бөлігі – қыртыстың түйіспелі беттік аймағы екенін көрсетеді, ол туа біткен және кейіннен пайда болған жағдайлардың екеуіне де әсер етеді.