Кіріспе
Балықтан жасалған дәмдеуіш. Балық соусы – тұздалған және екі жылға дейін ашытылған балық немесе крилден жасалған сұйық дәмдеуіш. Ол Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азия асүйлерінде, әсіресе Мьянма, Камбоджа, Лаос, Филиппин, Таиланд және Вьетнам елдерінде маңызды дәмдеуіш ретінде қолданылады. Балық соусының кейбір түрлері Рим дәуірінен бері Батыс елдерінде пайдаланылып келеді. Тағамға керемет умами дәмін қосу қабілетіне байланысты оны әлемдік аспазшылар мен үй шаруалары кеңінен қолданады. Балық соусының умами дәмі оның құрамындағы глутаматтың арқасында пайда болады. Балық соусы пісіру кезінде немесе дайын болған соң дәмдеуіш ретінде, сондай-ақ соустарға негіз ретінде қолданылады. Батыста соя соусын кейбір адамдар балық соусына вегетариандық балама ретінде қарастырады, бірақ олардың дәмі мүлдем бөлек. Ежелгі Қытайдың Чжоу әулеті тұсында балық, соя және тұз қосылып жасалған ашытылған дәмдеуіш қолданылған. Хан әулеті кезінде соя бұршақтары балықсыз ашытылып, соя пастасы мен соя соусы алынса, балық негізіндегі ашытылған соустар жеке балық соусы ретінде дамыды. Хоккиен диалектісінде "коэчиап" деп аталатын балық соусы, кетчуптың алғашқы нұсқасы болуы мүмкін.
Fish sauce is a liquid condiment made from fish or krill that have been coated in salt and fermented for up to two years. It is used as a staple seasoning in East Asian cuisine and Southeast Asian cuisine, particularly Myanmar, Cambodia, Laos, Philippines, Thailand, and Vietnam. Some garum related fish sauces have been used in the West since the Roman times. Due to its ability to add a savory umami flavor to dishes, it has been embraced globally by chefs and home cooks. The umami flavor in fish sauce is due to its glutamate content. Fish sauce is used as a seasoning during or after cooking, and as a base in dipping sauces. Soy sauce is regarded by some in the West as a vegetarian alternative to fish sauce though they are very different in flavor. During the Zhou dynasty of ancient China, fish fermented with soybeans and salt was used as a condiment. By the time of the Han dynasty, soy beans were fermented without the fish into soy paste and its by product soy sauce, with fermented fish based sauces developing separately into fish sauce. A fish sauce, called kôechiap in Hokkien Chinese, might be the precursor of ketchup.
Еуропа
Балық соустары ежелгі Жерорта теңізі асханасында кеңінен қолданылған. Ең ерте тіркелген өндіріс б.з.д. 4-3 ғасырларда ежелгі гректер жасаған, олар балықтың қалдықтарын – гаросты ашытып соусқа айналдырған. Оның қазіргі балық соустарына қарағанда тұздың мөлшері аз болған деп саналады. Римдіктер де осындай дәмдеуішті гарум немесе ликамен деп атаған. Гарумды Римнің Испаниядағы бекіністерінде негізінен скумбриядан жасаған, балықтың ішегін тұздап, етін күнде ашытып, әдетте бірнеше ай бойы пісірген. Содан кейін қоңыр сұйықтықты сүзіп, бөтелкеге құйып, дәмдеуіш ретінде сатқан. Римдіктердің балық тұздау орындарының қалдықтары әлі де көрініп тұр, мысалы, Испаниядағы Алхесирас және Португалиядағы Сетубал маңында. Бұл процесс 16 ғасырға дейін жалғасты, содан кейін гарум жасаушылар анчоуске көшіп, ішектерін алып тастады. Гарумды жиі жаман иіс немесе шіріген деп сынаған, мысалы, "жаман иіс шығаратын балық соусы" деп атаған, және ол қазіргі colatura di alici-ге, неаполитандық асханада қолданылатын балық соусына ұқсас делінеді. Ағылшын тілінде гарум бұрын балық тұздығы деп аударылған. Алғашқы Вустершир соусы да осыған ұқсас өнім, себебі ол ашытылған және анчоусты қамтиды.
Сортаннан айырмашылығы
Балық соусы мен устрица соусы екеуі де тұзды және тарихы байланысты болуы мүмкін, бірақ олар әртүрлі өнімдер. Балық соусы сулы, мөлдір және тұзы көп, ал устрица соусы устрица қоюлатылған эссенциясынан жасалғандықтан, аздап тұзды тәтті және балық соусы сияқты күшті емес иіске ие.
Ингредиенттер мен өндіріс
Балық соустары тарихта әртүрлі балық түрлерінен және моллюскалардан дайындалған, сонымен қатар балықтың толық түрін немесе тек балық қанын немесе ішкі органдарын пайдалану арқылы жасалған. Көптеген қазіргі заманғы балық соустары тек балық пен тұздан тұрады, әдетте анчоус, креветка, скумбрия немесе басқа да күшті дәмді, майлы балықтан жасалады. Кейбір түрлеріне шөптер мен дәмдеуіштер қосылады. Қазіргі заманғы балық соустарында балық немесе моллюскалар 10%-дан 30%-ға дейін тұзбен араластырылады. Содан кейін оны екі жылға дейін жабық ыдыста сақтайды. Дидро мен Д’Аламбердің 18 ғасырдағы "Энциклопедиясындағы" "Неуч нум" атты анонимді мақаласында: "Еуропалықтар осы типтегі соустың қылығына үйреніп алады деседі".
Оңтүстік-шығыс Азия
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы балық соусы көбінесе анчоустар, тұз және судан жасалады, және өте күшті дәмге ие. Анчоустар мен тұз ағаш бөшкелерге қатарлап салынып, ашытылады және баяу қысылады, нәтижесінде тұзды, балық иісті сұйықтық алынады. Тұз осмос арқылы сұйықтықты шығарады. Оңтүстік-Шығыс Азиялықтар балық соусын көбінесе тамақ пісіру үшін қолданады. Дегенмен, осы соустың тәтті-қышқыл нұсқасы да бар, ол көбінесе соустың ішіне мақұлдау үшін қолданылады.
Мьянма
Мьянмадағы балық соусы ngan bya yay (ငါးငံပြာရည်) деп аталады. Ол көбінесе Hmyin ngapi (မျှင်ငပိ) өнімінің (кішкентай балықтан жасалған Бирма балық пастасы) қосалқы өнімі болып табылады.
Қазақстан
Камбоджада балық соусы тик трей (tœ̆k trei) деп аталады. Прахок сияқты, ол да Ангкорей дәуірінен бұрын пайда болған деп есептеледі. Өнеркәсіптік балық соусы трей айнг кеуй немесе анчоусты ірі тұзбен араластырып, үлкен ағаш ыдыстарда ферментациялау арқылы жасалады. Алты-сегіз ай ішінде ол бес рет дистилляцияланады, содан кейін құмыраларға салынып, соңғы 2-3 ай күн сәулесінде ферментацияланады. Ең танымал балық соусы Кампот провинциясында өндіріледі. Кампоттың азық-түлік өндіру компаниясы уылдырық қосылған арнайы балық соусын шығарады. Балық соусын қант, лайм шырыны, чили бұрышы және ұнтақталған қуырылған жер жаңғағымен араластырып, тәтті балық соусын жасайды, ол Камбоджада ең танымал соусқа айналған.
Лаос
Лао/Исан тілінде ол nam pa деп аталады. Ірі кесектелген, құлпынайлырақ нұсқасы padaek деп белгілі және ол да қолданылады.
Филиппин
Филиппин балық соусы патис деп аталады. Ол филиппин асүйінің ең маңызды ингредиенттерінің бірі. Патис – бағұн өндірісінің қосалқы өнімі, оған бағұн ида (ферменттелген балық), бағұн аламан (ферменттелген криль), сондай-ақ сирек кездесетін бағұн макабебе (ферменттелген устрица) және бағұн сизи (ферменттелген моллюскалар) кіреді. Қолданылатын балықтар көбінесе сардина, анчоус, амбид және ірі балықтардың шабақтары сияқты кішкентай болады. Басқа балық соусының түрлерінен өзгешелігі, ашытылған қатты заттар тасталмастан, жеке өнім ретінде сатылады. Патис ашытылатын бағұнның үстіңгі қабаттарынан алынады және қысылмайды. Сондықтан, патис дайындауға басқа балық соусы түрлеріне қарағанда көбірек уақыт кетеді, себебі ол бағұнның дайын болуына байланысты.
Тайланд
Таиландта балық соусы нам пла (น้ำปลา) деп аталады. Исанда оны нам па дейді. Лаостың падаегіне ұқсас, пла ра (ปลาร้า) да тайланд тағамдарында қолданылады. Таиландта балық соусы тамақ дайындауда да, дастарқанда дәмдеуіш ретінде де қолданылады, мысалы, кеспе сорпасында. Көптеген тайлық тағамдарға фрик нам пла қосылады: балық соусы, лайм шырыны және ұсақталған ащы бұрыш қоспасы. Көбінесе осы соусқа кесілген сарысақ қосылады. Дәстүрлі түрде Таиландта екі түрлі балық соусы жасалған: тұщы су балығынан – пла сой және тұзды су балығынан – пла кратак. Кез келген балық кем дегенде сегіз ай ашытылады, үш бөлік балыққа екі бөлік тұз қатынамында. Содан кейін алынған масса сүзіліп, ең жақсы балық соусы, яғни "негіз" шығарылады. Қалған тұнбаға су мен тұз қосылып, тағы үш-төрт ай ашытылады. Бұл екінші сортты балық соусын береді, ол көбінесе тамақ пісіруде қолданылады. 2014 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) ботулизм токсиніне жасалатын сынақтар туралы мәліметтердің жетіспеуіне байланысты тайлық балық соусын импорттауға тыйым салды. Егер 0,5 микрограмнан астам мөлшерде қабылдаса, бұл токсин өлімге әкелуі мүмкін. Содан кейін Таиландтың азық-түлік қауіпсіздігі және сапа басқармасы 48 түрлі балық соусының құрамындағы ботулизм токсинінің мөлшерін анықтау үшін сынақтан өткізді. Сынақтан өткен 48 марканың 28-і 12 облыстағы 18 өндіріс орнынан шығарылған нағыз балық соусы болды. Ал сегіз облыстағы өндіріс орындарынан алынған 20 үлгіде балық соусының сапасы төмендегені анықталды. Тестілеу нәтижесінде А, В, Е және F типтегі ботулизм токсинінің және Clostridium botulinum бактериясының жоқ екені анықталды. 2018 жылы тыйым салынған тайлық балық соусы туралы әңгімелер қайта тарады.
Вьетнам
Вьетнамдық сорттары nước mắm деп аталады. Вьетнамда балық соусын өндірумен ең танымал екі аймақ бар: Фу Куок және Фан Тьет. Балық соусының 300 жылдық тарихы бар, ол Чам халқының Чампа патшалығынан бастау алады. Фан Тьет Вьетнам балық соусының туған жері ретінде танылуы мүмкін. 1693 жылға дейін Фан Тьет Чампаның аймағы болды. 1693 жылы вьетнамдықтар бұл аймақты басып алып, балық соусын бөшкелерге салып, бүкіл елге сата бастады. Бұл бизнесті 1872 жылы туған Трэн Гиа Хоа кеңінен танымал етті. Фан Тьетте балық соусының мұражайы бар. АҚШ-тағы танымал брендтерге Mega Chef, Red Boat, 3 Crabs, Golden Boy және Hòn Phan Thiết жатады. Вьетнамдық балық соустары анчоу, скумбрия, қылыш балық және тұздан жасалады. Ірі балықтарда, әсіресе, қылыш балық сияқты жыртқыш балықтарда жоғары концентрациядағы сынап кездеседі. Оларда қант, гидролизделген белок немесе консерванттар сияқты қоспалар жоқ. Вьетнамдықтар күшті иісі жоқ, мөлдір және терең алтын түсті соустарды артық көреді. "Бірінші пресстелген" балық соусы, яғни соус ашыту бөшкелерінен алғаш рет құйылғанда бөтелкеге салынады, бұл да сапаның көрсеткіші. Соңында, балық соусының азот деңгейін өлшегенде (N), нарықтағы балық соусының көп бөлігі 20N орташа диапазонында болады. 30N-ден жоғарысы жоғары сапалы, ал 40N – оптималды деп есептеледі. Nước chấm – бұл балық негізіндегі вьетнамдық дайындалған дәмдеуіш (оған "соус" деп те айтылады), ол дәмді, сәл тәтті және тұзды, ал лайм мен чили бұрышы қосылса, қышқыл және ащы болуы мүмкін. Негізгі құрамдас бөліктері – балық соусы, су және қант. Mắm балық соусына ұқсас, бірақ ол ұзақ ашытылмайды, ал балық тек сұйық экстрактымен емес, оның ішіндегі балықпен бірге сақталады. Mắm қосымша ингредиенттермен соустарға батыру үшін негізгі дәмдеуіш ретінде немесе сорпалар мен қуырылған тағамдарда қолданылуы мүмкін. 2016 жылдың қаңтар айында Азық-түлік технологтары институты тауық сорпасы, помидор соусы және кокос кәрісінде натрий хлоридін (тұзды) ауыстыру үшін вьетнамдық балық соусын қолдану натрий хлоридінің мөлшерін 10-25 пайызға дейін азайтатынын, сонымен қатар дәмділігін, тұздылығын және жалпы дәмдік қарқындылығын сақтайтынын көрсететін зерттеуді жариялады. Бұл идея дәмді күшейту үшін және натрий қажеттілігін азайту үшін MSG сияқты умами дәмді күшейткіштерді қолдануға ұқсас. Жалпы статистика басқармасының мәліметтері бойынша, 2020 жылы балық соусының өндірісі 380 миллион литрге жетті. Вьетнам балық соусы қауымдастығының мәліметінше, 2023 жылы балық соусының өндірісі шамамен 420 миллион литрге жетеді деп күтілуде. Бұл өсім ішкі сұраныстың артуына және балық соусы экспорттау саласының қарқынды дамуына байланысты. Вьетнамдық балық соусы қазіргі уақытта әлемнің 60-тан астам еліне және аумағына экспортталады. Статистикаға сәйкес, Вьетнамда қазірдің өзінде 1500 фермерлік шаруашылық қатысатын 783 балық соусы өндіріс орны бар, олар жылына 250 миллион литр балық соусы өндіреді. Оның ішінде 35 орнында 20 нарыққа экспортталатын балық соусы өндіріледі.
Қытай
Қытайда балық соусы yúlù (s=鱼露, сөзбе-сөз "балық тамшысы") деп аталады және Гуандун және Фуцзянь провинцияларына тән. Хаошан асханасында балық соусы Рив шабағынан (Tenualosa reevesii) жасалады, ол майлы, сүйекті және жағымсыз иіс болғандықтан тікелей жеуге жарамсыз.
Жапония
Жапонияда балық соусын гиошо (魚醤) деп атайды; тағы бір аты – уошою (魚醤油). Аймақтық тағамдарда қолданылатын бірнеше түрі бар. Ното түбегіндегі иширу сардина мен кальмардан жасалады. Жапон балық соусының ең танымал түрі, және көбінесе барлық гиошоның синонимі ретінде қолданылатын шотсуру Акита префектурасынан шыққан, және негізінен желкенді құм балығынан жасалады. Кагава префектурасының иканаго шоюы құмшақтан жасалады. Олар набэмонода, салатқа қосып, рамен сорпасын дәмдету үшін қолданылады.
Корея
Кореяда балық соусын эожан (어장) деп атайды. Корея түбегінің барлық аймағында аекжеот (액젓, сөзбе-сөз "сұйық джоотгал") – әдетте ашытылған анчоустардан немесе құмшабақтан жасалған балық соусының бір түрі, көптеген кимчи түрлерінің құрамында дәм беру және ашыту үшін маңызды ингредиент ретінде қолданылады. Чеджу аралында соя соусының орнына ашытылған годори (жас скумбрия) немесе жылқы скумбриясынан жасалған эоганжанг (어간장) қолданылады.
Италия
Colatura di alici — Кампания облысының Цетара ауылында туындаған итальяндық балық соусы.
Англия
Вурстершир соусының құрамында басқа ингредиенттермен қатар ашытылған анчоустар да бар, бұл Англия тілінде сөйлейтін елдерде жиі кездеседі.
Тамақ құрамы
Балық соусының көптеген коммерциялық брендтерінде FDA ұсынатын тәуліктік натрий мөлшерінің шамамен 50%-дан 60%-ы бір ас қасық порциясында болады. Көптеген сапалы брендтердің бір порциясында бір немесе екі грамм ақуыз болады; бірақ, жоғары сапалы брендтерде төрт грамм немесе одан да көп ақуыз, ал төмен сапалы брендтерде бір граммнан аз ақуыз болуы мүмкін. Балық соусында көмірсулар мен майлар өте аз мөлшерде кездеседі. В12, В6 витаминдері және магний шамалы мөлшерде бар.