Кіріспе

Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс туралы қысқа әңгімесі "Боскомб алқабының құпиясы" – сэр Артур Конан Дойл жазған елу алты Шерлок Холмс әңгімесінің бірі. Бұл "Шерлок Холмс оқиғалары" жинағындағы он екі әңгімеден төртіншісі. Алғаш рет 1891 жылғы қазан айында Strand Magazine журналында жарияланған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жесір қалған Джон Тернер және ірі жер иесі, оның Алиса есімді қызы бар, Херефордширде Австралиядан келген Чарльз Маккартимен бірге тұрады, Жесірдің Джеймс есімді ұлы бар. Чарльз Боскомб бассейніне жақын жерде өлтірілген күйде табылған. Ол сол жерде біреумен кездесуге келгені хабарланды. Екі куәгердің айтуынша, олар Чарльздің орманға қарай барып, оның соңынан мылтық ұстаған Джеймс ергенін көрген. Қонақ үйдің қызметкері қызы Пейшенс Моран, екеуінің дауласып, Джеймс әкесін ұруға қол көтергенде, анасына қашып кеткенін айтады; ол анасына болған жағдайды айтып жатқанда, Джеймс көмек сұрап үйлеріне асығып келді. Морандар Джеймстің артынан көлге қарай жүріп, оның әкесінің денесін тапты. Джеймс тұтқындалып, кісі өлтіргені үшін айыпталды. Алиса Джеймстің кінәсіз екеніне сеніп, инспектор Лестрейдке хабарласып, ол өз кезегінде Шерлок Холмстен көмек сұрайды. Джеймс куәгерлердің куәліктерін растайды, бірақ ол әкесінің соңынан еру үшін емес, аң аулауға бара жатқанын түсіндіреді. Кейін ол әкесінің "Ку-у-у" деп шақырғанын естіп, бассейннің жанында тұрған әкесіне таңғалады. Олар қызу дауласып, Джеймс фермаға қайтуға шешім қабылдайды. Біраз уақыттан кейін ол әкесінің айқайын естіп, қайтып келгенде, оның жерде жатқанын көреді. Джеймс оған көмектесуге тырысқанын, бірақ әкесі оның қолында қайтыс болғанын айтады. Джеймс олардың дау-дамайларының себебін айтудан бас тартады, егер ол оны ашпаса, оның ісіне зиян келтіруі мүмкін екендігі туралы сот дәрігерінің ескертуіне қарамастан. Джеймс әкесінің соңғы сөздері "тышқан" туралы екенін еске алады, бірақ Джеймс олардың мәнін нақты білмейді. Ол сондай-ақ, жерге түскен плащты көрді деп ойлайды, ол әкесіне көмектескен кезде жоғалып кеткен. Алиса Холмспен, Лестрадпен және доктор Уотсонмен қонақ үйде кездеседі және Холмс Джеймстің кінәсіздігін дәлелдеудің жолын тапты деп үміттенеді. Ол сондай-ақ Маккартилер арасындағы даудың тақырыбы болғанын айтады. Чарльз ұлының оған үйленуін қалады, бірақ Джеймс бас тартты. Алиса Джеймсті құрметтегендіктен оның жағына шықты, ал әкесі де соған қарсы болды. Холмс Элистен оның әкесімен кездесе ала ма деп сұрайды, бірақ ол оның денсаулығы Викторияда болған кезден бастап білетін Чарльз қайтыс болғаннан кейін нашарлап кеткенін айтады. Холмс Джеймспен кездесуді шешеді. Холмс Джеймс әкесін кім өлтіргенін біледі және біреуді қорғайды деп қате ойлайды. Ал, Әлистің Джеймс пен Чарльз арасындағы дау-дамайдың себебі туралы айтқаны дұрыс екені белгілі болды. Ол Джеймстің өзін жақсы көретінін, бірақ ол әкесінің талабын орындай алмайтынын білмейді, өйткені ол Алиса мектептен келгенге дейін бармейстерге үйленген еді. Бұл оған ауыр жүк болды, бірақ ол әкесіне үйлену туралы айта алмады, өйткені ол үйден қуылмақ және өзін-өзі қамтамасыз ете алмақ емес. Алайда, оның әйелі оның қиындықтары туралы естігенде, ол екеуі кездескенше ол бұрыннан тұрмыста болған, сондықтан олардың некелері жарамсыз деп мойындады. Холмс, Уотсон және Лестрад фермаға барып, Чарльз мен Джеймстің аяқкиімдерін тексеріп шықты. Содан кейін олар ауладан басталған жолмен Боскомб бассейніне барады. Жерді тексергеннен кейін Холмс Чарльз мен Джеймстен басқа тағы бір адамның бар екеніне дәлел табады, ол оны кісі өлтіруші деп санайды. Холмс кісі өлтіруші сол қолымен (Чарльз сол жағынан басын артқы жағынан, оң қолымен басқа жағынан ұрып, мұнда таза соқты, өйткені) және бейтаныс биік, шала және сигара шегетін адам екенін анықтайды. Лестрад бұған сенбейді. Мейманханада Холмс Ватсонға "Ку-у-у" - австралиялық шақыру екенін және Джеймс естіген "тышқан" деген сөздің, шын мәнінде, "Балларат" деген жердің соңғы буындарын құрайтынын түсіндіреді. Сондықтан Чарльз Австралиядан танысқан адаммен кездесті. Джон Тернер, Алисаның әкесі, содан кейін олардың бөлмесіне келеді (Ватсон Холмс ұсынған нұсқамаларды дұрыс түсіндіргеннен кейін оны кісі өлтіруші деп атауға дайын болған кезде қонақ үй қызметкері оны жариялайды), ол құлап кіреді және Холмс қылмысты анықтағанын түсінгеннен кейін мойындады. Джон өзінің өлімін мойындағанда, Австралиядағы "Балларат бандасының" мүшесі болғанын айтады. Олар алтынмен жүретін конвойды тонаған, оның ішінде Чарльз арба жүргізушісі болған, ал Джон Чарльз оны кейін анықтап алатынын білгенімен, оның өмірін сақтап қалды. Бұл ақшаға бандиттердің қалған мүшелері байыды, олар Англияға көшіп кетті. Өзгеруге бел буған Джон достарымен араларын бөлісті. Ол жер сатып алып, үйленді, содан кейін Элис дүниеге келді. Кейін Чарльз Джонды тауып алып, егер ол мен ұлына көмектеспесе, оны қарақалпылықпен қорқытты. Жауап ретінде Джон Чарльзға ферма мен ақша берді, осының оны қанағаттандыратынына үміттенеді. Алайда, бұл жеткіліксіз болды, және Чарльз соңында Джеймс пен Алисаның үйленуін талап етті. Джон Джеймсті ұнатып, бірақ Чарльздың "ластанған қанының" оның отбасымен араласуын қаламай, оған қарсылық көрсетті. Көптеген қысымнан кейін Джон Чарльзбен мәселені шешу үшін көлге жасырын кездесуге келісті. Чарльз бен Джеймстің дауласып жатқанын көрген Джон, Джеймс кеткенше күтуге ниеттеніп, жасырынып қалды. Алайда, олардың даудың мәнін естігенде, ол ашуланып, Чарльзды өмірін сақтап, қызын қорғау үшін өлтірді. Джеймс әкесінің өлімін естіп, қайтып келді, бірақ Джон орманға жасырына алды. Асығысқандықтан түсіріп алған плашын алу үшін кейін қайта оралуға мәжбүр болды. Джон өзінің мәлімдемесіне қол қояды, және Холмс оны Джеймсті босату үшін қажет болмаса, құпия сақтайтынына уәде береді. Соңында, Холмстің қарсылықтары Джеймстің ақталғанына жеткілікті болды, ал Джон Холмс пен Уотсонмен кездескеннен жеті айдан кейін қайтыс болды. Сонымен қатар, Уотсон Джеймс пен Алиса үйленеді және әкелерінің шын тарихын білмей бақытты өмір сүреді деп болжайды.

Боскомб алқабының ықтимал негізі

Қылмыс орнына жол жүріп, Холмс Уотсонға: «Боскомб алқабы – Росс қаласынан көп алыс емес, Херефордширдегі ауылдық аймақ» дейді. Бұл сипаттамаға сай келетін нақты жер жоқ. Лесли С. Клингер өзінің «Жаңа түсіндірмелі Шерлок Холмс» кітабында оны «жасырын ат» деп атайды және басқа зерттеушілер ұсынған оқиғаның өтетін жері болуға тиіс нұсқамалы жерлерді тізімдейді.

Жариялану тарихы

"Боскомб аңғарының құпиясы" 1891 жылдың қазан айында Ұлыбританияда "The Strand Magazine" журналында, ал 1891 жылдың қараша айында АҚШ-та "The Strand" журналының американдық басылымында жарияланды. Бұл әңгіме Сидни Пейджет салған он суретпен бірге "The Strand Magazine" журналында жарық көрді. Ол "Шерлок Холмс оқиғалары" жинағына енгізілді.

Кино және теледидар

Шерлок Холмс Эклар фильмдер сериясының (1912) қысқа фильмдерінің бірі осы оқиғаға негізделген. Қысқа фильмде Жорж Тревилл Шерлок Холмс рөлін, ал Мистер Мойс доктор Уотсон рөлін сомдады. Осы оқиғаға негізделген тағы бір қысқа фильм 1922 жылы Шерлок Холмс Столл фильмдер сериясының бөлігі ретінде шықты, онда Шерлок Холмс рөлін Эйл Норвуд, ал доктор Уотсон рөлін Хьюберт Уиллис ойнады. 1968 жылғы "Шерлок Холмс" телесериалының алтыншы эпизодында Питер Кушинг Холмс рөлінде, ал Найджел Сток доктор Уотсон рөлінде ойнады. Лестрейдтің орнына жергілікті полиция инспекторы Ланнер келеді, ал Чарльз Маккартидің есімі Билл деп өзгертіледі. Джон Тернер Холмске әйгірленгеннен кейін дереу қайтыс болады. 1991 жылғы Джереми Бретт пен Эдвард Хардвиктің қатысуымен түсірілген телеверсиясында Боскомб аңғары Англияның солтүстік-батысындағы Чеширде орналасқан. Шотландиялық полиция инспекторы Лестрейд қатыспайды, оның орнына Холмс инспектор Саммербимен ынтымақтасады. Жас Джеймс Пурфой Джеймс Маккарти рөлінде ойнайды.

Радио

"Боскомб аңғарының құпиясы" Эдит Мейзердің "Шерлок Холмс оқиғалары" радио сериясының бір бөлімі ретінде бейімделді, онда Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлін, ал Ли Ловелл доктор Уотсон рөлін сомдады. Мейзер бұл әңгімені 1940 жылы "Шерлок Холмс жаңа оқиғалары" сериясы үшін де бейімдеді, онда Базил Ратбоун Холмс, ал Найджел Брюс Ватсон рөлінде ойнады. 1943 жылы BBC Home Service Артур Вонтнерді Холмс, ал Карлтон Хоббсті Уотсон рөлінде сомдаған оқиғаны драматизациялады. 1966 жылы BBC Light Programme арнасында Хоббс Холмс, ал Норман Шелли Уотсон рөлінде ойнаған 1952–1969 жылдардағы радио сериалдың бөлігі ретінде оқиғаның тағы бір радио бейімделуі көрсетілді. "Боскомб аңғарының құпиясы" "Боскомб бассейнінің құпиясы" деп аталған CBS радиолық құпия театрының эпизоды ретінде бейімделді. Кевин Маккарти Шерлок Холмс, ал Корт Бенсон доктор Уотсон рөлінде ойнаған эпизод алғаш рет 1977 жылдың мамырында эфирге шықты. "Боскомб аңғарының құпиясы" 1990 жылы BBC Radio 4 үшін Берт Кулес бейімдеді, ол 1989–1998 жылдар аралығындағы радио сериалдың бөлігі болды, онда Клайв Меррисон Холмс, ал Майкл Уильямс Уотсон рөлінде ойнады. Сондай-ақ, ол Сэмюэл Уэстті Джеймс Маккарти рөлінде, ал Дональд Джиді инспектор Лестрейд рөлінде көрсетті. 2011 жылы "Шерлок Холмс классикалық оқиғалары" радио сериясының эпизоды Джон Патрик Лоуриді Холмс, ал Лоуренс Альбертті Уотсон рөлінде сомдаған оқиғадан алынған.