Кіріспе

1845 жылға дейін Жаңа Зеландиядағы маори тайпалары арасындағы қарулы қақтығыстар. Мұшкет соғыстары – 1806 және 1845 жылдар аралығында Жаңа Зеландияда (Чатем аралдарын қоса алғанда) маорилер арасында болған 3000-ға жуық шайқас және шабуылдар. Маорилер алғаш рет мылтықтарды қолға тигізіп, содан кейін аумақтарды басып алу немесе бұрынғы жеңілістері үшін кек алу мақсатында тайпааралық қару-жарақ жарысына қатысты. Бұл шайқастар нәтижесінде 20 000 мен 40 000 аралығында адам қаза тауып, ондаған мың маорилер құлдыққа түсті және 1840 жылы Уайтанги шартына қол қойылғанға дейін рохе, яғни тайпалық аумақтық шекаралар айтарлықтай өзгерді. Мұшкет соғыстары 1830 жылдары өршіген, ал iwi арасындағы ұсақ-түйек қақтығыстар 1840 жылдардың ортасына дейін жалғасты. Кейбір тарихшылар Жаңа Зеландия соғыстары (1843 жылғы Вайрау қақтығысы және 1845 жылғы Флагстафф соғысы) – Мұшкет соғыстарының жалғасы екенін айтады. Тайпааралық соғыстарда мылтықтардың жиі қолданылуы pā бекіністерінің құрылысында өзгерістерге әкелді, бұл кейін Жаңа Зеландия соғыстары кезінде отаршыл күштермен шайқаста маорилерге тиімді болды. 1818 жылы Нгапухи басшысы Хонги Хика жаңадан алынған мылтықтарын өзінің Нортлендтегі базасынан Майори шығанағына бағыттап, шабуылдар жасады, онда жергілікті маорилер әлі де дәстүрлі ағаш және тас қаруларына сүйенген. Келесі жылдары ол Окленд, Темза, Вайкато және Роторуа көліндегі iwi-лерге де сол сияқты сәтті шабуылдар жасады. Тағы бір тарихшы, Анжела Балара, «мұшкет соғыстары» терминінің дұрыстығына күмән келтірді, бұл қақтығыстың маори tikanga (дәстүр-салтының) жалғасы ғана екенін, бірақ атыс қаруын кеңінен қолданудың нәтижесінде бұрынғыдан да қиынға соққандығын айтты.

Соғыстың пайда болуы мен өршуі

Маорилер 19 ғасырдың басында Сиднейдегі зығыр және ағаш саудагерлерінен еуропалық мылтықтарды ала бастады. Олар бұрын-соңды оқ атар қаруды көрмегендіктен, бастапқыда аң аулау үшін қару іздеді. Олардың тұңғыш рет тайпалық шайқаста қолданылғаны 1807 жылы Солтүстіклендте, қазіргі Даргавиллдің жанындағы Моремонуи шайқасы болды, онда Нгапухи мен Нгати Ватуа тайпалары қақтығысты. Нгапухи жауынгерлерінде бірнеше мылтық болғанымен, оларды зарядтау және қайта зарядтау қиын болды және тек дәстүрлі қару – пату мен таиахамен қаруланған жаудан жеңілді. Бірақ, көп ұзамай, Нгапухи тайпасының Нгати Корокоро руы Кай Тутае руына шабуыл жасағанда, он есе көп болғанына қарамастан, ауыр қатысуға ұшырады, себебі Кай Тутае мылтықпен жабдықталған болатын. Дегенмен, 1815 жылға дейін кейбір қақтығыстар әлі де дәстүрлі қарулармен жүргізілді. Мылтықтар маори соғысында қол қарудың қолданылуын бірте-бірте тоқтатты және үйлесімді топтық маневрдің маңыздылығын арттырды. 1821 жылы Ококи шайқасындағы Потатау Те Вхероверо сияқты жеке шайқастар сирек болды. Бастапқыда мылтық соққы беруге арналған қару ретінде қолданылды, бұл дәстүрлі және темір қаруды әлсіреген жауға қарсы тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Бірақ 1830 жылдары жақсы жабдықталған топтар әртүрлі деңгейде сәттілікпен бір-бірімен шайқасты. Маорилер мылтықтар туралы көп білімін Аралдар шығанағы мен Хокианга аймағында тұратын түрлі пакеха-маорилерден алды. Олардың кейбіреулері теңізде шайқаста мылтық қолдану тәжірибесі бар шебер теңізшілер болды. Маорилер мылтықтарды өздеріне қарай бейімдеді; мысалы, кейбіреулері түйісу тесігін кеңейтті, бұл оқтың жылдамдығын төмендеткенімен, ату жылдамдығын арттырды.

Мүскеттердің сапасы

Сатылған мылтықтардың көпшілігі сапасы төмен, қысқа ұңғылы сауда мылтықтары болды, олар Бірмингемде арзан бағада, нашар сапалы болаттан және механизмдегі дәлдік төмендігінен жасалған. Маорилер көбінесе тупараны (екі ұңғылы) жақсы көретін, себебі олар мылтық оқтарымен толтырылған мылтықтарды қайтадан толтырғанға дейін екі рет атуға мүмкіндік берді. Кейбір шайқастарда әйелдер мылтықтарды қайта толтырып, ал ерлер шайқаса берді. Кейіннен бұл Жаңа Зеландия соғыстары кезінде британдық және отарлық күштер үшін қиындыққа айналды, себебі iwi әйелдерді па-да қалдыратын. Маорилерге мылтық алу өте қиын болды, өйткені миссионерлер оларды саудаға салудан немесе оқ-дәрі мен оқ сатудан бас тартты. Нгапухи тайпасы миссионерлерге мылтықтарды жөндеу үшін үлкен қысым көрсетті, тіпті кейде оларды зорлық-зомбылықпен қорқытты. Мылтықтардың көпшілігі бастапқыда Австралияда жүрген кезде алынған. Джеки Мармон сияқты пакеха маорилері зығыр, ағаш және кептірілген бас үшін сауда кемелерінен мылтық алуда маңызды рөл атқарды.

Қақтығыстар мен салдары

Көптеген тайпалар зорлық-зомбылықтан қиын жағдайға түсті, кейбіреулері жеңілгендер өлтіріліп немесе құлдыққа түскен кезде құрып кетті, ал үлкен аумақтар басып алынып, босатылғандықтан тайпалық шекаралар толығымен өзгертілді. Бұл өзгерістер жер алуға ниеттенген еуропалық қоныс аударушылармен болашақ қарым-қатынасты қатты күрделендірді. 1821 және 1823 жылдар аралығында Хонги Хика Оклендтегі Нгати Паоа тайпасына, Темс қаласындағы Нгати Мару тайпасына, Матакитидегі Вайкато тайпаларына және Роторуа көліндегі Те Арава тайпасына шабуыл жасап, оларды барлығын жеңді. 1825 жылы ол Оклендтен солтүстікке қарай Каипарада Нгати Ватуа тайпасына қарсы маңызды әскери жеңіске қол жеткізді, содан кейін 1807 жылы Нгапухи тайпасының жеңілісіне кек алу үшін аман қалғандарды Вайкато аумағына қуды. Нгапухи басшылары Помаре мен Те Вера Хаураки Шығыс жағалауына, Хоук шығанағына және Пленти шығанағына да шабуылдар жасады. Нгапухи тайпасының мылтық соғыстарына қатысуы 1830 жылдардың басында азайды.

Тарихнама

Тарихшы Джеймс Белич картоптың маори экономикасына әкелген революциясының себебімен осы шайқастарды "Картоп соғыстары" деп атаудың дәлірек екенін ұсынды. Тарихшы Анжела Балара жаңа тағамдар соғыстың кейбір аспектілерін өзгертіп, оны күмәріске қарағанда салмағына шаққанда жоғары тағамдық құндылығы бар, өсіруі және сақтауы оңай негізгі азыққа айналдырды. Күмістен айырмашылығы, картопты құлдар мен әйелдер де өсіре алды, бұл ерлерді соғысқа қатысуға мүмкіндік берді. "Конверт" фильмі осы қақтығыс ортасында түсірілген.