Кіріспе

HMCS Haida – 1943 жылдан 1963 жылға дейін Канада Корольдік теңіз флотында (RCN) қызмет еткен, Екінші дүниежүзілік соғысқа және Корея соғысына қатысқан эсминец. Ол Хайда халқының құрметіне аталған. 1937-1945 жылдар аралығында RCN, Ұлыбритания Корольдік теңіз флоты және Австралия Корольдік теңіз флоты үшін салынған 27 кемеден аман қалған жалғыз "Трайбл" классының эсминеці – Хайда, кез келген басқа канадалық соғыс кемесінен гөрі көп жаудың су үстіндегі тоннаждығын батырған және осы себепті ол көбінесе "Канада Корольдік теңіз флотының ең жауынгерлік кемесі" деп аталады. 1984 жылы Канаданың ұлттық тарихи ескерткіші деп жарияланды, қазір ол Гамильтон, Онтариодағы, белсенді Канада Корольдік теңіз резерві бөлімшесінің жанында музей кемесі ретінде орналасқан. 2018 жылы Хайда RCN-нің салтанатты флагманы болып тағайындалды.

Дизайн және сипаттама

Трибальдер басқа елдердің теңіз күштерінің, мысалы, жапондықтардың, қарулы эсминецтеріне қарсы күресу үшін жобаланған. Канада олардың қару-жарағына қарап осы үлгіні таңдады, "Трибал" класының өлшемі мен қуаты оларды флот эсминецтеріне қарағанда шағын крейсерлерге ұқсататын еді. "Хайда" 1940-1941 жылдары Корольдік теңіз күштері үшін тапсырыс берілген "Трибал" класының алғашқы эсминецтерінің бірі болды. Олар Солтүстік Атлант мұхитының қысқы жағдайларына бейімделу үшін өзгертілген желдету және жылыту жүйелерімен жабдықталды. "Хайданың" дизайны, канадалық "Трибал" эсминецтерінің бірінші кемесінде кемшіліктер анықталғаннан кейін өзгертілді. Британдықтар жасаған "Трибал" класының эсминецтерінің бірі болған "Хайданың" ұзындығы перпендикулярлер арасында 335 фут (102 м), ал жалпы ұзындығы 377 фут (115 м) болды, ені 36 фут (11 м), сусыру тереңдігі 13 фут (4 м) құрады. Салынған кезде эсминец стандартты және толық жүктемеде белгілі бір мөлшерде сусырып шығарды. "Хайдада" 14 офицер және 245 сарбаз қызмет етті. Мұнаралар 40° бұрышпен орнатылған, артқы жағы ашық қалқандармен жабдықталған. Эсминец 1942 жылдың 25 тамызында суға түсіріліп, 1943 жылдың 30 тамызында Корольдік теңіз күштеріне қабылданды. JW 55B конвойі 20 желтоқсанда Лох-Иуден Ресейге аттанды. "Хайда" оның теңіздік эскортының құрамында болды. Конвойді тоқтату үшін неміс шайқас кемесі "Шарнхорст" жіберілді. Конвойды сүйрейтін крейсерлер неміс кемесін ұстап тұрғанда, "Хайда" және басқа эсминецтер конвойды қауіптен алып шықты, содан кейін неміс шайқас кемесі британ күштері тарапынан батырылды. 23 желтоқсанда конвойға Junkers Ju 88 бомбалаушылары шабуыл жасады, бірақ конвой зардап көрмеді. "Хайда" 31 желтоқсанда Кола шығанағынан кемеге отырып, 1944 жылдың 8 қаңтарында Ұлыбританияға оралған RA 55B конвойын сүйреп әкелді. 10-шы эсминец флотилиясы крейсерлермен бірге 26-шы күшті құрады. Сәуір айына дейін "Хайда" "Туннель" / "Достық" операцияларының он тоғызына қатысты. 28-29 сәуір түнінде T24 және T27 кемелері Сен-Малодан Брестке қарай жылжуға тырысты және Сен-Бриеден тыс жерде "Атабаскан" және "Хайда" эсминецтерімен кездесті, олар "Достық" операциясы аясында күзету жұмыстарын жүргізіп жатқан. "Атабаскан" торпедамен батырылды. T24 кемені батыруға кінәлі деп есептеледі. "Хайда" "Оверлорд" операциясына дейінгі апталарда "Хурон" кемесімен бірге "Достық" операцияларын жалғастырды. 10-шы эсминец флотилиясы Нормандияға шабуыл кезінде ағылшын арнасының батыс жағындағы жер бетіндегі шабуылдарды жабу күшінің бөлігі болды. 8-9 маусымда "Хайда" 26-шы арнайы топтың құрамында болды, ол Бас аралының солтүстік-батысында Z32, Z24, неміс ZH1 және T24 эсминецтерінен тұратын неміс 8-ші эсминец флотилиясына қарсы соғысты. "Хайда" мен "Хурон" бірігіп Ушант шайқасында Z32 эсминецін батырды. Шербург одақтастардың бақылауына өткеннен кейін, неміс E қайықтары 10-шы флотилияны босатып, Ле-Хаврге көшірілді. Содан кейін флотилияға екі мақсат берілді: одақтас моторлы торпедалық қайық флотилияларын жабу және француз жағалауындағы неміс кемелеріне қарсы іздеу және батыру миссияларын жүргізу. 24 маусымда, Ла-Манш теңізінде патрульдік рейд кезінде, 311-ші эскадрильяның "Либератор" бомбалаушысы нысанаға тереңдік зарядтарын тастағанын тексерді. "Хайда" мен британдық эсминецке су асты кемесі байқалғаны туралы хабарланғаннан кейін, олар өздерінің тереңдік зарядтарымен шабуылдарын бастады. Бірнеше шабуылдан кейін су асты кемесі су бетіне шығып, қашуға тырысты. "Хайда" мен "Эскимо" барлық қаруларын атып, U 971 суасты кемесін батырды және алты адамды құтқарып алды. 1944 жылдың 14-15 шілдесінде "Хайда" мен Лориент маңындағы Гройс аралы аймағында неміс кемелерінің тобын ұстады. Соғыста UJ 1420 және UJ 1421 су асты кемелері жойылды, бір неміс сауда кемесі батырылды, тағы екеуі өртенді. 5-6 тамызда "Хайда" "Кинетикалық" операциясы аясындағы күштердің бір бөлігі болды. Күштер Иль-де-Йеу аралының солтүстігіндегі неміс конвойына шабуыл жасап, М 263 және М 486 мина сығушы кемелерді, V 414 қарауыл қайығын және "Отто" жағалаулық кемесін батырды. Соғыс кезінде "Хайданың" мұнараларының бірінде снаряд жарылып, өрт шықты, екі адам қаза тауып, сегіз адам жарақат алды, мұнара әрекетсіз қалды. Соғыс желісінде қалып, эсминецтер екінші конвойға қарсы шығуға тырысқан кезде жағалау батареяларымен шабуылға түсті және неміс сауда кемелеріне көп залал келтірмей, кері шегінуге мәжбүр болды.

Қайта жөндеу және солтүстік операциялары

Хайда 22 қыркүйекте Батыс Еуропадан Галифаксқа, Новая Шотландияға аттанды және 29 қыркүйекте жетті. 1945 жылдың қаңтар айының ортасында жаңа радарларды орнату үшін қайта жөндеуден өткен соң, эсминец Скапа-Флоуға оралды. 19 наурызда Хайда Норвегияның Гранесунд маңында авианосецтерді мина қою операцияларында сүйреп, 24-28 наурызда Тронхейм маңында кемелерге шабуыл жасауға көмектесті. 7 сәуірде Хайда Гриноктан (Шотландия) Кола шығанағындағы Вэнгаға советтік қолдануға арналған 7 су астына қарсы кемені алып барды. Ол 16 сәуірде Клайд өзенінен шыққан JW 66 конвойына қосылды. Хайда екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы теңіз шайқасының біріне қатысып, 29 сәуір мен 2 мамыр аралығында Вэнгадан RA 66 конвойын сүйреп әкелді. Конвойға шабуыл жасалды, Хайда мен Хюронға U- қайықтарынан торпедалар атылды, олар аз ғана қашықтықта қалды. Шайқаста екі неміс субмаринасы мен британдық фрегаты батып, конвой қарлы боранда құтылды. Хайда мен Хюрон 6 мамырда Скапа-Флоуға оралды және 17 мамырда Норвегияның Тронхеймсфьорд қаласында құтқару операцияларына тағайындалды. 29-31 мамырда «Хайда», «Хурон», крейсер және 5-ші эскорт тобы тапсырылған U- қайықтарды қабылдау үшін Тронхеймге жіберілді. Хайда, Гурон және Ирокез 4 маусымда Канаданың «Донфол» операциясына үлес ретінде қайта жабдықталу үшін Галифаксқа кетті. Олар 10 маусымда келді және Хайда тропикалық жағдайға бейімдеу жөндеуін бастады, ол сол жазда Жапонияның капитуляциясынан кейін тоқтатылды. Хайданың еңбекақысы 1946 жылдың 20 наурызында төленді. Кемеге Mk 63 атыс басқару құрылғысы берілді. Бір мұнара толығымен алынып тасталды және оның орнына екі Squid су астына қарсы миномет орнатылды. Ықшам алюминий мачта орнатылды және түтіктерге қақпақтар қойылды. Хайда 275, SPS 10, SPS 6, 293 және 262 типті радарлармен және 140 және 174 типті сонарлармен жабдықталды. Хайда 1949 жылдың 4 маусымында Жаңа Шотландияның Порт-Мутон маңында әуе кемесінің жерге отыруына көмектесті. 1949 жылдың қараша айында Хайда Атлант мұхитында құлаған АҚШ Әуе күштерінің B 29 бомбалаушы ұшағы экипажының 18 мүшесін құтқарып алды. Сол жылдың желтоқсан айында Хайда Галифакста қойма және тұру кемесіне айналдырылды. 1950 жылдың 25 маусымында Корей соғысы басталғанда Хайда қайтадан соғысқа шақырылды. Ол эсминецтің эскорт кемесіне айналдырылды және 1950 жылдың шілдесінде түрлі жаңа қару-жарақтар, сенсорлар мен байланыс жүйелерімен қайта жабдықталды. 1952 жылдың 15 наурызында қайтадан қолданысқа енгізілді және DDE 215 белгісін алып жүрді. Ол 27 қыркүйекте Галифакстан Сасебоға, Жапонияға аттанды және Панама каналы арқылы өтіп, 6 қарашада жетті. Хайда 18 қарашада Кореяның батыс жағалауында Нотканы алмастырды және әуе кемелерін тексеру және жағалауда күзеттік миссияларды орындап, 29 қарашада Сасебоға қайта оралды. Ол 4 желтоқсаннан бастап Кореяның шығыс жағалауында патрульдік қызмет атқарды және «Мур» эскорт кемесімен бірге Сонгжиндегі теміржол станциясын, жағалау батареясын және Солтүстік Корея әскерлерін атқылады. 18-19 желтоқсанда Хайда эксклюзивті «Пойыз жойғыштар клубына» қосыла алмады, өйткені ол шабуылдаған жау пойзы жақын жердегі туннельге тығылып кетті. 1953 жылдың 3 қаңтарында Хайда авианосецтерді сүйреп, жағалауды бомбалаумен айналысты. 29 қаңтарда Хайда «Пойыз жойғыштар клубына» қосылып, Ривонның солтүстігіндегі пойызды жойды. 26 мамырда жойғыш екінші пойызды жойды және Пэняндоға оралғанда кемеге қарсы минаны жарытты. Ол 12 маусымда Сасебодан шығып, Суэц каналы арқылы батысқа қарай жүріп, 1953 жылдың 22 шілдесінде Галифаксқа келді. Хайданың ескі корпус және инфрақұрылымы қиындық тудырып, 1958 жылдың қаңтарында корпус жөндеуі мен электрондық жабдықты қорғау үшін қайта жөндеуге жіберілді. 1959 жылғы қосымша жөндеулер түрлі проблемаларды жойды және ол 1960 жылдың қаңтарында Батыс Үндістанға теңізге шықты. Алайда, 3 сәуірде рульдік құрылғысының бұзылуына себеп болған жабдықтың бұзылуы оны Халифаксқа қайтаруға мәжбүр етті. Мамыр айында корпус сарптау кезінде кең ауқымды коррозия және жарықтар анықталды, нәтижесінде ол жыл соңына дейін құрғақ докқа жіберілді. Ол 1961 жылдың маусым және шілде айларында ауыр теңіздегі операциялар кезінде тағы да жарықтар анықталғаннан кейін қосымша жөндеулерден өтті. 1962 жылдың наурыз айында тағы да жарықтар анықталды, бұл 1963 жылдың ақпанына дейін жөндеуді қажет етті.

Сақтау

Қабырғадағы жазулардың мәнісін сезіне отырып, Хайда өзінің соңғы тапсырмасын – Ұлы көлдер аймағына жазғы саяхатын бастады. Ол 1963 жылғы 25 сәуірде Галифакстан бортында жылдам әрекет ететін телестудиясымен аттанды. Саяхат барысында түрлі қоғамдық экскурсиялар мен қару-жарақпен оқытулар ұйымдастырылды; кемені аралағандардың бірі – Нил Брюс есімді бұрынғы RCN қызметкері болды. Брюс кеменің бұзылып кетуі мүмкін екенін болжап, оны сақтап қалу мақсатында төрт адаммен бірге HAIDA Inc. қорынын құрды. Хайда Галифаксқа қайтып оралып, Сиднейдегі теңіз базасында C санаттағы резервке қойылды. Crown Assets 1964 жылы RCN-ды қысқарту шараларының аясында Хайданың бұзылатынын жариялады. HAIDA Inc. 20 000 долларлық ұсыныс беріп, кемені қалпына келтіру шартымен иелігіне алды. Кемені дайындағаннан кейін, КХК оны Квебек штатының Сорел қаласындағы Marine Industries Limited кеме құрылыс шебіне буксирледі, онда ол азаматтық меншікке көшті. Кемедегі зеңбіректер Торонто симфониясы жақын жердегі Форумда Чайковскийдің 1812 жылғы увертюрасын орындаған сайын оқ атып тұрды, бұл Ontario Place-тағы ашық аспан астындағы концерт сахнасы болды. Кеме сондай-ақ Канада Корольдік теңіз кадеттерінің оқу орталығы ретінде де пайдаланылды.

HMCS Haida ұлттық тарихи орны

2002 жылы Онтарионың Гамильтон округінен сайланған депутат Шила Коппстың ықпалымен Парктер Канада провинциялық үкіметтен «Хайда» кемесін сатып алып, оны (үлкен қиындықпен) Онтарио Плейс портынан Порт-Веллердегі кемежайға 5 миллион долларға корпусын жөндеу үшін сүйретті. Кеме Гамильтон жағалауындағы жаңа тұрағына жеткізілді және 30 тамыз 2003 жылы, оның Корольдік Канада Теңіз Флотына қабылдануының 60 жылдығы күні 31-ші Корольдік Канада Теңіз Кадет корпусының «Арыстан» бөлімінен және оның 12 фунттық теңіз артиллериялық қаруынан 11 оқпен салют берілді. 2016 жылдың қыркүйегінде кеме жөндеу және жаңарту жұмыстарын жүргізу үшін «Хеддл Марин» кемежайына сүйретілді. Жөндеу жұмыстары 2016 жылдың желтоқсанына дейін аяқталды. 2018 жылдың ақпан айында «Хайда» Канада Әскери-Теңіз Флотының салтанатты флагманы деп жарияланды, бұл Хайда тайпасының туын көтеру арқылы белгіленді.

Қатысушылар мен ұйымдар

Сонымен қатар, Миссиссауга қаласының Стритсвилл ауданында осы кеме атымен аталатын Теңіз кадеттер корпусы бар. 186-шы Корольдік Канада Теңіз кадеттер корпусы "Хайда" 1963 жылдың 9 қаңтарында құрылған. Музей Канада мұражайлары қауымдастығымен, Канада мұрасы ақпараттық желісімен, Канада әскери мұражайлары ұйымымен және Канаданың виртуалды мұражайымен байланыста.