Кіріспе
HMCS Haida – 1943 жылдан 1963 жылға дейін Канада Корольдік теңіз флотында (RCN) қызмет еткен, Екінші дүниежүзілік соғысқа және Корея соғысына қатысқан эсминец. Ол Хайда халқының құрметіне аталған. 1937-1945 жылдар аралығында RCN, Ұлыбритания Корольдік теңіз флоты және Австралия Корольдік теңіз флоты үшін салынған 27 кемеден аман қалған жалғыз "Трайбл" классының эсминеці – Хайда, кез келген басқа канадалық соғыс кемесінен гөрі көп жаудың су үстіндегі тоннаждығын батырған және осы себепті ол көбінесе "Канада Корольдік теңіз флотының ең жауынгерлік кемесі" деп аталады. 1984 жылы Канаданың ұлттық тарихи ескерткіші деп жарияланды, қазір ол Гамильтон, Онтариодағы, белсенді Канада Корольдік теңіз резерві бөлімшесінің жанында музей кемесі ретінде орналасқан. 2018 жылы Хайда RCN-нің салтанатты флагманы болып тағайындалды.
HMCS Haida is a that served in the Royal Canadian Navy (RCN) from 1943 to 1963, participating in World War II and the Korean War. She was named after the Haida people. The only surviving Tribal class destroyer out of 27 vessels constructed for the RCN, the Royal Navy, and the Royal Australian Navy between 1937 and 1945, Haida sank more enemy surface tonnage than any other Canadian warship and as such is commonly referred to as the "Fightingest Ship in the Royal Canadian Navy". Designated a national historic site of Canada in 1984, she now serves as a museum ship berthed next to , an active Royal Canadian Naval Reserve Division, in Hamilton, Ontario. In 2018, Haida was designated the ceremonial flagship of the RCN.
Дизайн және сипаттама
Трибальдер басқа елдердің теңіз күштерінің, мысалы, жапондықтардың, қарулы эсминецтеріне қарсы күресу үшін жобаланған. Канада олардың қару-жарағына қарап осы үлгіні таңдады, "Трибал" класының өлшемі мен қуаты оларды флот эсминецтеріне қарағанда шағын крейсерлерге ұқсататын еді. "Хайда" 1940-1941 жылдары Корольдік теңіз күштері үшін тапсырыс берілген "Трибал" класының алғашқы эсминецтерінің бірі болды. Олар Солтүстік Атлант мұхитының қысқы жағдайларына бейімделу үшін өзгертілген желдету және жылыту жүйелерімен жабдықталды. "Хайданың" дизайны, канадалық "Трибал" эсминецтерінің бірінші кемесінде кемшіліктер анықталғаннан кейін өзгертілді. Британдықтар жасаған "Трибал" класының эсминецтерінің бірі болған "Хайданың" ұзындығы перпендикулярлер арасында 335 фут (102 м), ал жалпы ұзындығы 377 фут (115 м) болды, ені 36 фут (11 м), сусыру тереңдігі 13 фут (4 м) құрады. Салынған кезде эсминец стандартты және толық жүктемеде белгілі бір мөлшерде сусырып шығарды. "Хайдада" 14 офицер және 245 сарбаз қызмет етті. Мұнаралар 40° бұрышпен орнатылған, артқы жағы ашық қалқандармен жабдықталған. Эсминец 1942 жылдың 25 тамызында суға түсіріліп, 1943 жылдың 30 тамызында Корольдік теңіз күштеріне қабылданды. JW 55B конвойі 20 желтоқсанда Лох-Иуден Ресейге аттанды. "Хайда" оның теңіздік эскортының құрамында болды. Конвойді тоқтату үшін неміс шайқас кемесі "Шарнхорст" жіберілді. Конвойды сүйрейтін крейсерлер неміс кемесін ұстап тұрғанда, "Хайда" және басқа эсминецтер конвойды қауіптен алып шықты, содан кейін неміс шайқас кемесі британ күштері тарапынан батырылды. 23 желтоқсанда конвойға Junkers Ju 88 бомбалаушылары шабуыл жасады, бірақ конвой зардап көрмеді. "Хайда" 31 желтоқсанда Кола шығанағынан кемеге отырып, 1944 жылдың 8 қаңтарында Ұлыбританияға оралған RA 55B конвойын сүйреп әкелді. 10-шы эсминец флотилиясы крейсерлермен бірге 26-шы күшті құрады. Сәуір айына дейін "Хайда" "Туннель" / "Достық" операцияларының он тоғызына қатысты. 28-29 сәуір түнінде T24 және T27 кемелері Сен-Малодан Брестке қарай жылжуға тырысты және Сен-Бриеден тыс жерде "Атабаскан" және "Хайда" эсминецтерімен кездесті, олар "Достық" операциясы аясында күзету жұмыстарын жүргізіп жатқан. "Атабаскан" торпедамен батырылды. T24 кемені батыруға кінәлі деп есептеледі. "Хайда" "Оверлорд" операциясына дейінгі апталарда "Хурон" кемесімен бірге "Достық" операцияларын жалғастырды. 10-шы эсминец флотилиясы Нормандияға шабуыл кезінде ағылшын арнасының батыс жағындағы жер бетіндегі шабуылдарды жабу күшінің бөлігі болды. 8-9 маусымда "Хайда" 26-шы арнайы топтың құрамында болды, ол Бас аралының солтүстік-батысында Z32, Z24, неміс ZH1 және T24 эсминецтерінен тұратын неміс 8-ші эсминец флотилиясына қарсы соғысты. "Хайда" мен "Хурон" бірігіп Ушант шайқасында Z32 эсминецін батырды. Шербург одақтастардың бақылауына өткеннен кейін, неміс E қайықтары 10-шы флотилияны босатып, Ле-Хаврге көшірілді. Содан кейін флотилияға екі мақсат берілді: одақтас моторлы торпедалық қайық флотилияларын жабу және француз жағалауындағы неміс кемелеріне қарсы іздеу және батыру миссияларын жүргізу. 24 маусымда, Ла-Манш теңізінде патрульдік рейд кезінде, 311-ші эскадрильяның "Либератор" бомбалаушысы нысанаға тереңдік зарядтарын тастағанын тексерді. "Хайда" мен британдық эсминецке су асты кемесі байқалғаны туралы хабарланғаннан кейін, олар өздерінің тереңдік зарядтарымен шабуылдарын бастады. Бірнеше шабуылдан кейін су асты кемесі су бетіне шығып, қашуға тырысты. "Хайда" мен "Эскимо" барлық қаруларын атып, U 971 суасты кемесін батырды және алты адамды құтқарып алды. 1944 жылдың 14-15 шілдесінде "Хайда" мен Лориент маңындағы Гройс аралы аймағында неміс кемелерінің тобын ұстады. Соғыста UJ 1420 және UJ 1421 су асты кемелері жойылды, бір неміс сауда кемесі батырылды, тағы екеуі өртенді. 5-6 тамызда "Хайда" "Кинетикалық" операциясы аясындағы күштердің бір бөлігі болды. Күштер Иль-де-Йеу аралының солтүстігіндегі неміс конвойына шабуыл жасап, М 263 және М 486 мина сығушы кемелерді, V 414 қарауыл қайығын және "Отто" жағалаулық кемесін батырды. Соғыс кезінде "Хайданың" мұнараларының бірінде снаряд жарылып, өрт шықты, екі адам қаза тауып, сегіз адам жарақат алды, мұнара әрекетсіз қалды. Соғыс желісінде қалып, эсминецтер екінші конвойға қарсы шығуға тырысқан кезде жағалау батареяларымен шабуылға түсті және неміс сауда кемелеріне көп залал келтірмей, кері шегінуге мәжбүр болды.
Haida, as one of the British built Tribal class destroyers, was 335 feet (102 m) long between perpendiculars and 377 feet (115 m) long overall with a beam of 36 feet (11 m) and a draught of 13 feet (4 m). As built, the destroyer displaced standard and at deep load. Haida had a complement of 14 officers and 245 ratings. The turrets were placed on 40° mountings with open backed shields. The destroyer was launched on 25 August 1942 and commissioned into RCN service on 30 August 1943. The convoy JW 55B sailed from Loch Ewe for Russia on 20 December. Haida was a member of its ocean escort. The German battleship Scharnhorst was deployed to intercept the convoy. While the cruisers escorting the convoy kept the German vessel at bay, Haida and the other escorting destroyers shepherded the convoy away from danger until the German battleship was sunk by a British force. On 23 December the convoy was attacked by Junkers Ju 88 bombers, but escaped unscathed. Haida joined the escort of RA 55B on the return journey to the UK which sailed from Kola Inlet on 31 December and arrived on 8 January 1944. The 10th Flotilla, with the cruisers and , formed Force 26. By April, Haida had sailed on nineteen of the Operation Tunnel/Hostile missions. On the night of 28/29 April T24 and T27 attempted to move from St. Malo to Brest and encountered the destroyers Athabaskan and Haida off St. Brieux, which were performing a covering sweep as part of Operation Hostile. Athabaskan was torpedoed and sunk in the engagement. T24 is credited with the sinking the ship. Haida continued the Operation Hostile sorties in company of sister ship Huron during the weeks leading up to Operation Overlord. The 10th Destroyer Flotilla were part of the covering force for surface attacks at the western entrance of the English Channel during the invasion of Normandy. On 8–9 June, Haida was part of Task Force 26 which engaged the German 8th Destroyer Flotilla, comprising Z32, Z24, German destroyer ZH1 and T24 northwest of the Île de Bas. Haida and Huron combined to sink Z32 in the Battle of Ushant. Following the fall of Cherbourg to the Allies, the German E boats were transferred to Le Havre, freeing up the 10th Flotilla. The flotilla was then given the dual role of covering Allied motor torpedo boat flotillas, and search and sink missions against German shipping along the French coast. On 24 June, while on patrol in the English Channel off Land's End, investigated a 311 Squadron's Liberator bomber dropping depth charges on a target. Haida and the British destroyer began their own depth charge attacks after being informed that a submarine had been spotted. After several attacks, the submarine surfaced and attempted to run. Haida and Eskimo fired all their guns and sank U 971 was launched in . ;Haida rescued six survivors. On 14/15 July 1944, Haida and intercepted a group of German ships in the Île de Groix area near Lorient. The battle saw two submarine chasers, UJ 1420 and UJ 1421, destroyed, one German merchant ship sunk, and two others set afire. On 5–6 August, Haida was part of a force engaged in an Operation Kinetic sweep. The force attacked a German convoy north of the Île de Yeu and sank the minesweepers M 263 and M 486, the patrol boat V 414 and the coastal launch Otto. During the battle a shell exploded in one of Haidas turrets and started a fire, killing two and injuring eight, knocking the turret out of action. Staying in the line of battle, the destroyers were engaged by shore batteries when they attempted to take on a second convoy and were forced to withdraw without doing much damage to the German merchant vessels.
Қайта жөндеу және солтүстік операциялары
Хайда 22 қыркүйекте Батыс Еуропадан Галифаксқа, Новая Шотландияға аттанды және 29 қыркүйекте жетті. 1945 жылдың қаңтар айының ортасында жаңа радарларды орнату үшін қайта жөндеуден өткен соң, эсминец Скапа-Флоуға оралды. 19 наурызда Хайда Норвегияның Гранесунд маңында авианосецтерді мина қою операцияларында сүйреп, 24-28 наурызда Тронхейм маңында кемелерге шабуыл жасауға көмектесті. 7 сәуірде Хайда Гриноктан (Шотландия) Кола шығанағындағы Вэнгаға советтік қолдануға арналған 7 су астына қарсы кемені алып барды. Ол 16 сәуірде Клайд өзенінен шыққан JW 66 конвойына қосылды. Хайда екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы теңіз шайқасының біріне қатысып, 29 сәуір мен 2 мамыр аралығында Вэнгадан RA 66 конвойын сүйреп әкелді. Конвойға шабуыл жасалды, Хайда мен Хюронға U- қайықтарынан торпедалар атылды, олар аз ғана қашықтықта қалды. Шайқаста екі неміс субмаринасы мен британдық фрегаты батып, конвой қарлы боранда құтылды. Хайда мен Хюрон 6 мамырда Скапа-Флоуға оралды және 17 мамырда Норвегияның Тронхеймсфьорд қаласында құтқару операцияларына тағайындалды. 29-31 мамырда «Хайда», «Хурон», крейсер және 5-ші эскорт тобы тапсырылған U- қайықтарды қабылдау үшін Тронхеймге жіберілді. Хайда, Гурон және Ирокез 4 маусымда Канаданың «Донфол» операциясына үлес ретінде қайта жабдықталу үшін Галифаксқа кетті. Олар 10 маусымда келді және Хайда тропикалық жағдайға бейімдеу жөндеуін бастады, ол сол жазда Жапонияның капитуляциясынан кейін тоқтатылды. Хайданың еңбекақысы 1946 жылдың 20 наурызында төленді. Кемеге Mk 63 атыс басқару құрылғысы берілді. Бір мұнара толығымен алынып тасталды және оның орнына екі Squid су астына қарсы миномет орнатылды. Ықшам алюминий мачта орнатылды және түтіктерге қақпақтар қойылды. Хайда 275, SPS 10, SPS 6, 293 және 262 типті радарлармен және 140 және 174 типті сонарлармен жабдықталды. Хайда 1949 жылдың 4 маусымында Жаңа Шотландияның Порт-Мутон маңында әуе кемесінің жерге отыруына көмектесті. 1949 жылдың қараша айында Хайда Атлант мұхитында құлаған АҚШ Әуе күштерінің B 29 бомбалаушы ұшағы экипажының 18 мүшесін құтқарып алды. Сол жылдың желтоқсан айында Хайда Галифакста қойма және тұру кемесіне айналдырылды. 1950 жылдың 25 маусымында Корей соғысы басталғанда Хайда қайтадан соғысқа шақырылды. Ол эсминецтің эскорт кемесіне айналдырылды және 1950 жылдың шілдесінде түрлі жаңа қару-жарақтар, сенсорлар мен байланыс жүйелерімен қайта жабдықталды. 1952 жылдың 15 наурызында қайтадан қолданысқа енгізілді және DDE 215 белгісін алып жүрді. Ол 27 қыркүйекте Галифакстан Сасебоға, Жапонияға аттанды және Панама каналы арқылы өтіп, 6 қарашада жетті. Хайда 18 қарашада Кореяның батыс жағалауында Нотканы алмастырды және әуе кемелерін тексеру және жағалауда күзеттік миссияларды орындап, 29 қарашада Сасебоға қайта оралды. Ол 4 желтоқсаннан бастап Кореяның шығыс жағалауында патрульдік қызмет атқарды және «Мур» эскорт кемесімен бірге Сонгжиндегі теміржол станциясын, жағалау батареясын және Солтүстік Корея әскерлерін атқылады. 18-19 желтоқсанда Хайда эксклюзивті «Пойыз жойғыштар клубына» қосыла алмады, өйткені ол шабуылдаған жау пойзы жақын жердегі туннельге тығылып кетті. 1953 жылдың 3 қаңтарында Хайда авианосецтерді сүйреп, жағалауды бомбалаумен айналысты. 29 қаңтарда Хайда «Пойыз жойғыштар клубына» қосылып, Ривонның солтүстігіндегі пойызды жойды. 26 мамырда жойғыш екінші пойызды жойды және Пэняндоға оралғанда кемеге қарсы минаны жарытты. Ол 12 маусымда Сасебодан шығып, Суэц каналы арқылы батысқа қарай жүріп, 1953 жылдың 22 шілдесінде Галифаксқа келді. Хайданың ескі корпус және инфрақұрылымы қиындық тудырып, 1958 жылдың қаңтарында корпус жөндеуі мен электрондық жабдықты қорғау үшін қайта жөндеуге жіберілді. 1959 жылғы қосымша жөндеулер түрлі проблемаларды жойды және ол 1960 жылдың қаңтарында Батыс Үндістанға теңізге шықты. Алайда, 3 сәуірде рульдік құрылғысының бұзылуына себеп болған жабдықтың бұзылуы оны Халифаксқа қайтаруға мәжбүр етті. Мамыр айында корпус сарптау кезінде кең ауқымды коррозия және жарықтар анықталды, нәтижесінде ол жыл соңына дейін құрғақ докқа жіберілді. Ол 1961 жылдың маусым және шілде айларында ауыр теңіздегі операциялар кезінде тағы да жарықтар анықталғаннан кейін қосымша жөндеулерден өтті. 1962 жылдың наурыз айында тағы да жарықтар анықталды, бұл 1963 жылдың ақпанына дейін жөндеуді қажет етті.
Сақтау
Қабырғадағы жазулардың мәнісін сезіне отырып, Хайда өзінің соңғы тапсырмасын – Ұлы көлдер аймағына жазғы саяхатын бастады. Ол 1963 жылғы 25 сәуірде Галифакстан бортында жылдам әрекет ететін телестудиясымен аттанды. Саяхат барысында түрлі қоғамдық экскурсиялар мен қару-жарақпен оқытулар ұйымдастырылды; кемені аралағандардың бірі – Нил Брюс есімді бұрынғы RCN қызметкері болды. Брюс кеменің бұзылып кетуі мүмкін екенін болжап, оны сақтап қалу мақсатында төрт адаммен бірге HAIDA Inc. қорынын құрды. Хайда Галифаксқа қайтып оралып, Сиднейдегі теңіз базасында C санаттағы резервке қойылды. Crown Assets 1964 жылы RCN-ды қысқарту шараларының аясында Хайданың бұзылатынын жариялады. HAIDA Inc. 20 000 долларлық ұсыныс беріп, кемені қалпына келтіру шартымен иелігіне алды. Кемені дайындағаннан кейін, КХК оны Квебек штатының Сорел қаласындағы Marine Industries Limited кеме құрылыс шебіне буксирледі, онда ол азаматтық меншікке көшті. Кемедегі зеңбіректер Торонто симфониясы жақын жердегі Форумда Чайковскийдің 1812 жылғы увертюрасын орындаған сайын оқ атып тұрды, бұл Ontario Place-тағы ашық аспан астындағы концерт сахнасы болды. Кеме сондай-ақ Канада Корольдік теңіз кадеттерінің оқу орталығы ретінде де пайдаланылды.
HMCS Haida ұлттық тарихи орны
2002 жылы Онтарионың Гамильтон округінен сайланған депутат Шила Коппстың ықпалымен Парктер Канада провинциялық үкіметтен «Хайда» кемесін сатып алып, оны (үлкен қиындықпен) Онтарио Плейс портынан Порт-Веллердегі кемежайға 5 миллион долларға корпусын жөндеу үшін сүйретті. Кеме Гамильтон жағалауындағы жаңа тұрағына жеткізілді және 30 тамыз 2003 жылы, оның Корольдік Канада Теңіз Флотына қабылдануының 60 жылдығы күні 31-ші Корольдік Канада Теңіз Кадет корпусының «Арыстан» бөлімінен және оның 12 фунттық теңіз артиллериялық қаруынан 11 оқпен салют берілді. 2016 жылдың қыркүйегінде кеме жөндеу және жаңарту жұмыстарын жүргізу үшін «Хеддл Марин» кемежайына сүйретілді. Жөндеу жұмыстары 2016 жылдың желтоқсанына дейін аяқталды. 2018 жылдың ақпан айында «Хайда» Канада Әскери-Теңіз Флотының салтанатты флагманы деп жарияланды, бұл Хайда тайпасының туын көтеру арқылы белгіленді.
Қатысушылар мен ұйымдар
Сонымен қатар, Миссиссауга қаласының Стритсвилл ауданында осы кеме атымен аталатын Теңіз кадеттер корпусы бар. 186-шы Корольдік Канада Теңіз кадеттер корпусы "Хайда" 1963 жылдың 9 қаңтарында құрылған. Музей Канада мұражайлары қауымдастығымен, Канада мұрасы ақпараттық желісімен, Канада әскери мұражайлары ұйымымен және Канаданың виртуалды мұражайымен байланыста.