Кіріспе

гүлді өсімдік түрі Elaeagnus angustifolia, көбінесе орыс зәйтүні, күміс жидек, олеастер деп аталады.

Сипаттама

Elaeagnus angustifolia – биіктігі 11 метрге дейін жететін тікенді ағаш. Оның сабақтары, бүршіктері және жапырақтары күміс немесе қызыл-қоңыр қабыршақтармен тығыз жабылып жатады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ланцет тәрізді, ұзын және кең, жиектері тегіс. Өсімдік 3 жасқа келген кезде гүлдеп, жеміс бере бастайды. Өте құлпынай иісті гүлдері бірден үшқа дейін шоғырланып өседі, ұзындығы 1 см, төрт бөлікті, сары түсті тостаған жапырақтарымен; олар жаздың басында ашылады да, содан кейін кішкентай шие тәрізді, дәнек жемістерінің шоғыры пайда болады – ұзын, қызыл-сары түсті, күміс қабыршақтармен жабылған. Жемістерінің ені шамамен 1 см, тәтті, бірақ құрғақ, ұнтақты текстуралы. Бұл түр негізінен тұқымдар арқылы таралады және көбейеді, сонымен қатар вегетативтік жолмен де көбейе алады. Бұтақтарында ұзын тікендер болады.

Таксономия

Элаеагнус ангустифолияны алғаш рет ғылыми тұрғыдан Карл Линней 1753 жылы қазіргі атауымен сипаттады. Бұл оған жалаңаш минералдық субстраттарда өсуге мүмкіндік береді. Биік таулы альпілік молық Lachana alpherakii-дің күшік құрттары оны қоректік өсімдік ретінде пайдаланады. Жемісін көптеген құстар оңай жеп, тұқымдарын таратуға көмектеседі.

Инвазивті мінез-құлық

Түр Солтүстік Америкаға 19 ғасырдың соңында әкелінген, және оның жемістерін (Англияда сирек пісіп жетеді) құстар жеу арқылы, тұқымдарды тарату арқылы отырғызылып, таратылған. Иранда құрғатылған жемістің ұнтағы сүтке араластырылып, ревматоидты артрит және буын ауруларына ем ретінде қолданылады. Персиялық зәйтүннің сулы экстрактының остеоартрит симптомдарын азайтудағы пайдалы әсерлерін растайтын деректер бар, оның тиімділігі ацетаминофен мен ибупрофенге тең. Бұл – парсылардың көктем мерекесі Норуздың дәстүрлі дастарқанындағы жеті заттың бірі. Жергілікті атауы сенджед болатын кептірілген жеміс – Ауғанстанда Наурыз мейрамында желетін, хафт мева деп аталатын жеміс салатының жеті құрамының бірі.

Химия

E. angustifolia тамырлары мен жапырақ сабақтарында гармин, гарман және гармол алкалоидтары, ал қабығында каллигонин қамтиды.