Кіріспе
Шыршаның түрлері
Pinus rigida, қарағайдың шайынды түрі, кішкентайдан орташа өлшемге дейінгі шырша. Ол Солтүстік Американың шығысында, негізінен Мэн штатының ортасынан оңтүстікке қарай Джорджияға дейін және батысқа қарай Кентуккиге дейін табиғи түрде өседі. Бұл шырша басқа түрлерге өсуге қолайсыз жағдайларда кездеседі, мысалы қышқыл, құмды және аз қоректік заттарға толы топырақтарда.
Сипаттама
Қайын ағашы пішіні біркелкі емес, бірақ белгілі бір биіктікке дейін өседі). Бұтақтары көбінесе қисайған болады және өзінен-өзі кесілуі нашар болады. Жапырақтары үштен тұратын шоғырларда (топтарда) орналасқан, шамамен белгілі бір ұзындықта болады, қалың (бірнеше сантиметрден кең) және көбінесе сәл қисайған. Шишалары сопақша пішінді, ұзындығы белгілі бір шамада болады, және қабықшаларында тікендері бар. Сабақтары әдетте түзу, бірақ сәл қисық, үлкен, қалың және тегіс келмейтін қабық қабаттарымен жабылған. Қайын ағашының қалпына келу қабілеті өте жоғары; егер негізгі сабағы кесілсе немесе өрттен зақымданса, ол эпикормдық бүршіктер арқылы қайтадан өсе алады. Бұл оның отқа бейімделуінің көптеген мүмкіндіктерінің бірі, сонымен қатар, ыстықтан сезімтал камбий қабатын қорғайтын қалың қабығы да бар. Өртке шалдыққан қайын ағаштары көбінесе қайтадан өсіп, көп сабақты, қисайған ағаштарға айналады. Осы ерекшелігі оны бонсай өсіруге танымал түрге айналдырады. Жас кезде қайын ағашы тез өседі, қолайлы жағдайда жылына шамамен бір футқа (30 см) дейін биіктігі артады, ал 50-60 жасқа келгенде өсуі баяулайды. 90 жасқа жеткенде, жылдық биіктік өсімі минималды болады. Ашық жерде өсетін ағаштар үш жылдың ішінде шиша шығара бастайды, ал көлеңкеде өсетін қайындар бірнеше жылдан кейін шиша шығарады. Шишалар пісуіне екі жыл уақыт керек. Тұқымдар күз және қыс айларында таралады, және ағаштар өздігінен тозаңдана алмайды. Қайын ағашының өмір сүру ұзақтығы 200 жыл немесе одан да көп.
Таксономия
Оған британдық ботаник Филип Миллер Pinus rigida деген ғылыми атауын берген.
Экология
Қарағайлар көптеген жануарлар мен жануарлар дүниесіне тіршілік ортасы мен тамақ болып табылады. Оларды паналау және ұя салу үшін қарағай үкі, жабайы түйеқұс, қызыл басқан тоқылдақ, үлкен тоқылдақ, көк қарға, қара қапшықшалы үкі, қара-ақ үкі, Нэшвилл үкі және каштановый жақты үкі сияқты құстар пайдаланады. Елендер көшеттер мен жас өскіндерді жейді, ал кішкентай сүтқоректілер мен құстар тұқымдарды жейді. Бұл түр кейде лоблолли қарағайы (Pinus taeda), қысқа жапырақты қарағай (Pinus echinata) және батпақты қарағай (Pinus serotina) сияқты басқа қарағай түрлерімен будандасады; соңғысын кейбір ботаниктер қарағайдың бір түрі ретінде қарастырады.
Қолданылуы
Қарағайдың көп немесе қисық сабақтарының жиі кездесуіне байланысты, ол негізгі ағаш түрі болып табылмайды, сондай-ақ ол Шығыс Американың басқа қарағайларындай тез өспейді. Дегенмен, ол қолайсыз жағдайларда жақсы өседі. Бұрын, қарағай кеме жасау, шахта тіректері және теміржол байланыстары үшін маңызды шикізат көзі болды, себебі ағаштың жоғары шайыры құрамы оны шірудан сақтайды. Осылайша, ол радио мұнаралары сияқты күрделі ағаш құрылыстарда да қолданылды. Қазіргі уақытта қарағай негізінен жалпы құрылыс, қағаз өндірісі, жәшік жасау және отын ретінде қолданылады. Алайда, оның тегіс еместігіне байланысты, жоғары сапалы ағаш алу қиын болуы мүмкін, ал ұзын қарағай ағаштарының бағасы өте жоғары болуы мүмкін. Археологиялық зерттеулер ирокездер, шиннекок және чероки тайпаларының қарағайды пайдаланғанын көрсетеді. Ирокездер ревматизм, күйік, кесіктер және іріңдерді емдеу үшін шайырды қолданған. Шайыр слабител ретінде де қолданылды. Ирокездер мен шиннекоктар іріңдерді ашу және абсцестерді емдеу үшін қарағайдан жасалған балаусаны қолданған. Чероки тайпасы каноэ жасау және әшекейлік ою-өрнектер үшін қарағай ағашын пайдаланған. Қарағай көлді лоблолли және қысқа жапырақты қарағайлармен будандасады. Олардың бірі – питлолли қарағайы (Pinus x rigitaeda), лоблолли қарағайы мен қарағайдың табиғи гибриді. Бұл гибрид лоблолли қарағайының биіктігі мен қарағайдың суыққа төзімділігін біріктіреді. Бұл гибрид лоблолли қарағайының орнына қолданылып, Оңтүстік Кореяда кеңінен егілген.