Кіріспе

Конифер Pinus serotina, көлдік қарағай, қара қабықты қарағай, шығанақты қарағай, батпақты қарағай немесе поэкосин қарағай – Америка Құрама Штаттарының Атлант жағалау жазығының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Оңтүстік Нью-Джерсиден Флоридаға дейін және батысқа қарай Оңтүстік Алабамаға дейін таралған қарағай түрі. Көлдік қарағайлардың таралу аймағы Миссисипи және Теннеси штатына қарай батысқа қарай кеңейіп келуі мүмкін.

Сипаттама

Бұл қарағайдың өсу үлгісі көбінесе қисық болып келеді, шыңы дұрыс емес пішіндес және биіктігіне дейін өседі, сирек жағдайда одан да биікке жетеді. Тікендері үш немесе төрттен бір топта болады, олардың ұзындығы шамамен алғанда болады. *Pinus serotina* қарағайында тікендер мен кішкентай бұтақтар тікелей діңге өседі, бұл *Pinus rigida* (пич қарағайы) сияқты, бірақ пич қарағайлары тек құрғақ аймақтарда ғана өседі. *Pinus serotina* қарағайы, көбінесе *Pinus taeda* (loblolly pine) қарағайына ұқсас, бірақ басты айырмашылықтары – діңге тікелей тікендер өсуі, кішірек мөлшерде болуы және тік өспеуі. Құдық қарағайының қабығы қалың, дөңгелек тақталар түзеді. Олардың түсі қоңыр-қызыл. Құдық қарағайлары лоблолли және пич қарағайларына қарағанда суыққа төзімділігі төмен. Құдық қарағайының толық пісіп жетілуіне 18 жыл уақыт керек. Дөңгелек пішіндес конустарының ұзындығы шамамен алғанда болады, қабықшаларында кішкентай тікендер болады. Оның конустары көбінесе серотинды болып келеді, ашылуы үшін от қажет. Жаңа өсімдіктерді өсіру үшін қолданылатын тұқымдарды алуға, 23-25 см (9-10 дюйм) диаметрде және 30 жастағы тұқымдық ағаштардан 5000 тұқым алуға болады деп күтілуде.

Таксономия

Пинус серотина 1803 жылы Андре Мишо сипаттаған. Пинус – мәңгі жасыл қызыл қайын ағаштарының ірі туысы. "Серотина" түр атауы тұқымдарын көп жыл бойы жабық күйде ұстайтын, кейін ғана ашатын серотин конустарынан шыққан. Тарихи тұрғысынан, бұл түр Pinus taeda-ның бір түрі ретінде қарастырылған. Сол сияқты, Pinus serotina да Pinus rigida-ның бір түрі (Pinus rigida subsp. серотина (1880)) саналған.

Тіршілік ету ортасы

Pinus serotina негізінен ылғалды және нашар су өткізетін жерлерде кездеседі, көбінесе батпақтарда, тоғандарда, шығанақтарда, батпақты жерлерде және поэтосиндерде. Бұл түр көбінесе ұзын жапырақты қарағаймен (Pinus palustris) байланысты, себебі олардың екеуі де жиі өртке және тоғандық қарағайдың өнуі үшін отқа ұқсас талаптарға ие. Pinus serotina көбінесе ылғалды және нашар су өткізетін жерлерде табалады, бірақ минералды топырақта да өте жақсы өседі. Тоғандық қарағайлар топырақ эрозиясын болдырмау және су сапасын жақсарту үшін өте пайдалы. Pinus serotina жазық орманды жерлерде, батпақты жазықтарда, саванналарда және шұңқырларда гүлдейді. Оның ареалының солтүстік шекарасында тоғандық қарағай қарағаймен (P. rigida) араласып, будандасады; ол осы түрден ұзын жапырақтарымен және орташа есеппен сәл ірі конустарымен ерекшеленеді. Кейбір ботаниктер тоғандық қарағайды қарағайдың бір түрі деп санайды. Pinus serotina өсетін жерлердің климаты жұмсақ және ылғалды болады. Орташа температура 45°F мен 80°F аралығында. Pinus serotina үшін тіркелген ең жоғары және ең төменгі температуралар тиісінше 10°F және 110°F құрайды. Pinus serotina үшін жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 44 мен 55 дюйм аралығында.

Экология

Pinus serotina өсінділері көптеген жабайы жануарларға, әсіресе батпақты және жазық жерлерде құстар мен сүтқоректілерге орта береді және оларды қолдайды. Құдық қарағайы көлеңкеге шыдамсыз.

Қолданылуы

Pinus serotina ағашының пішіні нашар және өсуі салыстырмалы түрде баяу болғанымен, басқа ағаштар өспейтін жерлерде қағаз және тікелей өңдеуге жарамды ағаштан экономикалық тұрғыдан құнды ормандарды өндіруге қабілетті. Pinus serotina ағашының жапырақтарынан қоңыр немесе жасыл бояу алуға болады. Қағаз жасау үшін қолданылатын ағаштардың шайырынан ваниль хош иісін беруші зат алынады. Pinus serotina бүйрек ауруларын емдеуге құнды дәрі болуы мүмкін, және оны уқалау арқылы немесе бу ваннасында қолдануға болады. Pinus serotina шырышты қабық ауруларын және тыныс алу мүшелерінің ауруларын емдеуде пайдалы болуы мүмкін.

Аурулар және басқа мәселелер

Қабық кемірушілердің бірнеше түрі оңтүстік қарағайларын, оның ішінде көлдік қарағайды шабуылдайды. Бұл кемірушілерге Оңтүстік қарағай кемірушісі, Ips оюшы кемірушілерінің үш түрі және қара терпентин кемірушісі кіреді. Бұл кемірушілер өздерінің қожайындарының өткізгіш тіндерін бұрып жейді. Флоэманың зақымдануы қарағайдың жапырақтарының жасыл түсінен ашық жасылға дейін солғандап, ағаш өліміне алып келеді. Бұл ағаштар сонымен қатар шығыс қарағай мықысымен де кездеседі және желге қарсы тұруға осал. Pinus serotina түрі қызыл жүрек ауруына (Phellinus pini) да ұшырайды, ол қарағайлардың саңырауқұлақтық ауруы.

Сақтау мүсіндері

Pinus serotina үшін басты қауіп – ылғалды жазықтардың, торфқа бай топырақтардың, құмды ылғалды жазықтардың және шағын батқылық жерлердің жоғалуы. Pinus serotina ағаштардың вегетативті көбейтілуі арқылы жаңаруына мүмкіндік береді. Сондықтан, бұл түрдің сақталуы және жаңа жеміс беруі үшін (мысалы, өрт сияқты) бұзылыстар қажет. Pinus serotina IUCN Қызыл тізімінде жойылу қаупі ең төменгі (LC) деңгейдегі түр ретінде тіркелген.