Кіріспе
2003 жылы Камбоджаның Пномпень қаласында тайларға қарсы қырқыстар 2003 жылдың қаңтар айында камбоджалық газетте тай актрисасы Суванант Конгйинг Ангкор-Ват Таиландқа тиесілі деп жалған мәлімдеме жасады. Камбоджаның басқа да баспа және радио ақпарат құралдары бұл хабарды таратты, ұлтшылдық сезімдерді қоздырды, нәтижесінде 29 қаңтарда Пномпеньде тай елшілігі өртеліп, тай бизнесіне тиесілі коммерциялық мүліктер бүлінді. Осы қырқыстар Таиланд пен Камбоджа арасындағы өте құбылмалы тарихи қарым-қатынасты, сондай-ақ екі елдің экономикалық, мәдени және саяси факторларын көрсетеді.
In January 2003, a Cambodian newspaper article falsely alleged that Thai actress Suvanant Kongying claimed that the Angkor Wat belonged to Thailand. Other Cambodian print and radio media picked up the report and furthered nationalistic sentiments, which resulted in riots in Phnom Penh on 29 January where the Thai embassy was burned and commercial properties of Thai businesses were vandalized. The riots reflect the fluid historical relationship between Thailand and Cambodia, as well as the economic, cultural and political factors involving the two countries.
Тарихи
Тарихи тұрғыдан алғанда, Сиам (қазіргі Таиланд) мен Камбоджа арасындағы қарым-қатынас өте өзгергіш болды, бұл аймақтың ұлттық мемлекеттерге емес, қала-мемлекеттерге бөлінуімен байланысты. Бұл қала-мемлекеттер түрлі деңгейдегі саяси, әскери және тәуелділік байланыстары арқылы империяларға біріктірілді. 14 ғасырда тай билігінің орталығы Сукхотайдан Кхмер империясының бір бөлігі болған оңтүстік Аюттаяға көшті. Аюттаяның Ангкорға қатысты қатері күші арта келе үдеп, 15 ғасырда Ангкор қоршауға алынып, тоналып, Камбоджаны Ангкордан кейінгі кезеңге итерді. Соңынан келген ғасырларда сиамдықтардың көптеген басқыншылықтары болды. 19 ғасырдың көп бөлігінде Камбоджаның солтүстігі, Анкор да оның ішінде, Сиамның билігінде болды. Камбоджаның тәуелсіздік деңгейі Сиам, Камбоджа, Вьетнам және француз отаршылдарының өркендеуіне қарай өзгеретін. 1907 жылы Сиам Камбоджаның солтүстік бөлігін Францияға өткізді. 1930 жылдары бұл жоғалту ұлттық үкіметтің бұл аймақтың Таиландқа тиесілі "жоғалған аумақ" екенін мәлімдеуіне негіз болды. 1941 жылы Виши Франциясымен соғыстан кейін Таиланд 1907 жылы Францияға өткізілген аумақтарды қысқа мерзімге қайтарып алды. Бұл талап 1950 жылдарға дейін тоқтатылмады.
Экономикалық
Тайландтың 1980-90 жылдардағы қарқынды экономикалық өркендеуі оның экономикасын Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең күшті экономикалардың біріне айналдырды. Ал, Камбоджа азаматтық соғысы, қызыл кхмерлер үкіметі және одан кейінгі Камбоджа Халық Республикасы үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымының мойындауын ала алмағандықтан, Камбоджа экономикалық тұрғыдан әлсіз болып қала берді. Осының салдарынан тай бизнесі Камбоджа экономикасының бір бөлігін басып алады, бұл наразылық тудырады.
Мәдениет
Камбоджамен салыстырғанда, Таиландта халық саны әлдеқайда көп және ол батыс әсеріне көбірек ашық. Бұл факторлар Таиландқа камбоджа музыкасы мен теледидарына маңызды мәдени ықпал етті. Мұны көптеген камбоджалықтардың тайларды көршілеріне қатысты мақтаншыл және нәсілшіл көзқараспен қабылдауы күшейтеді. Кхмерлер мен тайлар арасында ұзақ жылдар бойы дау-жанжал мен түсініспеушіліктер болып келді. Екі тараптың да талаптары мен шағымдары зор наразылыққа әкелді, бұл Тайланд пен Камбоджа мәдениеттерінің өте ұқсас болғанына қарамастан орын алды. Кхмерлердің тайларға деген ашуының себебі – тайлар аймақта үстемдік сақтап тұрғанда, кхмер империясының кезеңдерінен бері төмендеу сезімінен туындайды. Олар "Анкор-Ват және Анкор-Томдағы ұлы храм кешендерін салған және әлемдегі ең тамаша ежелгі империялардың бірін құрған хомдар емес, кхмерлер" деп мәлімдейді. Бұл көптеген кхмерлерде көрші елдің кхмерлердің ұлттық ерекшеліктерін жоюға және басып алуға тырысады деген қорқыныш тудырды.
Көтерілістің себебі
Көтерілістер 18 қаңтарда Камбоджаның "Расмей Ангкор" газетінде жарияланған мақаладан бастау алды. Мақалада тай актрисасы Суванант Конгьинг Камбоджа Ангкор Ватты "ұрлаған" және ол Тайландқа қайтарылмайынша Камбоджада пайда болмайтынын айтқан. Газет редакторы бұл ақпараттың көзі ретінде кхмер ұлтшылдары тобын көрсетті, олар актрисаны теледидардан көргендерін мәлімдеді. Газеттің бұл талабын растайтын ешқандай дәлел табылмады, сондықтан бұл хабар өтірік немесе Сувананттың кейіпкерінің сөздерін дұрыс түсінбеу салдарынан туындаған болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл хабарды актрисаның бәсекелесі, сонымен қатар косметика компаниясының "беті" болған актрисаны жамандау үшін жасалған әрекет деп санайды. Бұл хабар кхмер радиосы мен баспасөз арқылы таратылды, ал "Расмей Ангкор" газетінің көшірмелері мектептерге таратылды. 27 қаңтарда Камбоджа премьер-министрі Хун Сен бұл айыптауларды қайталап, Сувананттың "ғибадатхананың жанында бірнеше шөпке де тұрарлық емес" екенін мәлімдеді. 28 қаңтарда Камбоджа үкіметі Таиландтың барлық теледидар бағдарламаларын тыйым салды. Көтеріліске дейін де ұлтшылдық сезімдер күшті болды. "Ұлтшылдық екі елдің саяси лидерлері көп жылдар бойы өздерінің көптеген саяси мүдделерін қанағаттандыру үшін пайдаланып келді". Кейбіреулер бұл тәртіпсіздікті Камбоджа халық партиясының (КХП) саяси мақсатта ұйымдастырғанын айтады. Мам Сонандоның тұтқындалуынан кейін "Пномпеньдің сол кездегі губернаторы Чэа Софара, КХП-ның өсіп келе жатқан ықпалды саясаткері (кейбіреулер оны Хун Сенді премьер-министрлікке үміткер ретінде қарсы қоюға шақырған) қызметтен босатылды". Оқиғалардың сәйкес келуіне қарамастан, 2003 жылғы көтерілістен кейінгі жағдай Камбоджа премьер-министріне тиімді болды.
Көтерілістер
29 қаңтарда тәртіпсіздікшілер Пномпеньдегі Тай елшілігіне шабуыл жасап, ғимаратты қиратты. Сонымен қатар, тайлықтар Тайландтың халықаралық әуе компаниясы және сол кездегі Тайланд премьер-министрі Таксин Шинаватраның отбасына тиесілі Шин Корп сияқты тайлық бизнестерге шабуыл жасады. Камбоджалық адамның Тайландтың құрметті Королі Бхумибол Адульядеджтің өртеніп жатқан суретін ұстап тұрған суреті көптеген тайлықтарды ашуға толтырды. Тай үкіметі тай азаматтарын эвакуациялау үшін Камбоджаға әскери ұшақтар жіберді, ал тайлықтар Бангкокта Камбоджа елшілігі алдында наразылық акциясын өткізді. Төңкеріске жауаптылық туралы пікірлер қарама-қайшы болды: Хун Сен шабуылдарды болдырмау бойынша үкіметтің сәтсіздігін «компетентсіздікке» жатқызып, төңкерістерді «экстремистер» қоздырды деді. Ұлттық ассамблея төрағасы, принц Нородом Ранаридх, оппозиция жетекшісі Сэм Рейнси шабуылдарды ұйымдастырды деп мәлімдеді. Рейнси зорлық-зомбылықтың алдын алуға тырысқанын айтты. Кейбір тараптар, соның ішінде сол кездегі Камбоджадағы Тайланд елшісі, 2003 жылғы 29 қаңтардағы тәртіпсіздіктің жоспарланған екенін айтады. Онлайн талқылауларда камбоджалықтар мен тайлықтар «Хун Сен мен ХПК өкілдері бұл демонстрацияның артында тұр» деген пікір білдірді. Камбоджа премьер-министрі тай актрисасының сөзіне қатысты айыптауды күшейте түсетін сөз сөйледі. Сондай-ақ, «Тайланд елшісінің Камбоджа Сыртқы істер министріне, полиция мен Қорғаныс министрлігіне көмек сұрағандарына қарамастан, камбоджалық шенеуніктер мен полиция халықтың ынтасын басуға көбінесе тырыспады». Камбоджа үкіметі жеке тайлық бизнеске келтірілген шығын үшін өтемақы төлеуге келісті, бұл мәселе жеке келіссөздер арқылы шешілді. Көтерілістен кейін бірден 150-ден астам адамды қамау фактісі адам құқықтары жөніндегі ұйымдар тарапынан сынға алынды, олар процедурадағы бұзушылықтарды және биліктің олардың қамаудағы жағдайларын бақылаудан бас тартуын атап өтті. Beehive радиосының иесі Мам Сонандо және Reaksmei Angkor газетінің бас редакторы Чан Сивутта екеуі де сот ордерсіз қамауға алынды, олар қылмыс жасауға қоқан-қастер ету, кемсітушілікке ұйыту және жалған ақпарат тарату айыптарымен айыпталды. Кейін олар кепілдікпен босатылып, сотқа қаралмады.