Кіріспе

Діни антисемитизм – яһудилердің діни сенімдеріне негізделген, олардың дінін жоюды және яһудилерді басқа діндерге өткізуді күтетін немесе талап ететін діни доктриналарға байланысты, яһудилерге қарсы жеккөрушілік немесе кемсітушілік. Осы антисемитизм түрі жиі яһуди дініне қатысты жалған мәлімдемелер мен діни антисемитизмнің стереотиптеріне негіз болып табылады. Кейде оны теологиялық антисемитизм деп те атайды. Кейбір ғалымдар қазіргі антисемитизм негізінен діни емес факторларға байланысты деп санайды, ал Джон Хигам осы пікірдің көрнекті өкілі болып табылады. Дегенмен, бұл түсінік күмәндануға орын береді. 1966 жылы Чарльз Глок пен Родни Старк көпшіліктің пікірін зерттеу нәтижелерін алғаш рет жариялады, олар американдықтардың көпшілігі еврейлер туралы стереотиптерін діни көзқарастарға негізделгенін көрсетті. Содан бері Америка мен Еуропада жүргізілген қосымша сауалнамалар осы қорытындыны растады.

Шығу тегі

Эдвард Фланнери атамыз 1965 жылы жазған "The Anguish of the Jew: Twenty Three Centuries of Antisemitism" атты кітабында еврейлерге қарсы сезімнің алғашқы нақты мысалдарын б.з.д. III ғасырда Александрия қаласында кездестіргенін жазады. Фланнеридің сөзіне қарағанда, яһудилердің гректердің діни және әлеуметтік стандарттарын қабылдамауы оларды ерекшелендірген. Б.з.д. III ғасырдың басында өмір сүрген грек тарихшысы Абдералық Геккатет Мұсаның "халықтың жер аударылуын еске алып, олар үшін мизантропиялық және қонақжайсыз өмір салтын орнатқанын" жазған. Мысыр тарихшысы Манетон яһудилердің Мұса пайғамбардың "құдайларға табынудан бас тартуды" үйреткен египеттік дері ауруымен ауырғандар екенін, олар елден қуылғанын айтқан. Осы тақырыптар Хаеремон, Лисимах, Посейдон, Аполлоний Молон, Апион және Тацит еңбектерінде де кездеседі. Агатархид Книдтік яһудилердің "күлкілі амалдары" және "заңдарының абсурдтылығы" туралы жазды, сондай-ақ Птолемей Лагустың 320 жылы Иерусалимге шабуыл жасай алуына себеп, қала тұрғындарының сенбі күнін сақтауы болғанын атап өтті. Дэвид Ниренберг осы тарихты "Antijudaism: The Western Tradition" кітабында да зерттеген.

Христиандық антисемитизм

Христиандық діни антисемитизм көбінесе анти-иудаизм ретінде білінеді (яғни, қарсылықтың иудаизмнің амалдарына қатысты екені айтылады). Осылайша, яһудилер өздерінің діни тәжірибаларын тоқтатса немесе, әсіресе христиан дінін қабылдау арқылы, ресми немесе дұрыс дінге өтіп, өздерінің дінін өзгертсе, антисемитизм тоқтатылатыны жөнінде пікірлер айтылады. Дегенмен, кейде дін өзгергендерге де дискіминация жасалған, мысалы, 15-ші және 16-шы ғасырлардың соңында яһуди дінінен христиан дініне өткендер литургиялық тұрғыдан шеттетуге ұшырады. Христиандыққа айналған мараньолар немесе Иберия яһудилері яһуди дінін немесе яһуди дәстүрлерін жасырын түрде сақтады деген айыптауларға іліккен.

Жаңа Келісім және антисемитизм

Фредерик Швайцер мен Марвин Перридің айтуынша, Жаңа өсиеттердің авторлары Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілуіне рим императоры мен Понтий Пилат емес, яһудилерді кінәлі деп көрсетуге тырысқан. Осының салдарынан, христиандар ғасырлар бойы яһудилерді «Христос өлтірушілер» деп қарады. Екінші ғибадатхананың қирауы яһудилерге осы өлім үшін Құдайдың жазасы ретінде көрінді, ал яһудилер «мәңгілікке құлдыққа және қорлауға тағдырланған халық» деп есептелді. Салоникалықтарға 2:14–16 (31) -да Пауыл Яһудеядағы шіркеулерді Исаны өлтірген яһудилердің қуғынға салуын, олардың Құдайға жарамайтынын, барлық адамдарға қарсы шығатынын және Пауылдың жаңа келісім туралы хабарды басқа ұлттарға жеткізуіне кедергі келтіргенін айтады. Хайам Маккоби бұл аяттарды «Пауылдың хаттарындағы яһудилерге қарсы ең тікелей шабуыл» деп сипаттады. Маккоби оны христиандық антисемитизмнің қалыптасуына жауапты Пауылдың инновацияларының бірі деп санайды, бірақ кейбір адамдар осы аяттардың Пауыл жазбаған кейінгі қосымшалар екенін айтады. Синай кодексі Жаңа өсиетке екі қосымша кітапты қамтиды: Германың бағушысы және Барнабаның хаты. Соңғысы Исаны римдіктер емес, яһудилер өлтіргенін баса айтады және антисемитизмге толы. «Осы қасиетті мерекеде яһудилердің амалдарына еліктеу арсыздық болып көрінеді, олар қолдарын қорқынышты күнәмен ластады және осы себепті жан дүниесінің соқырлығына лайықты түрде ұшырады. Сондықтан біз жек көрінетін яһудилермен ештеңе ортақ етпейміз, өйткені біз құтқарушымыздан басқа жол алдық». Рим империясында яһудилерге қарсы көзқарас 438 жылы Теодосий II кодексі христиан дінін Рим империясындағы жалғыз заңды дін деп бекіткен кезде ресми түрде қалыптасты. Бір ғасырдан кейін Юстиниан кодексі яһудилерді көптеген құқықтарынан айырды, ал 6 және 7 ғасырлардағы шіркеу кеңестері, соның ішінде Орлеан кеңесі, яһудилерге қарсы ережелерді одан әрі күшейтті. Бұл шектеулер 305 жылы Испанияның Андалусиядағы Эльвира (қазіргі Гранада) қаласында яһудилерге қарсы алғашқы заңдар қабылданған кезде басталды. Христиан әйелдеріне яһудиге үйленуге тыйым салынды, егер яһуди католик дініне өтпесе. Яһудилерге католиктерге қонақжайлық көрсетуге тыйым салынды. Яһудилер католик христиан әйелдерін күтуге және католиктердің егістіктерін баталауға құқықсыз болды. 589 жылы католик Ибериясында Толедоның үшінші соборы яһудилер мен католиктердің некесінен туған балаларды күшпен шомылдыруды бұйырды. Толедоның он екінші соборы (681) барлық яһудилерді мәжбүрлеп дінге көшіру саясатын бастады (Ротта келтірілген Liber Judicum, II.2). Мыңдаған адам қашып кетті, ал мыңдаған адам католик дінін қабылдады.

Тәңір өлтіру туралы айыптау

Христиандық догманың бір бөлігі болмаса да, көптеген христиандар, оның ішінде дін қызметкерлері, еврей халқын антисемиттік жаламен, Құдайдың ұлы деп сенетін Исаны өлтіруге – деицидке жауапты деп санады. Осы түсінік бойынша, Исаның өліміне куә болған яһудилер де, яһуди халқының барлығы да Құдайды өлтірушілік күнә жасады. Бұл айып христиандардың антисемитизмін күшейтудің ең басты себебі болды. Пассиондық спектакльдер – Исаның сотталуы мен өлімін көрсететін драмалық қойылымдар. Олар тарихи түрде Ұлы ораза кезінде Исаның өлімін еске алу үшін пайдаланылып келді. Бұл қойылымдар тарихи тұрғыдан яһудилерді Исаның өліміне кінәлі деп көрсетіп, оларды жала жауып, Исаны айыптап өлтіруге шақырып, яһуди басшыларын халықтың жасаған қылмысы үшін мәңгілік жауапкершілікке тартқан. «The Boston Globe» газетінің мәліметінше, мұндай көрсетулер «ғасырлар бойы Еуропадағы еврей қауымдастықтарына қатысты зорлық-зомбылықтар мен қырғындарға себеп болды».

Қанды жамандау

Қанға қастылау – яһудилердің діни ғұрыптарда адам қанын пайдаланатыны туралы негіссіз айыптау. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл айыптаулар христиан балаларының қанына ерекше құштарлықпен қаралатынын көрсетеді. Көп жағдайда, қанға қастылаулар қанға қастылау культінің негізі болды, онда адамдық құрбандық деп есептелген адам шейіт дәрежесіне көтеріліп, кейбір жағдайларда қасиетті деп жарияланды. Қанға қастылау туралы ең алғашқы мәліметтер Апионның еңбектерінде кездеседі, ол яһудилердің ғибадатханада гректерді құрбандыққа шалғанын айтқан. Бірақ, одан кейін 12 ғасырға дейін басқа оқиғалар тіркелмеген, сол кезде қанға қастылаулар көбейе бастады. Бұл жалалар содан бері 21 ғасырға дейін жалғасып келеді. Қазіргі заманда қанға қастылау антисемитизмнің маңызды бір бөлігі болып табылады. Ол өз әсерін кеңейтіп, яһудилерді басқа адамдарға келтірілген түрлі зияндарға айыптайды.

Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуірі Еуропасы

Орта ғасырларда антисемитизм Еуропада кеңінен таралған. Сол кезде Еуропадағы яһудилерге қарсы көзқарастың басты себебі діни шарттар болды. Рим католик шіркеуінің догмасына жатса да, көптеген христиандар, оның ішінде дін қызметкерлері, яһуди халқын Исаның өліміне жауапты деп есептеді. Бұл практика Мелито Сардийскийден бастау алған. Әлеуметтік-экономикалық факторлардың арасында биліктің шектеулері де болды. Жергілікті билеушілер мен шіркеу қызметкерлері көптеген мамандықтарды яһудилер үшін жапты, оларды бухгалтерлік, жалға алу және ақша қарыздау сияқты әлеуметтік тұрғыдан төмен саналатын кәсіптерге итермеледі. Бұл "қажетті жамандық" ретінде қарастырылып, төзімділікпен қабылданды. Қара өлім кезінде яһудилер осы аурудың себепшісі деп айыпталып, көбінесе өлтірілді. Антисемитизм салдарынан Англия, Франция, Германия, Португалия және Испаниядан яһудилерді қуғынға салу орын алды. "Judensau" – неміс тілінде "яһуди шошқасы" деген мағынаны білдіреді. Бұл еврейлерге қарсы қорлаушы және адамгершіліксіз бейне 13 ғасыр шамасында пайда болды. Оның танымалдылығы 600 жылдан астам сақталды және нацистер тарапынан қайта жаңғыртылды. Еврейлер әдетте шошқа, сұлуқұс сияқты лас жануарлармен немесе шайтанмен жақын қарым-қатынаста суреттелген. Мұндай суреттер соборлардың, шіркеулердің төбелерінде, бағаналарында, ыдыстарда, гравюраларда және т.б. кездесетін. Көбінесе бұл суреттер бірнеше антисемиттік мотивтерді біріктіріп, мазақтаушы мәтіндермен немесе өлеңдермен толықтырылған. "Judensau бейнесі жиі яһудилердің Мәсіхті өлтіргені туралы айтылған сөздермен байланысты. Тренттік Симонның өлімі бейнеленген иллюстрацияларда Judensau, шайтан, кішкентай Симонның өлімі және айқышқа ілінген бейнелер бірге көрсетілген. 17 ғасырға қатысты Франкфурттан табылған гравюрада жақсы киінген, заманауи көрінетін яһуди шошқаның үстіне кері отырып, құйрығын ұстап тұр, ал екінші яһуди оның сүтін сорып, үшіншісі нәжісін жеп жатыр. Мүйізді шайтан, еврей белгісін тағып, осы көрініске қарап тұр, ал айқышқа ілінген Симонның денесі жоғарыдағы панельде бейнеленген". Шекспирдің "Венеция саудагері" пьесасы, барлық уақыттағы ең ұлы романтикалық комедиялардың бірі саналады. Ондағы басты қарсы кейіпкер Шейлок – еврей қарыздар. Пьесаның соңында оны қызы христианмен қашып кеткені үшін көшеде мазақтайды. Содан кейін Шейлок мәжбүрлі түрде христиан дінін қабылдайды. Бұл Шекспир мен антисемитизмге қатысты маңызды мәселелерді көтеріп, терең ойларға жетелейді. Орта ғасырларда Марияның табытын құлатуға тырысқан яһуди Ефониас туралы әңгіме, оның христиан дінін қабылдауынан, періште оның қолына шабуыл жасап, кесіп тастауына дейін өзгерген. Көптеген жағдайларда яһудилер христиандық Евхаристияны мазақтап, христиан балаларының қанын ішетіні туралы жалған айыптауларға ұшырады. Орта ғасырлар бойы яһудилерге қатысты түрлі заңдық шектеулер салынды, олардың кейбіреулері 19 ғасырдың соңына дейін күшінде болды. Яһудилер көптеген кәсіптерден шеттетілді, олардың таңдалуы уақытқа және жерге байланысты болды, сондай-ақ еврей емес бәсекелестердің ықпалына тәуелді болды. Көбінесе яһудилерге ақша қарыздау және саудадан басқа кәсіптерге тыйым салынды, тіпті олар да кейде рұхсат етілмейтін.

19 ғасыр

19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырлар бойында Рим-католик шіркеуінде күшті антисемиттік элементтер сақталды, бірақ анти-иудаизмді, яғни діни негізде яһуди дініне қарсылықты және нәсілдік антисемитизмді ажыратуға бағытталған әрекеттер күшейді. Рим папасы Пий VII (1800–1823) Наполеон еврейлерді босатып жібергеннен кейін Римдегі еврей геттосының қабырғаларын қайта тұрғызды, және 1870 жылы Папа мемлекетінің құлауына дейін еврейлер геттомен шектелді. Сонымен қатар, иезуиттер сияқты ресми ұйымдар 1946 жылға дейін кандидаттарды "яһуди тегінен шыққандарды, егер олардың әкесі, әкесінің әкесі және бабасы католик шіркеуіне жатса, олардың тегі анық болмаса қабылдамайтын" еді. Браун университетінің тарихшысы Дэвид Кертцер Ватикан мұрағатында жұмыс істеп, "Папалар яһудилерге қарсы" атты кітабында 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында шіркеу "жақсы антисемитизм" мен "жаман антисемитизм" арасындағы ерекшелікті сақтағанын айтты. "Жаман" түр еврейлерді олардың тегіне байланысты жек көруді қанағаттандырды. Бұл христиандыққа қайшы деп есептелді, өйткені христиандық үгіл этникалық шығу тегіне қарамастан барлық адамзатқа арналған еді; кез келген адам христиан бола алады. "Жақсы" түр еврейлердің газеттерді, банктерді және басқа да мекемелерді бақылауға, тек байлық жинауға және т.б. қатысты құпия жоспарлары туралы сынға алды. Көптеген католик епископтары осындай негіздемелер бойынша еврейлерді сынаған мақалалар жазды, және еврейлерге қарсы зұлымдыққа ұлтасқанда, олар антисемитизмнің "жаман" түрін айыптағанын еске салған. Сондықтан Кертцердің еңбегі сынсыз емес; мысалы, еврей-христиан қарым-қатынастары саласындағы ғалым, раввин Дэвид Г. Далин, Weekly Standard журналында Кертцерді дәлелдерді таңдап пайдаланғаны үшін сынады.

Холокост

Нацистер өз идеологиясын моральдық дұрыстықпен негіздеу үшін Мартин Лютердің «Иудейлер және олардың өтіріктері» (1543) атты кітабын пайдаланды. Лютер тіпті христиан дінін қабылдамаған яһудилерді өлтіруді жақтады, олардың «өлтірмегенімізге өзіміз кінәліміз» деп жазды. Архиепископ Роберт Ранси былай мәлімдеді: «Ғасырлар бойғы христиандық антисемитизм болмаса, Гитлердің ыстық ықыласымен айтылған жек көруі соншалықты күшті болмас еді, өйткені ғасырлар бойы христиандар яһудилерді Исаның өлімі үшін жауапты деп ұстап келді. Бұрынғы уақыттарда, Ұлы жұма күні яһудилер құдайға сыйынғандардың «құтылуы» үшін іздейтін христиан жұртынан қорқып, есіктерін жауып, құлыптап отырды. Христиан санасын ғасырлар бойы улау болмаса, Холокост туралы ойлау мүмкін емес». Диссидент католик ділдары Ханс Кюнг өзінің «Христиан болу туралы» кітабында «нацистік антииудаизмді құдайсыз, антихристиан қылмыскерлер жасады. Бірақ бұл екі мың жылға жуық уақыт бұрынғы «христиандық» антииудаизм тарихы болмаса, мүмкін болмас еді» деп жазды. «Дабру Эмет» құжатын 2000 жылы көптеген американдық еврей ғалымдары еврей-христиан қарым-қатынасы туралы мәлімдеме ретінде жариялады. Бұл құжатта былай делінген: «Нацизм христиандық құбылыс емес. Христиандық антииудаизм мен яһудилерге қарсы зорлық-зомбылықтың ұзақ тарихы болмаса, нацистік идеология қалыптаспай, жүзеге аспайтын еді. Көптеген христиандар нацистердің яһудилерге қарсы жасаған қатыгездіктеріне қатысты немесе оларға көңіл білдірді. Басқа христиандар бұл қатыгездіктерге қарсы жеткілікті наразылық білдірмеді. Бірақ нацизмнің өзі христиандықтың сөзсіз нәтижесі емес еді. Американдық тарихшы Люси Давидовичтің айтуынша, антисемитизм христиандық ішінде ұзақ тарихқа ие. Лютердің, «Иудейлер және олардың өтіріктері» еңбегінің авторынан Гитлерге дейінгі «антисемиттік тектің» сызығын «салу оңай». Ол өзінің «Жүдейлерге қарсы соғыс, 1933-1945» еңбегінде Лютер мен Гитлер еврейлер мекендейтін «шайтандық әлемге» бейім болды деп мәлімдейді. Давидович Лютердің яһудилерге қарсы жазбалары мен қазіргі антисемитизмнің ұқсастығы кездейсоқ емес екенін жазады, өйткені олар Яһудилердің ортақ тарихынан туындаған, оны Хаманның Ахасуерге берген кеңесіне дейін із баруға болады. Қазіргі заманғы неміс антисемитизмінің тамыры неміс ұлтшылдығы мен 1848 жылғы либералды революцияда болса да, ол жазғандай, христиандық антисемитизм Рим-католик шіркеуі салған және «Лютер салған» негіз болып табылады. Дегенмен, Давидовичтің айтулары мен ұстанымдары көптеген тарихшылар тарапынан сынға алынып, қабылданбайды. Мысалы, «Иудейді зерттеу» кітабында Алан Штайнвейс былай деп атап өтті: «Гитлер ескі антисемитизм жеткіліксіз деп, тек погромдарға ғана әкелетінін, ал олар тұрақты шешімге аз үлес қосатынын айтты. Сондықтан Гитлер яһудилердің нәсілдік негізін мойындаған «ақылға қонымды антисемитизмді» насихаттаудың маңызды екенін айтты». Басқа тарихшылардың нацистермен сұхбаттары нацистердің өз көзқарастары тарихи бейімділіктерге емес, биологияға негізделгенін көрсетті. Мысалы, «С. осы биомедициналық көзқарас үшін миссионер болды. Антисемиттік көзқарас пен әрекеттерге қатысты ол «нәсілдік мәселе [және] еврей нәсіліне деген наразылық ортағасырлық антисемитизмге ешқандай қатысы жоқ» деп мәлімдеді. Яғни, бұл ғылыми биология мен қоғамдық мәселе болды».

Холокосттан кейінгі кезең

Алайда, Екінші Ватикан кеңесі, Nostra aetate құжаты және Папа Иоанн Павел II-нің күш-жігері соңғы онжылдықтарда яһудилер мен католицизмді жақындастыруға көмектесті. Католик Холокосты зерттеушісі Майкл Файердің сөзіне қарағанда, шіркеу кеңес кезінде өзінің кемшіліктерін мойындады, яғни яһудилердің құдайды өлтіргендігі туралы бұрынғы дәстүрлі сенімдерді түзетіп, олардың Құдайдың таңдалған халқы ретінде мәртебесін растады. 1994 жылы Америка Евангелистік лютеран шіркеуінің кеңесі, АҚШ-тағы ең ірі лютеран конфессиясы және Лютерандық әлемдік федерацияның мүшесі Лютердің антисемиттік жазбаларын ресми түрде мойындамады.

Исламдық антисемитизм

Ислам дінінің 7 ғасырда пайда болуымен және Арабия түбегінен бастап одан әрі тез таралуымен, яһудилер (және көптеген басқа халықтар) мұсылман билеушілерінің ықпалына бағынды. Биліктің сапасы әртүрлі кезеңдерде едәуір өзгерді, сондай-ақ билеушілердің, мемлекеттік қызметкерлердің, дін қызметкерлерінің және жалпы халықтың бағынышты халықтарға деген көзқарасы да уақыт өте келе өзгерді, бұл олардың осы халықтарға қатысты ұстанысында көрінді. Ислам контекстінде антисемитизмнің әртүрлі анықтамалары берілген. Мұсылмандар арасындағы антисемитизмнің деңгейі таңдалған анықтамаға байланысты өзгереді: Клод Кахен және Шеломо Дов Гойтен сияқты ғалымдар оны яһудилерге ғана қатысты арандатушылық деп анықтайды және мұсылман емес халықтарға жасалған дискриминацияны қамтымайды. Осы ғалымдар үшін ортағасырлық Исламдағы антисемитизм жалпыға тараған және эндемикалық емес, жергілікті және эпизодтық сипатта болған [Шеломо Дов Гойтин]. Льюис үшін 19 ғасырдың соңынан бастап мұсылмандар арасында бұрынғыдай «антисемит» терминін қолдануға толық негіз болатын қозғалыстар пайда болды. Дегенмен, ол яһудилерге қарсы жағымсыз сенімдерді, дискриминацияны және жүйелі қорлауды дәстүрлі мұсылман әлемінің «ішкі» бөлігі деп сипаттайды, тіпті зорлық-зомбылықпен қудалау сирек болған жағдайда да.

Қазіргі заманға дейінгі кезең

Джейн Гербердің айтуынша, "мұсылманға ислам тарихының ең алғашқы тарауларында сіңген антисемитизмнің теологиялық түйіндері үнемі әсер етеді". Мұхаммедтің қолынан яһудилердің жеңілуін ескерсек, мұсылмандар дәстүрлі түрде яһудилерді жек көріп, қысым көрсету нысаны ретінде қарады. Яһудилер жауырық, ашкөз, өшпешіл деп есептелді, бірақ соған қарамастан, әлсіз және бейкүшті болды. Яһудилерге ең көп тағайындалған қасиет – батылсыздық. Яһудилермен байланыстырылатын тағы бір стереотип – олардың алдау мен хиле-буле жасауға бейімділігі. Яһудилерге қарсы жазба жазушылардың көпшілігі осы қасиеттерді яһудилерге тән деп қараса, Ибн Халдун оларды үстемдік құрған халықтардың яһудилерге жасаған зұлымдықтарының салдары деп түсіндірді. Сондықтан, Ибн Халдун айтқандай, яһудилер "әр дәуірде, әр климатта зұлымдықтарымен және ашкөздігімен танымал". Мұхаммедтің яһудилерге қатысты көзқарасы бастапқыда бейтарап болды. Оның өмірінде Арабия түбегінде, әсіресе Мәдинада және оның төңірегінде яһудилер өмір сүрді. Олар Мұхаммедтің үйретулерін қабылдаудан бас тартты. Соңында ол олармен соғысып, жеңіске жетті, ал көптеген яһудилер өлтірілді. Мұхаммедтің дәстүрлі өмірбаяндары Бадрдан кейінгі кезеңде Бану Қайнуқаның қуылғанын сипаттайды. Бұл Мәдинадағы базарда мұсылмандар мен яһудилер арасында туған жанжалдан кейін, Мұхаммедтің тайпамен келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан соң болды. Ухуд шайқасында жеңілгеннен кейін Мұхаммед өзіне құдайдан уахи келгенін, Бану Надир тайпасының яһудилері оны өлтіруді жоспарлап отырғанын айтты. Мұхаммед Бану Надирді қоршап алып, Мәдинадан қуды. Мұхаммед сондай-ақ Мәдина маңындағы Хайбар оазисіндегі яһудилерге шабуыл жасап, соғыста мұсылмандарға сатқындық жасағандары үшін оларды жеңді. Ол оларға жылдық өнімдерінің жартысын мұсылмандарға беру шартымен оазисте қалуға рұқсат берді. Яһудилерге қарсы сезімдер мұсылмандардың саяси немесе әскери әлсіздігі кезінде немесе мұсылмандар кейбір яһудилер ислам заңы бойынша оларға белгіленген кемсіту шегінен асып кетті деп ойлағанда жиі күшейді. Испанияда ибн Хазм мен Әбу Исақ яһудилерге қарсы жазбаларын соңғы айыптамаға негіздеді. Бұл 1066 жылы Гранадада 3000-ға жуық яһудилердің қаза табуына және 1033 жылы Фезде 6000 яһудилердің қаза табуына басты себеп болды. 1276 және 1465 жылдары Фезде тағы да қырғын болды. Ислам заңы дхиммилер ретінде яһудилер мен христиандардың мәртебесін ажыратпайды. Бернард Льюистің айтуынша, қазіргі заманға дейін мұсылман үкіметтерінің қалыпты тәжірибесі шариғат заңының осы ережесіне сәйкес келді.

Ислам мәтіндеріндегі яһудилер

Леон Полиаков, Уолтер Лакур, Мұхаммедті Құдайдың пайғамбары деп мойындамағандықтары үшін Құранның кейінгі аяттарында яһудилерге қатысты өте қатал сын-ескертулер бар екенін айтады, сондай-ақ толеранттылықты уағыздау (мысалы, қараңыз). Бұл позитивті көзқарас кейінгі сүрелерде бірте-бірте жоғала бастады. Полиаковтың сөзіне қарағанда, Құран "жақсы" және "жаман" яһудилерді ажыратады.

Мұсылман билігі кезіндегі яһудилердің мәртебесі

Дәстүр бойынша, мұсылман елдерінде тұратын яһудилер, дхиммилер деп аталатын (христиандармен бірге), өз діндерін ұстануға және ішкі істерін басқаруға рұқсат етілді, бірақ олар белгілі бір шарттарға бағынды. Олар мұсылмандарға джизья (бос ересек мұсылман емес еркектерге салынатын жан басына салық) төлеуге міндетті болды. Ең кемсіртушісі – Құранда немесе хадисте табылмайтын, бірақ ерте ортағасырлық Бағдадта ойлап табылып, орындалуы жиі өзгеріп отырған ерекше киім кию талабы еді. Яһудилер көбінесе шейіт болуға, жер аударылуға немесе дінін өзгертуге мәжбүр болған жоқ, және олар тұратын жері мен кәсібін таңдауға еркін болды. 1066 жылғы Гранада қырғыны – ең танымал жағдайлардың бірі, онда мұсылман жұрты Гранададағы патша сарайына шабуыл жасап, еврей визирі Жозеф ибн Нагреланы айқышқа тігіп, қаланың көптеген яһуди халқын өлтірді. "Бір күні ішінде 1500-нен астам яһуди отбасы, 4000-қа жуық адам қаза тапты". Бұл Ислам билігі астындағы Пиреней түбегінде яһудилерге қарсы жасалған алғашқы қуғын-сүргін болды. 12-ші ғасырда Аль-Андалуста Альмохад әулетінің билеушілері оларды өлтірді немесе күштеп дін өзгертуге мәжбүр етті. Тұрғын үй таңдау құқығынан айырылған жағдайлардың көрнекті мысалы – 15-ші ғасырдан бастап, әсіресе 19-шы ғасырдың басынан бері Мароккодағы яһудилерді қабырғалы аудандарға (меллаларға) шектеу. Көптеген дін өзгертулер ерікті болды және түрлі себептерге байланысты болды. Дегенмен, 12-ші ғасырда Солтүстік Африка мен Аль-Андалустағы Альмохад әулетінің кезінде, сондай-ақ Парсыда күштеп дін өзгерту оқиғалары да болды.

Орта ғасырлар

Ертедегі ислам мәтіндеріндегі яһудилердің бейнесі мұсылман қоғамдарында оларға қатысты көзқарасты қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Джейн Гербердің сөзіне сәйкес, «мұсылманға ислам тарихының ең алғашқы тарауларындағы антисемитизмнің теологиялық негіздері үздіксіз әсер етеді». Кейбір мұсылман авторлары яһудилерге қарсы poleмикаларында нәсілдік мән-жайларды қостырған. Әл-Жахиз еврейлердің тегінің нашарлауын, шамадан тыс ішкі туыстықтан туындаған деп сипаттайды. Ибн Хазм да яһудилерге жасаған шабуылдарында нәсілдік ерекшеліктерді айтады. Дегенмен, мұндай жағдайлар сирек кездесті, ал нәсілдік тақырып ортағасырлық мұсылман жазбаларында көрініс таппады немесе өте аз болды. Яһудилерге қарсы сезімдер мұсылманның саяси немесе әскери әлсіздігі кезінде немесе мұсылмандардың кейбір яһудилер ислам заңында белгіленген қарапайымдық шегінен тысқары шығып кеткенін сезгенде күшейе түсті. Джейн Гербер бұл пікірге қарсы шығып, барлық дхиммилердің ішінде яһудилердің ең төмен дәрежеде екенін айтады. Гербердің пікірінше, бұл жағдай соңғы ғасырларда одан да айқын болды, осы кезде христиан қауымдары Осман империясының Капитуляция шарттары арқылы яһудилерге қол жетімсіз қорғауға ие болды. Мысалы, 18 ғасырдағы Дамаск қаласында белгілі бір мұсылман ақсүйекі кеш өткізіп, барлық әлеуметтік топтарды олардың әлеуметтік статусына қарай төмендеп келе жатқан тәртіппен шақырды: яһудилер шаруалар мен тоғысқан әйелдерден ғана жоғары тұрды. 1865 жылы Осман империясының барлық азаматтарының теңдігі жарияланғанда, жоғары лауазымды шенеунік Ахмет Джевдет-паша былай деді: «Бұрынғы уақытта Осман мемлекетінде қауымдар мұсылмандардан бастап, содан кейін гректер, армян және яһудилер ретімен саналатын болса, енді олардың барлығы бірдей деңгейде қарастырылады». Кейбір гректер бұған наразылық білдіріп: «Үкімет бізді яһудилермен бірге қосты. Біз исламның үстемдігіне қанағаттанған едік», деді. Кейбір ғалымдар «антисемитизм» терминінің алғашқы дәуірдегі мұсылман мәдениетіне қатысты қолданылуының дұрыстығына күмән келтіреді. Роберт Чазан мен Алан Дэвис алғашқы ислам мен алғашқы христиандық арасындағы ең басты айырмашылық – ислам елдеріндегі «расалық, этникалық және діни қауымдардың бай қоспасы» екенін айтады, онда «яһудилер бұрынғы көпқұдайлық әлемінде немесе кейінірек ортағасырлық христиандықтың көп бөлігінде болғандай, жалғыз қарсыластар ретінде көзге түспеді». Чазан мен Дэвистің пікірінше, осы ерекшелік ислам әлеміндегі яһудилердің жағдайын жақсартты. Норман Стиллман антисемитизмнің, яғни яһудилерді яһуди ретінде жек көрудің «ортағасырлық араб әлемінде тіпті ең үлкен төзімділік кезеңінде де болғанын» айтады. Сондай-ақ, Бостом, Бат Йеор және CSPI-нің Стиллманды қолдаған және библиографияда көрсетілген мәтінін қараңыз.

XIX ғасыр

Тарихшы Мартин Гилберт 19 ғасырда мұсылман елдерінде еврейлердің жағдайы нашарлағанын жазды. 1828 жылы Бағдадта еврейлерге қарсы қырғын болды. 1867 жылы Барфурушта тағы бір қырғын орын алды.

Қазіргі исламдық антисемитизм

Мұсылман елдерінде еврейлерді қырғынға ұшыру 20 ғасырға дейін жалғасты. Мартин Гилберт 1903 жылы Мароккодағы Таза қаласында 40 яһуди өлтірілгенін жазды. 1905 жылы Йеменде ескі заңдар қайта жаңғыртылды, олар яһудилерге мұсылмандардың алдында дауыстарын көтеруге, өз үйлерін мұсылмандардың үйлерінен жоғары салуға және кез келген дәстүрлі мұсылман саудасы немесе кәсібімен айналысуға тыйым салды. 1941 жылдан бастап әл-Хусейни Германияда тұрып, еврейлерге шабуыл жасауға үгіттеді. 1930 жылдары Алжирде нацистік рухтағы қарақшылықтар болды, ал 1940 жылдары Ирак пен Ливияда еврейлерге қарсы жаппай шабуылдар жасалды (Фархудқа қараңыз). 1941 жылы Бағдадта нацистік көзқарастағы мұсылмандар ондаған яһудилерді өлтірді. Гитлердің «Менің күресім» және «Сион ақсақалдарының хаттамалары» атты кітаптарының араб және түрік тілдеріндегі басылымдары аймақта оқырмандар тауып, бірақ жергілікті зиялы қауым мен БАҚ тарапынан сынға ұшырау шектеулі болды. Роберт Сатлоффтың сөзіне сәйкес, мұсылмандар мен арабтар Холокостқа француздық Солтүстік Африкадағы Виши режимінің нацистік билігі кезінде, сондай-ақ Тунис пен Ливияның итальяндық және неміс нацистік оккупациясы кезінде құтқарушылар да, қылмыскерлер де ретінде қатысты. 2005 жылдың 14 тамызында жарияланған Pew Global Attitudes Project есебінде еврейге қарсы сезім кең таралғаны айтылды. Зерттелген алты мұсылман көпшілікті құрайтын елде халықтың үлкен бөлігі еврейлерге жағымсыз пікірде. Түркияда халықтың 60 пайызы, Пәкістанда 74 пайызы, Индонезияда 76 пайызы және Мароккода 88 пайызы еврейлерге жағымсыз көзқарас білдірді. Ливан мұсылмандарының 99 пайызы және Иордания халқының 99 пайызы еврейлерге жағымсыз қарады. Джордж Груен араб әлемінде еврейлерге деген жаулықтың күшеюін бірнеше факторға байланыстырады: Осман империясы мен дәстүрлі ислам қоғамының ыдырауы, Батыс отаршылдық билігі кезінде еврейлердің аймақтың коммерциялық, кәсіби және әкімшілік өмірінде үлкен рөл атқаруы, араб ұлтшылдығының өркендеуі (оның жақтастары жергілікті еврейлердің байлығы мен лауазымдарын мемлекеттік арналар арқылы иеленгісі келді), еврей ұлтшылдығы мен сионистік қозғалысқа наразылық, сондай-ақ беделсіз режимдердің саяси мақсаттар үшін жергілікті еврейлерді айыпты етіп көрсетуге дайындығы.