Кіріспе

1972 жылғы британдық фильм Альфред Хичкок режиссерлік еткен

«Френзи» – Альфред Хичкок режиссерлік еткен 1972 жылғы британдық триллер фильмі. Бұл оның ұзақ мансабындағы соңғы фильмдердің бірі. Энтони Шаффердің сценарийі Артур Ла Берннің 1966 жылғы «Goodbye Piccadilly, Farewell Leicester Square» романы негізінде жазылған. Фильмде Джон Финч, Алек МакКоуэн және Барри Фостер түскен, сондай-ақ Билли Уайтлоу, Анна Масси, Барбара Ли Хант, Бернард Крипбинс және Вивьен Мерчант қатысқан. Бастапқы музыка авторы – Рон Гудвин. Сюжет қазіргі Лондон қаласындағы серийлі кісі өлтіруші және ол кінәлаған бұрынғы RAF қызметкері туралы. Фильмнің басында Лондондағы екі нақты серийлі кісі өлтіру оқиғасы айтылады: 1940-1950 жылдардағы Кристи кісі өлтірулері және 1888 жылғы Жек Риппердің кісі өлтірулері. Барри Фостер өзінің рөліне дайындалу үшін Хичкоктан Невилл Хит туралы екі кітапты оқуды сұрағанын айтты, ол RAF офицері болып көрінетін ағылшын қос кісі өлтірушісі еді. «Френзи» Хичкок Голливудқа көшіп келгеннен кейін Ұлыбританияда түсірген үшінші және соңғы фильм болды (1939 жыл). Алдыңғы екеуі – 1949 жылғы «Ақтөбе астында» және 1950 жылғы «Сахналық қорқыныш». (1956 жылы «Көп білетін адам» фильмінің қайта түсірілімі үшін Лондон қаласында бірнеше ішкі және сыртқы көріністер түсірілді.) АҚШ-қа көшу алдында Ұлыбританияда түсірген соңғы фильмі – «Jamaica Inn» (1939). «Френзи» алғашқы көрсетілімінде R рейтингісін алған жалғыз Хичкок фильмі болды. «Френзи» 1972 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ негізгі конкурсқа қатыспады. Кейбір сыншылар, мысалы, Альфред Хичкоктың «Френзи: Соңғы шедевр» кітабының авторы Реймонд Фоэри, «Френзиді» соңғы ұлы Хичкок фильмі деп санайды және оның бұрынғы екі жұмысынан кейін жаңа деңгейге көтерілді: «Топаз» және «Жыртылған перде».

Сюжет

Бұрынғы RAF эскадрильясының басшысы Ричард Блейни (Джон Финч) Ковент-Гарденнің маңындағы пабтағы бармен жұмысынан босатылады. Ол Ковент-Гарденде жеміс-жидек дүкенін басқаратын досы Боб Раскпен (Барри Фостер) бірге қайғырады. Раск оны жұбатады және алдағы ат жарысына кеңес береді, бірақ Блэнидің ставка жасауға ақшасы жоқ. Ол өзінің бұрынғы әйелі Брендаға (Барбара Ли Хант) барып, оның жағдайына қатты шағымданады. Олар қысқаша айтысады, бірақ ол оны кешкі асқа шақырады. Блэни ақшасы жоқ болғандықтан, түнді Құтқару армиясының баспанасында өткізеді, онда ол Бренданың өзінің қалтасына ақша салып қойғанын біледі. Келесі күні агенттік өзінің жыныстық құмарлықтары үшін бас тартқан Раск Бренданың кеңсесіне келеді. Ол қызды жалғыз тауып, оны зорлап, галстугімен құшақтап, газеттер "Галстук қылмыскері" деп атаған сериялық кісі өлтіруші екенін көрсетеді. Раск кеткеннен кейін Блейни қайтадан Брендамен сөйлесуге үміттеніп келеді, бірақ оның кеңсесі құлыпталыпты. Бренданың хатшысы түскі астан қайтып келе жатып, Блейнидің кетіп бара жатқанын көреді. Қылмыс ашылғанда Блейни басты күдікті болады. Блейни өзінің бұрынғы паб қызметкері Барбара "Бабс" Миллиганмен (Анна Мэйси) кездеседі және оны өзінің кінәсіз екеніне сендіреді. Олар қонақ үйде отырып, махаббат жасайды, содан кейін полициядан қашып құтылады. Олар Блейнидің RAF достарының біріне көмек сұрап жүгінеді, бірақ оның әйелі қашқынға баспана беруден бас тартады. Блейни Бэбсті өзінің заттарын барадан алуға көндіреді, сонда ол қашып кетеді. Сол жерде Бабс Раскке кездеседі, ол оған түнде өз пәтерін пайдалануға мүмкіндік береді. Бабс-ты сол жерге алып барып, оны зорлап, өлтіреді. Ол қыздың денесін қапқа тығып, түнде картоп таситын жүк көлігінің артына қояды. Бөлмесіне оралғанда, Раск өзінің ерекше әшекейлі галстук шынайысы (инициал R) жоқ екенін біледі және Бабс оны ұрғанда жыртып тастаған болуы керектігін түсінеді. Мақағашқа тігілген шынаны білген Раск оны алуға барады, бірақ жүк көлігі ол әлі іште болған кезде жолға шығады. Ол жолдың қиылысына қарамастан, Бабс қолындағы ілмекті қайтарып алады. Ол картоп шаңына толы, шала-шұла күйде жол жиегіндегі кафеден шығып, Ковент-Гардендегі пәтеріне қайта оралады. Бабс өлімі табылған кезде Блейни Бренданы өлтірген деп күдікті болады. Блейни Расктің нақты кісі өлтіруші екенін білмейтіндіктен, оған көмек сұрайды. Раск Блейниді өзінің пәтерінде жасырып, полицияға хабарласатынын айтады. Осы сатқындыққа тап болған Блейни Расктің кісі өлтіруші болуы керектігін түсінеді. Сотта, алқабилер Блейниді кінәлі деп тапты. Сот барысында және түрмеге алып кетіп жатқанда Блейни өзінің кінәсіз екенін және Расктің нағыз кісі өлтіруші екенін қатты қарсылық білдіреді. Бас инспектор Оксфорд (Алек МакКоуэн) дәлелдерді қайта қарайды және тыныш түрде Раскті тергеді. Ол әйелімен (Вивиан Мерчант) осы мәселені талқылайды, сонымен бірге "экзотикалық тамақ дайындау" курсында дайындауға үйренген дәмсіз тағамдарды жеуге тырысады. Блейни қазір түрмеде, қашып, Расктен кек алуды уәде етеді. Ол қасақана өзін-өзі жарақаттады және ауруханаға жеткізіледі, онда оның басқа науқастары оған қашып құтылуға көмектеседі. Ол Расктің пәтеріне барады; Раск жоқ, бірақ Блейни Раск ұйықтап жатыр деп ойлап, сол адамды басына ұрады. Бұл Раск емес, Расктің төсегінде өлі әйел екені анықталды, ол Расктің галстугімен қысып өлтірілген. Инспектор Оксфорд Блейнидің Раскке шабуыл жасайтынын болжаған, ол Блейниді өлі әйелмен бірге табады. Блейни өзінің кінәсіздігін дәлелдеп, наразылық білдіре бастағанда, екеуі баспалдақтан қатты соққы естіді. Раск пәтерге үлкен багажник сүйретіп кіреді, оны Блейни мен Оксфорд қарсы алады. Ойынның шынымен жақсы екенін түсінген Раск багажды тастайды.

Даму

Саяси интригалар мен тыңшылықты бейнелейтін екі сәтсіз фильмнен кейін Хичкок осы фильммен қылмыс жанрына қайта оралды. Сюжет Хичкокқа тән, жағдайға байланысты айғақтарға басылған және кінәлі деп дұрыс емес есептелген кінәсіз адам туралы тақырыпты пайдаланады. Хичкок жобаны 1968 жылдың наурыз айында жариялады. Хичкок Владимир Набоковқа сценарий жазуды ұсынды, бірақ автор кітаппен айналысып жатқаны үшін бас тартты. Содан кейін ол Энтони Шафферді жұмысқа алды. "Бұл комедиялық стильде түсіріледі", - деді Хичкок. Фильмде басты рөлдерде көбінесе жаңа актерлер ойнады. "Мен жаңа беттерді артық көремін", - деді ол.

Атыс

Фильм түсірілімі 1971 жылдың шілдесінде басталды. Хичкок Лондонға барып, фильм түсіреді. Фильм Темза өзенінің бойындағы Тауэр көпірінің бойымен кеңінен түсірілген. Ішкі көріністер Пайнвуд студиясында түсірілген болса да, көпшілік түсірілім Ковент-Гарденде және оның айналасында жүргізілді және Хитчкоктің балалық шағындағы Лондонға құрмет көрсетті. Ковент-Гарден саудагерінің ұлы Хичкок бірнеше маңызды сахналарды түсірді, бұл аймақты жұмыс істейтін өнімдер нарығы ретінде көрсетті. Бұл аймақтың базар ретінде жұмыс істейтін күндері санаулы екенін білген Хитчкок бұл аймақты өзі есте сақтағандай түсіргісі келді. DVD-дегі "жасалған" ерекшелік бойынша, Хичкоктің әкесі көкөніс базарында сатушы болғандығын еске алған қарт адам түсірілім кезінде түсірілімге келді және режиссер оны түскі асқа шақырды. Жоқ, жоқ. 31, Эннисмор бақшасы Меусі, "Френзи" фильмін түсіру кезінде Бренда Маргарет Блейнидің үйі ретінде пайдаланылды. Фильм түсірілім кезінде Хичкоктің әйелі және ұзақ уақыттан бері серіктесі Альма инсульт алды. Нәтижесінде, кейбір кадрлар Хичкоксыз түсірілді, сондықтан ол әйеліне қарайтын болды. Фильм Хичкоктың тұңғыш жалаңаш фильмінің бірі болды (Психодағы душ сахнасын қоспағанда). Жылаңаш сахналарда Барбара Ли Хант пен Анна Мэйсидің орнына дублерлер қолданылды. Бірінші құрбанның зорланып, ұрланған жерін көрсететін жалаңаш сахнаны Дональд Спото "кино тарихындағы егжей-тегжейлі кісі өлтірудің ең қорқынышты мысалдарының бірі" деп атады. Фильмде Хичкоктың бірнеше классикалық сценарийлері бар, әсіресе Бабс өлтірілген кезде баспалдақтан түсірілген ұзақ іздену. Камера баспалдақтан төмен, есіктен (камера есіктен шыққаннан кейін ғана өте ақылды редакциялаумен, бұл сахнаның студиядан түсірілген жеріне көшкенін көрсетеді) және көшедің арғы жағына, базар ауданындағы әдеттегі қызметпен жалғасады. Картошкаға толы жүк таситын машинаның артындағы екінші серияда күмән артады, өйткені кісі өлтіруші Раск Бабс өлі денесінен галстук шынасын алуға тырысады. Раск қолымен күресіп, галстук шынасын алып, көмескі күйі көліктен қашып кету үшін өлі адамның саусақтарын сындырады. Фильмде көрсетілген Лондонның бөлігі әлі де аздап тұрақтанған, бірақ жеміс-жидек пен көкөніс базары енді сол жерден жұмыс істемейді, ол 1974 жылы көшірілді. Фильмде көрінген ғимараттар қазір банктер мен заң кеңселері, мейрамханалар мен түнгі клубтар, мысалы, Генриетта көшесі, Раск өмір сүрген (және Бабс оның мерзімінен бұрын қайтыс болған). Оксфорд көшесі, Бренда Блейнидің некелік агенттікке апаратын арткы аллеясы (Драйден Чемберс, қазір қиратылған) Ұлыбританиядағы ең көп сауда жасалатын аймақ. "Олд Дрюридің Нелл" мейрамханасы, онда дәрігер мен заңгер секс-қатершілер туралы ашық, сюжетке көмекші пікір алысқан, бұл әлі де гүлденген бар. Фильмде көрініп тұрғандай, саудагерлер мен жұмысшылар өз өнімдерін таситын жолдар қазір туристер мен көше әншілерінің қолында. 1972 жылы 29 мамырда "Таймс" газетінің редакторына жазған хатында роман жазушы Ла Берн Хичкоктың шығармасын және Шаффердің өз кітабының бейімделуін "жаман" деп тапқанын айтып, қорытындылады: "Соңында, мен өзімді мистер Шаффердің Скотланд-Ярд кеңсесін дұрыс емес бейнелеуінен ажыратуға тілектеспін".

Саундтрек

Генри Манчини бастапқыда фильмнің композиторы ретінде шақырылды. "Егер осы фильм он жыл бұрын түсірілген болса, онда екі есе көп музыка болған болар еді", - деді ол. Оның кіріспе тақырыбы Бахтың орган антантасында, D минорында, орган мен скрипкалық және мыс оркестрі үшін жазылды, және Лондонның сұр сәулеттерінің ресмилігін білдіруді көздеді, бірақ Хичкок оны Бернард Херманның музыкасына тым ұқсас деп ойлады. Манчинидің айтуынша, "Хитчкок жазу сессиясына келді, біраз тыңдады да: "Егер мен Херманды қаласам, одан тікелей сұрайтын едім", - деді. Көрер көзге жұмбақ драмадан кейін композитор жұмыстан босатылды. Ол өзінің музыкасы Херманның жұмысына мүлдем ұқсамайтынын айтып, осы тәжірибеден түсіне алмады. Манчини барлық көлік және тұру шығындарын өзі төлеуге мәжбүр болды. Өзінің өмірбаянында Манчини өзі мен Хичкок арасындағы әңгімелердің түсінікті болғанын және ол нені қалайтынын түсінгенін айтады; бірақ оның орны басқа біреумен ауыстырылды және ол Голливудқа қайтып ұшты. Ылғи да Манчиниді бұрын тым жеңіл деп сынағаннан кейін, енді оны тым қараңғы және симфониялық деп кінәлады. Манчинидің "Frenzy" фильмімен болған тәжірибесі композитор үшін көп жыл бойы ауыр жүк болды. Содан кейін Хичкок композитор Рон Гудвинді шақырды, оның бұрынғы жұмыстарынан әсерленгеннен кейін. Ол Гудвинге ашылу тізімін Лондондық саяхаттар стилінде қайта жаздырды – режиссер оның Питер Селлерстің "Балхам, Оңтүстікке қарайтын қақпа" эскизіне жазған музыкасын естіген еді. Гудвиннің музыкасы ашылу сахналарында және Лондон көріністерін көрсететін сахналарда жеңіл болды, ал кейбір басқа сахналарда қараңғылық сезілді. 2023 жылы Quartet Records Гудвиннің және қолданылмаған Манчинидің музыкасын қамтитын саундтрек альбомын шығарды.

Қабылдау

Frenzy сыншылардан жағымды пікірлер алды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Винсент Канби оны "керемет әзілді сценарийімен" және "тамаша" актерлік құрамымен "керемет ойын-сауықпен қамтамасыз ететін фильм" деп атады. Ол оны 1972 жылдың он үздік фильмі тізіміне қосты. Variety журналы да жоғары баға берді: "Тап-тасымал жаңа әңгімелеу идеялары, оны алғаш жасаған және кейіннен қолдаған, оның әзіл-қалжыңы мен күдіктің оқшау қоспасымен белгіленген Universal шығарылымы Хичкоктің маңызды жетістіктерінің біріне айналды". Роджер Эберт фильмге ең жоғары баға – төрт жұлдыз беріп, оны "күдік шеберінің ескі үлгілеріне оралуы" деп сипаттады, "оның жаңа үлгілері киносыншыларды қуантқанмен, көрермендерін қуанта алмады. Бұл Хитчкоктың 1940 жылдары түсірген триллері, ол қорқынышты егжей-тегжейлерге, сәйкес келмейтін юморға және өзі жасаған жоқ қылмыс үшін айыпталған адамның отбасылық күйзелісіне толы". The New Yorker журналының Пенелопа Гиллиат Хитчкок туралы "біз оның ұлы ағылшын фильмдерінің дәуіріне қайта оралып келеміз" деп жазды, сондай-ақ "Ол Энтони Шафферді Frenzy-дің айлалы сценарийін жасауға шақыруға және Англиядан тыс жерде танылмаған бірінші қатардағы актерлерге ие болуға бақытты болды, сондықтан көрермендердің жұлдыздар туралы алдын ала пікірлері болмайды және оларды өлтіру мүмкін емес" деді. Лос-Анджелес Таймс газетінің Кевин Томас фильмді "Альфред Хичкоктің жылдардағы ең жақсы туындысы" деп атады, "шеберлігімен және өте сенімділігімен жасалған жұмыстың барлық белгілері бар". Time журналы фильмге өте жағымды пікір берді: "Егер күмән болса, Марни мен Топаздың шаңды күндерінде Хичкок әлі де жақсы формада екенін көрсетеді. Frenzy – бұл керемет дәлел. Бұл оның ең ұлы туындыларының деңгейінде емес, бірақ ол тегіс, ақылды және шебер, кез келген адамның күдік тудыратын фильм жасауы осы ескі шебердің шәкірті екенін еске салады". 2012 жылғы шолуда The Guardian Frenzy-ді "күрделі және қызықты триллер" деп атады, фильмді "күдіктің бай тікелей тоқуы және шедевр" деп мақтады. Кейбір пікірлер көбінесе ара-тұралы болды. The Washington Post газетінің Гари Арнольд фильмнің "ұсыныс беретін ашылу сахнасы мен ақылға қонымды соңғы сөзі бар, бірақ арадағы материал анық түрде қарапайым. Френзиді жаңа классика деп мақтап, жандырма шеберінің қайта оралуын мақтаған сыншылар, мейірімділікпен айтқанда, жағдайды асыра бағалап отыр. Егер бұл фильмді басқа біреу түсірсе, оны Хичкокқа еліктеудің сәл қызықты әрекеті деп дұрыс сипаттауға болар еді". Айлық кино бюллетені фильм туралы не ойлағанын білмеді, оған "ескі стильдің сезімі" бар екенін атап өтті, бұл Хичкоктің Англияға оралуы "соғыстан бұрынғы фильмдер жасау стиліне регрессияны білдіреді" дегенді білдірді. Ол былай деп қорытындылады: "Сценарий мен кейіпкерлердің көрінісіндегі барлық қиындықтарға қарамастан (әсіресе Джон Финч Шаффердің әлсіз жазылған кейіпкерін жақсы ойнай алмайды), Frenzy әдеттегі сыншылардың жоққа шығаруынан кейін, оны зерттеуге лайық ететін жеткілікті нәрсе бар екенін көрсетеді". Frenzy Variety журналының 1972 жылғы ең көп жалға берілген фильмдер тізімінде 14-орында тұрды, АҚШ пен Канадада 6,3 миллион долларлық жалға алынған ақша түсімдері болды. Фильм 2012 жылы Raymond Foery-дің "Альфред Хичкоктың Арсыздығы: Соңғы шедевр" кітабының тақырыбы болды. Frenzy Rotten Tomatoes сайтында 44 пікірге негізделген 91% рейтингке ие. Сыншылардың пікірі: "Альфред Хичкоктың Англияға оралуы және висцеральды ашық қанағатқа алғашқы қадамы, Frenzy қорқыныштың шеберінің көрерменнің пульсін қайтадан ұстап, олардың қанын суытады". Metacritic сайтында фильм 15 сыншының пікіріне негізделген 100 балдық шкала бойынша 92 балдық орташа есепке ие, бұл "барлық мақтауға ие" дегенді білдіреді.