Кіріспе

Альфред Хичкоктың психологиялық триллері «Спеллбаунд» – 1945 жылы Альфред Хичкок режиссерлік еткен, Ингрид Бергман, Грегори Пек және Майкл Чехов қатысқан американдық психологиялық триллер. Онда жұмыс істейтін Вермонт ауруханасының жаңа басшысына ғашық болатын психоаналитик, кейін ол диссоциативтік амнезиядан зардап шегетін және мүмкін кісі өлтіруші екенін біледі. Фильм 1927 жылы жазылған Хилари Сент-Джордж Сондерс пен Джон Палмердің «Доктор Эдвардстың үйі» романы негізінде түсірілген. «Спеллбаунд» фильмінің түсірілімі 1944 жылдың жазында Вермонт, Юта және Лос-Анджелесте өтті. «Спеллбаунд» 1945 жылы Хэллоуин күні Нью-Йоркте көрсетілімге шықты, ал 1945 жылдың 28 желтоқсанында АҚШ бойынша көрсетілімдері кеңейтілді. Фильм сыншылардан жағымды пікірлер алды және АҚШ-та 6,4 миллион доллар табыс әкеліп, Лондонда билет сату рекордтарын жаңартты. Фильм алты «Оскар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» номинациялары бар, сондай-ақ «Үздік түпнұсқа музыкасы» номинациясында жеңіске жетті.

Сюжет

Доктор Констанс Петерсен - Вермонттағы психикалық ауруханада психоаналитик. Аурухананың директоры доктор Мёрчисон нервтік шаршаудан оралғаннан кейін көп ұзамай зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болады. Оның орнына келген доктор Энтони Эдвардс таңғаларлық жасқа толы екен. Петерсен оны бірден ұнатады. Олар ғашық болады. Бір күні оны сүйген кезде Петерсен Эдвардстың ақ түстегі параллель сызықтардың жиынтығына қатысты ерекше фобиясы бар екенін байқайды. Ол оның қолтаңбасын оның бір кітабының автографты көшірмесімен салыстырып, олар сәйкес келмейтінін және оның алдап жазғанын түсінеді. Ол оған нағыз Эдвардты өлтіріп, орнын басып алғанын айтады. Ол өзінің кім екенін білмейді. Петерсен өзін кінәратсыз деп санайды. Бір түннің ішінде ол жоғалып кетеді. Сонымен қатар, бұл адамның қалжыңшы екені, ал нағыз Эдвардс жоғалып кеткені және өлтірілген болуы мүмкін екені жұртшылыққа белгілі болады. Петерсен оны Нью-Йорк қаласындағы қонақ үйге іздеп тауып алады, онда ол Джон Браун деген псевдониммен тұрады. Ол қыздың кетіп кетуін талап етсе де, әйел оны психоанализ оның амнезиясын бұзып, бұрынғы естеліктерін ашып жібере алатынына сендіреді. Екі адам Нью-Йорк штатының Рочестер қаласына сапар шегеді және Петерсеннің бұрынғы ақылшысы және досы Александр Бруловпен бірге тұрады. Екі дәрігер Браунның көрген түсін талдайды. Ол құпия клубта карта ойнап отырғанда, Петерсенге ұқсайтын шала киім киген әйел барлық адамды сүйе бастайды. Оның карта серіктесі, жасы үлкен ер адам, алдауда айыпталып, клубтың бетперделі иесімен қорқытады. Алдымен қарт жігіт құламақ түбектің қиыршығында тұрды да, құлап түседі. Ол үйдің иесі шатырдың артында тұрып, қолына ұстап тұрған дөңгелекті тастап жатқанын байқаған. Браунның арманы оны үлкен қос қанаттың таудан қууымен аяқталады. Браунның ақ түстегі қара сызықтарға деген фобиясы қардағы шаңғы жолына негізделген болып шығады және оның түсіндегі қарт адам - шаңғымен шұғылдану апатынан қайтыс болған нағыз Эдвардс. Қанаттың бөлшектері оның Габриэль аңғарындағы шаңғы үйі болғанын дәлелдейді. Браун мен Петерсен Эдвардс қайтыс болған жағдайды қайта құру үшін сол жаққа барады. Алайда, Браун егер ол шынымен Эдвардс өлтірген болса, ол сол жағдайда тағы да импульсивті түрде өлтіруі мүмкін деп қорқады. Олар таудан төмен түсіп бара жатқанда, Браун өзінің бұрынғы өмірінің егжей-тегжейін еске алады: бала кезіндегі апатынан туындайтын кінәрат комплексі бар, ол ақсақал ағасын тікпен бекітілген қоршауға соғып өлтірді. Ол сонымен қатар Эдвардс құлаған жарды таниды, содан кейін Браун өзінің шынайы атын еске түсіреді: Джон Баллантайн. Кейінірек Петерсен мен Джон полициямен кездеседі, олар Эдвардстың денесін Баллантайнның нұсқауларымен табады. Алайда, өлі адамның арқасында оқ жарақаттары бар. Балантайн тұтқындалады, сотталады және кісі өлтіргені үшін сотталады. Жүрегі күйреген Петерсен ауруханаға қайта оралады. Мерчисон, тағы да директор, Эдвардспен аздап танысатынын және оны ұнатпайтынын, олар ешқашан кездеспегенін айтқанға қайшы келеді. Бұл Питерсенді Баллантайнның түсіндегі жазбаларын қайта қарауға талпындырады: бетперделі иесі Мерчисонды, ал дөңгелек револверді бейнелейді. Мёрчисон Эдвардсты өлтіріп, қаруды шаңғы трассасына тастап кетеді. Мерчисонға өзінің сезімдерін дәлелдеу үшін қарсы тұрып, Петерсен оны армандағы адам өзін білдіретінін мойындатады. Ол өзінің айыптауын ұсынады, ал Мерчисон бірін қоспағанда, барлық мәліметтерді дұрыс білгенін айтады: оның әлі де револьвері бар және оны оған тартады. Полицияға хабарласуды шешкен Петерсен Эдвардс өлтіргені үшін ақылдан адасып, айыпты азайта алатынын, бірақ оны ату оның өлім жазасына кесілетінін айтады. Ол кеңседен шығып кетеді де, Мерчисон бұрылып, өзіне оқ атып алады. Соңғы сахнада Петерсен мен Баллантайн, қазір үйленген, Гранд-Сентрал терминалында баллы айларына кету алдында доктор Бруловтан жақсы тілектер алады.

Даму

Spellbound Альфред Хичкок пен продюсер Дэвид О. Селзник арасындағы келісімшарт дауларының нәтижесінде жасалды. Хичкоктың Селзникпен келісімшарты 1939 жылдың наурыз айында басталды, бірақ оның қортындысы бойынша үш фильм ғана шықты: Spellbound, Rebecca (1940) және The Paradine Case (1947). (Notorious өндіріс ортасында RKO-ға сатылды.) Селзник Хичкоктан психоанализ бойынша өзінің сәтті тәжірибесіне негізделген фильм түсіруін қалаған. Хичкоктың ұсынысымен Селзник 1927 жылғы Хилари Сент-Джордж Сондерс пен Джон Палмердің (Францис Бидинг псевдонимимен бірлесіп жазған) «Доктор Эдвардстың үйі» романының құқықтарын шамамен 40 000 долларға сатып алды. Грета Гарбо доктор Констанс Петерсен рөліне қарастырылды. Фильмнің маңызды түс көрінісіндегі кейбір сахналарды жасау үшін сюрреалист суретші Сальвадор Дали шақырылғаннан кейін де келіспеушіліктер туды. Алайда, Дали мен Хичкок жасаған және жобалаған түс көрінісі, фильмге көшірілгеннен кейін Селзник үшін тым ұзақ және күрделі болып шықты, сондықтан түсірілген материалдың көп бөлігі соңғы нұсқадан алынып тасталды. Түс көрінісінен екі минут соңғы фильмде қалды, бірақ Ингрид Бергманның айтуынша, бастапқыда он жиырма минут болған. Алдын ала кесілген кадрлар қазір жоғалған деп есептеледі, бірақ Селзник архивіндегі кейбір түсірілім кадрлары сақталған. Ақырында Селзник «Желмен бірге кеткендер» фильмінде жұмыс істеген Уильям Камерон Мензисті декорацияларды бақылау және түс көрінісін режиссерлеу үшін жалдады. Хичкок өзі түсірілімге тікелей қатыспады. Бергман мен Пек түсірілім кезінде басқа біреулермен үйленген еді – Бергман Петтер Арон Линдстромға, ал Пек Грета Кукконенге, бірақ түсірілім барысында олардың арасында қысқа ғашықтық орын алды. Олардың құпия қарым-қатынасы 1987 жылы, Бергманның қайтысынан бес жыл кейін, Пек People журналына берген сұхбатында мойындағанда көпшілікке белгілі болды. «Мен тек оған деген құштарлығымды айта аламын, және мен жас болғандықтан осы жерде тоқтауым керек еді. Ол да жас еді. Біз бірнеше апта бойы тығыз және қарқынды жұмыс істедік». Хичкок фильмде шамамен қырық минуттан кейін, Empire State қонақүйінің лифтісінен шығып, скрипка қорабын алып, темекі шегетін көрінеді. «Spellbound» фильмінің Америкадағы тұсаукесер трейлері Хичкоктың осы эпизодына ерекше назар аударды, оны екі рет көрсетіп, тіпті Хичкоктың қысқаша бейнесін тоқтата тұрып көрсетті, ал тыныс алусыз баяндаушы бізге бұл қарапайым адамның, шын мәнінде, Хичкок екенін жеткізді. «Spellbound» қара-ақ түсті фильм, бірақ соңында доктор Мёрчисонның тапаншасы камераға қаратып оқ атқанда екі қызыл кадр пайда болады. Бұл деталь көптеген 16 мм және бейне форматтарында жойылды, бірақ фильмнің DVD нұсқасында және Turner Classic Movies телеарнасында көрсетілгенде қайта қалпына келтірілді. Фильмнің кейбір бөліктері Юта штатының Альта қаласындағы Альта лоджасында және Васатч ранчосында түсірілді. Пек пен Бергман кейіпкерлері арасындағы пикник сахнасы Лос-Анджелестегі Нортридждегі Купер ранчосында түсірілді, ал пойыз депосы сияқты басқа сахналар Universal Studios павильонында түсірілді.

Музыка

Фильмде доктор Сэмюэл Хоффман орындаған термен аспабын алғаш рет пайдаланған Миклош Розаның оркестрлік музыкасы бар. Селзник бастапқыда Бернард Херманды шақыруды жоспарлаған, бірақ Херман қолжетімсіз болған соң Роза жұмысқа алынып, ақырында өзінің музыкасы үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Роза «Spellbound» фильміндегі ең жақсы туындыларының бірі бар деп есептесе де, ол: «Альфред Хичкокқа музыка ұнамады, ол оның режиссурасына кедергі келтірді. Мен оны содан бері көрген жоқпын», – деді. Фильмнің ұзақ дайындық кезеңінде өндіруші, режиссер және композитор арасында музыкаға қатысты көптеген келіспеушіліктер туындады, бұл продюсер, режиссер және композитор арасындағы байланыс жетіспеуінен туындады. Роза «Spellbound» фильмі түсірілімінен бұрын «The Lost Weekend» фильміне де музыка жазған және сол музыкада да терменді қолданған. Бұл оның «Paramount» компаниясының фильмінде Селзниктің музыкасын қайта пайдаланғаны туралы айыптауларға әкелді. Осы уақытта Селзниктің ассистенті Розаның кейбір музыкалық материалдарын Франц Ваксман мен Рой Уэббтің бұрынғы музыкасымен алмастырып, «Spellbound» фильмінің музыкалық топтамасын өзгертті. Музыкалық топтаманың күрделі тарихын Джек Салливан («Хитчкоктың музыкасы», 2006) және әсіресе Нейтан Плэт («Селзниктің Голливудында музыка жасау», 2018) зерттеді, олардың екеуі де қатысушылардың алғашқы айтқандарына сәйкес келіп, кейде оларға қайшы келді. Розаның музыкасы фильмнен тыс жерлерде де үлкен танымалдылыққа ие болды. Селзниктің радиода тарату үшін жарнамалық жазбаларды инновациялық түрде пайдалануы арқасында музыкалық тақырыптар кеңінен танылды, содан кейін Роза фортепиано, термен және оркестр үшін толыққанды «Spellbound» концертін дайындауға шабыттанды. Бұл туынды киноконцерттер жанрында кең танымал болды және көптеген жазбалар жасалды. «Intrada Records» Словакия радиосының симфониялық оркестрімен фильмнің толық музыкасын алғаш рет жазды. Бұл альбомға фильмде естілмеген музыка да енді.

Кассалық жинақ

Spellbound театрларда Нью-Йорк қаласында 1945 жылғы Хэллоуин күні, ал келесі аптада Лос-Анджелесте 1945 жылғы 8 қарашада көрсетілімге шықты. Содан кейін 1945 жылғы 28 желтоқсанда АҚШ-та кеңінен таралды. Солтүстік Америкада 4 975 000 долларлық табыс әкелді. Фильмнің Ұлыбританиядағы көрсетілімі кезінде ол Лондондағы барлық кассалық рекордтарды бұзды, атақты Павильон және Тиволи-Странд театрларында бір күн, апта, ай, мереке және жексенбі күндері бойынша рекордты жаңартты.

Мұра

Розаның шығармасы Джерри Голдсмитке кино композиторы болуға шабыт берді.