Кіріспе

Шектің көлеңкесі – Альфред Хичкок режиссерлік еткен 1943 жылғы американдық психологиялық триллер фильмі. Басты рөлдерде Тереза Райт және Джозеф Коттен ойнаған. Торнтон Уайлдер, Салли Бенсон және Альма Ревилл жазған сценарийі Гордон МакДоналл үшін «Ең жақсы әңгіме» номинациясында «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Шарлотта «Чарли» Ньютон ата-анасымен Калифорния штатының Санта-Роза қаласында тыныш өмір сүреді. Оның сүйкімді әрі мәдениетті «Шарли ағасы» Чарльз Оуклидің күтпеген келуі отбасына және кішкентай қалаға қуаныш сыйлайды. Бірақ жас Чарли ағасының іс жүзінде «Құдағи өлтіруші» деген атпен іздеп жүрген қатіл екенін білгенде қуаныш орнына қорқыныш ұялайды. Оукли оның құпиясын білгенін сезгенде, қорқыныш одан да күшейеді. 1991 жылы Конгресс кітапханасы бұл фильмді «мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар» деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізді. Бұл фильм Альфред Хичкок өзінің барлық фильмдерінің арасында ең жақсы деп санайтын туындысы болды.

Сюжет

Шарлотта "Чарли" Ньютон – Калифорния штатының Санта-Роза қалашығында тұратын көңілсіз жасөспірім қыз. Ол керемет жаңалық алады: анасының інісі (оның епонимі), Чарльз Оукли, қонаққа келеді. Оның келгеніне барлығы қуанады, әсіресе жас Чарли. Чарли ағасы немересіне махаббаттың белгісі ретінде зүміргүл шағалағын сыйлайды. Алайда, ол сақинаның ішіне біреудің әріптері ойылғанын байқайды. Көп ұзамай Ньютон үйіне екі адам келіп, Чарли ағаның суретін түсіруге тырысады. Жас Чарли олардың жасырын полицей детективтері екенін сезеді. Олардың бірі оның ағасы "Құдайға жақын жесірді өлтірген" екі күдіктінің бірі екенін түсіндіреді. Чарли оған әуелде сенбейді, бірақ ол берген сақинаның ішіндегі әріптер өлтірілген әйелдердің біріне сәйкес келетінін біледі. Содан кейін ол Чарли ағаның қылықтарына алаңдана бастайды. Бір күні кешкі ас дастарқанында Чарли аға сақтығын жойып, бай жесірлерге деген жеккөрушілігін жасырмай айтады. Оларды "семіз, тыныс ала алмайтын жандар" деп сипаттайды. Дүрсініп, жас Чарли бөлмеден қашып шығады. Чарли аға оның соңынан еріп, оны бір шала-жанды барға апарып қояды. Ол өзін екі әйелді өлтірген күдіктілердің бірі деп мойындайды. Ол одан көмек сұрайды; Чарли өте тартынса да, ештеңе айтпауға келіседі, егер ол анасын, кіші інісін құдай санаған анасын қиын жағдайға түсірмей, тез кетіп қалса. Жаңалықтарда басқа күдіктінің полициямен қуылғанда ұшақ винтісіне ілігіп қаза тапқаны хабарланады; оның кісі өлтіргені болжанады. Чарли ағаның кінәсінен арылғанына қуанышты, бірақ жас Чарли оның барлық құпиясын біледі. Біраз уақыттан кейін ол қауіпті тік баспалдақтан құлап түседі, кейін бұл баспалдақтың қасақана кесілгенін біледі. Чарли аға өзінің кінәсіз екенін мойындағаннан кейін, Санта-Розада қоныстанғысы келетінін айтады. Жас Чарли оны өлтіретінін айтады, егер ол қалып қойса. Сол түні Чарли аға оны гаражға шақырып, машинаның қозғалтқышын іске қосып, гаражға уытты газдар толуына себеп болатын есікті жабады. Досы үйге келіп, Чарлидің гараж есігін қағып жатқанын естіп, оны құтқарады. Чарли аға көп ұзамай бай жесір, миссис Портермен бірге Сан-Францискоға кететінін хабарлайды. Пойыз стансасында жас Чарли пойызға мініп, Чарли ағаның купесін көргісі келетінін айтады. Ол пойыз жылдамдық алғаннан кейін оны сыртқа лақтыруды жоспарлайды. Олардың арасында күрес болады, нәтижесінде Чарли аға – "Құдайға жақын жесірді өлтірген" – қарсы келе жатқан пойыздың алдына құлап, жеңіледі. Оның жерлеу рәсіміне қала тұрғындары зор құрметпен қатысады. Детектив қайтып келеді, Чарли маңызды ақпаратты жасырғанын мойындайды. Олар Чарли ағаның қылмыстарын құпия ұстауға келіседі.

Хичкоктың камеосы

Альфред Хичкок фильмнің шамамен 16 минутында, Санта-Розаға баратын пойызбен келе жатып, Доктор мен миссис Гарримен бридж ойнайды. Чарли пойызда Отис деген атпен, мигрені салдарынан жатып барады. Миссис Гарри оған көмектесуге асығады, бірақ күйеуі қызығушылық танытпай, бридж ойнауын жалғастырады. Доктор Гарри Хичкокқа, ол жақсы көрінбейді дейді, ал Хичкок қолындағы пілдің толық жиынтығы бридж үшін ең жақсы қол болып табылады. 1872 жылы салынған итальяндық стильдегі үй Ньютон отбасы үйінің сыртқы түсірілімдері үшін пайдаланылды. 2023 жылға дейін ол әлі де тұр, Санта-Розадағы Макдональд даңғылы, 904 нөмірде орналасқан. Фильмдегі тас теміржол станциясы 1904 жылы Солтүстік-Батыс Тынық мұхиты теміржолы үшін салынған және 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісінен Санта-Розаның орталық бөлігіндегі аман қалған аз ғана коммерциялық ғимараттардың бірі болып табылады. Қазіргі уақытта станция келушілер орталығы болып жұмыс істейді. Кітапхана – 1964 жылы сейсмикалық қауіптерге байланысты бұзылған Карнеги кітапханасы еді. Фильмде көрінетін Санта-Розаның орталық бөлігіндегі бірнеше ғимараттар 1969 жылғы жер сілкінісі кезінде зақымданды немесе қирады; аумақтың көп бөлігі қираған қалдықтардан тазартылып, жаңадан салынды. Фильмнің музыкасын Димитрий Тиомкин жазды, бұл Хичкокпен оның алғашқы ынтымақтастығы болды (басқалары – «Пойыздағы бейтаныс адамдар», «Мен мойындадым» және «Қылмысқа қоңырау шалу»). Музыкасында Тиомкин Франц Легардың «Күлкілі жесір вальсін» көбінесе бұрмаланған түрде, Чарли аға мен оның сериялық кісі өлтірулерінің лейтмотиві ретінде пайдаланады. Бастапқы титрлер кезінде вальс тақырыбы мен билеген жұптардың ұзақ көрінісі естіледі.

Кино түсіру

Кинооператор Джозеф А. Валентайн фильмдегі жұмысын былай сипаттады: "Біздің Санта-Розадағы орналасқан жеріміз орташа американдық шағын қаланың типік бейнесін беретіндіктен және сценарийде талап етілген физикалық мүмкіндіктерді ұсынғандықтан таңдалды. Қаланың өмірі көбінесе қалалық алаңның маңында шоғырланған. Бұл жерде шағын қала мен үлкен қаланың, ескі мен жаңаның айқын емес үйлесімі болды, бұл қаланы кез келген жобаланған ортадан да орташа американдық қаланың көрінісі ретінде жақсырақ етті. Санта-Роза тұрғындары өте көмектесті, ал осы сахналардағы көптеген мәселелер жарықтандыру экранын орнату және қажет болған жерге шамдарды қою сияқты қарапайым нәрселер болды. Біздің жұмыстың ең әсерлі бөлігі, әрине, түнгі сыртқы сахналарды түсіру болды. Бізде екі генератор, он 150 амперлік доға шамдары және жалпы 3000 амперге дейін қуат бере алатын жарық шамдары болды. Осы қуатпен біз түнгі сахналар үшін төрт блок аумағын жарықпен қамтып алдық! Қызығы, біздің ең әсерсіз түнгі сахналарымыздың бірі ең қиын мәселеге айналды. Бұл қалалық кітапхананың маңындағы сахна болды. Бұл ғимарат әдемі готикалық құрылыс, жасыл өсімдіктермен толығымен жабылған. Біздің барлығымыз сол қара-жасыл жапырақтардың жарықты қаншалықты сіңіріп алғанына таң қалдық. Шындығында, сол ғимараттың ұзақ кадрларын түсірген кезде біз өзімізбен бірге әкелген барлық жарықтандыру жабдықтарын қолдандық – тіпті бізде одан да көп болғанда пайдалана алған болар едік! Біздің түнгі сахналарымызды көрген адамдар, мұндай аумақты жарықтандыру үшін біз оларды инфрақызыл пленкамен күндіз түсірген болуымыз керек деп ойлады. Егер олар Тынық мұхиты жағалауындағы "жарықты азайту" бұйрығы [Екінші дүниежүзілік соғыс] күшіне енгенге дейін біздің түнгі сахналарды аяқтау үшін қалай жұмыс істегенімізді көргенде, олар пікірлерін өзгертер еді. Біздің барлық түнгі сахналарымыз түнде түсірілді – және біз бұйрық күшіне енгенге бірнеше сағат қалғанда аяқтадық."

Қабылдау

Фильм жарық көргеннен кейін бірден оң пікірлерге толы болды. The New York Times газетінің сыншысы Босли Кроутер фильмді жоғары бағалап, «Хичкок Голливудтағы кез келген режиссерге қарағанда көрерменнің терісінде бір шаршы дюймға көбірек қаздың ұрықтарын тудыра алады» деді. Time Magazine журналы фильмді «тамаша» деп атады. 1964 жылы «Telescope» бағдарламасында жүргізуші Флетчер Маркл: «Мырза Хичкок, көптеген сыншылар сіздің 1943 жылы түсірген «Күмәнді көлеңке» фильміңізді сіздің ең үздік туындыңыз деп санайды» деді. Хичкок дереу: «Мен де солай ойлаймын» деп жауап берді. Маркл одан: «Осы пікіріңізді сақтап қалдыңыз ба?» деп сұрады. Хичкок: «Әрине, сөзсіз» деді. Сол кезде Хичкоктің соңғы жұмысы «Марни» болған еді. Кейіннен Франсуа Трюфомен сұхбаттасқанда Хичкок «Күмәнді көлеңке» фильмін өзінің «сүйіктісі» деп атауға қарсы болды. Бірақ Трюфомен болған аудио сұхбатында Хичкок бұл фильмінің өзіне ең қымбат екенін растады, сондай-ақ 1969 жылы Майк Дугласпен және 1972 жылы Дик Каветтпен сұхбаттасқанда «Күмәнді көлеңке» фильмі ең сүйіктісі екенін қайталады. Альфред Хичкоктың қызы Пэт Хичкок әкесінің сүйікті фильмі Лоран Бузероның 2000 жылғы «Beyond Doubt: The Making of Hitchcock's Favorite Film» деректі фильмінде «Күмәнді көлеңке» екенін айтты. Бүгінгі күні бұл фильм Хичкоктің маңызды туындыларының бірі саналады. Заманауи сыншы Дейв Кехр оны Хичкоктің «бірінші даусыз шедеврі» деп атады. 2005 жылы «The New Yorker» журналының киносыншысы Дэвид Денби оны Хичкоктің ең «жақын және жүрекке тиетін» фильмі деп сипаттады. Rotten Tomatoes сайтындағы 48 рецензияға сүйене отырып, фильм 100% мақұлдау рейтингіне ие болды, ал салмақты орташа бағасы 9.20/10 құрады. Сайттың қорытындысы: «Альфред Хичкоктің ерте классикасы – және оның жеке сүйікті фильмі – денеге дікілдетін қызығушылықты және әдемі бейнеленген кейіпкерлерді бірдей шеберлікпен көрсетеді». Фильмнің негізгі тақырыбы туралы сұраққа Хичкок: «Махаббат пен тәртіп жамандыққа қарсы тиімді қорғаныс бола алмайды» деп жауап берді. Дэвид Мамет өзінің «Bambi vs. Godzilla» кітабында оны Хичкоктің ең үздік фильмі деп атады. 2011 жылы киносыншы Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз берді және оны өзінің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосты. 2022 жылы Time Out журналы фильмді «Барлық уақыттағы 100 ең жақсы триллер фильмдер» тізімінде 41-орынға қойды.

Радио

Фильм Сесил Б. Демилдің Lux радио театры үшін бейімделді, ол 1944 жылғы 3 қаңтарда эфирге шықты. Онда түпнұсқадағы басты актриса Тереза Райт және Уильям Пауэлл Чарли аға рөлін сомдады (Патрик МакГиллиганның айтуынша, Хичкок бастапқыда Пауэллді Чарли аға рөліне қалаған, бірақ MGM актерді фильмге беруден бас тартқан). 1950 жылы «Күдіктің көлеңкесі» радио спектаклі ретінде «Screen Directors Playhouse» бағдарламасында ұсынылды. Онда Кэри Грант Чарли аға рөлінде, ал Бетси Дрейк жас Чарли рөлінде ойнады. Сондай-ақ фильм Форд театры үшін де бейімделді (1949 жылғы 18 ақпан). «Screen Guild Theater» фильмді екі рет Джозеф Коттенмен бірге бейімдеді, алғашқысында Ванесса Браун жас Чарли рөлінде, екіншісінде Дианна Дурбин осы рөлде ойнады. «Күдіктің көлеңкесі» киносы «Academy Award Theater» өндірісінде 1946 жылғы 11 қыркүйекте көрсетілді.

Фильм

Фильм екі рет қайта түсірілді: 1958 жылы «Төмендегі қорқыныш» (Step Down to Terror) атауымен, және тағы да (түпнұсқа атауымен) 1991 жылы Марк Хармонның Чарли аға рөлін сомдаған телефильм ретінде. «Күдіктің көлеңкісі» (Shadow of a Doubt) Парк Чан Вук режиссерінің 2013 жылғы «Стокер» фильмінің бастауына әсер етті.