Кіріспе

Теңіздегі кемелерге арналған әлемдік авариялық байланыс жүйесі (Global Maritime Distress and Safety System - GMDSS) – теңіздегі кемелерге арналған авариялық сигналдарды автоматтандырылған байланыс үшін БҰҰ-ның Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) әзірлеген SOLAS конвенциясының бөлігі ретінде әлемдік жүйе. Бұл апатқа ұшыраған кемелер, қайықтар және ұшақтардың қауіпсіздігі мен құтқару операцияларында қолданылатын қауіпсіздік процедураларының, жабдықтардың түрлері мен байланыс хаттамаларының жиынтығы. Ол 1979 жылы қабылданған Теңізде іздеу және құтқару жөніндегі халықаралық конвенцияға (ICMSaR) қосымша болып табылады және осы хабарламаның негізін құрайды. GMDSS бірнеше жүйелерден тұрады, олар мынадай функцияларды орындауға арналған: жақын маңдағы кемелерді және жағалаудағы органдарды ескерту (апатқа ұшыраған кеменің орналасуын анықтауды қоса алғанда), іздеу және құтқаруды үйлестіру, іздеу (бағдарлау), теңіз қауіпсіздігі туралы ақпарат тарату, жалпы байланыс және көпірден көпірге байланыс. Радио жабдықтаудың нақты талаптары кеменің тоннажына емес, оның жұмыс істейтін аймағына байланысты. Жүйе сондай-ақ апат кезінде ескертудің қосымша құралдарын және авариялық қуат көздерін қамтамасыз етеді. Жеке кемелерге GMDSS радио жабдықтау талаптарын орындаудың қажеті жоқ, бірақ олар теңіздегі цифрлық селективті шақыру (DSC) Marine VHF радиоларын көбірек пайдаланады. Шетелдік кемелер өздерін қосымша жабдықтауға таңдау жасай алады. 300 тоннадан төмен жалпы тоннажға (GT) арналған кемелер GMDSS талаптарына бағынбайды. 1974 жылы 154 радио оператор жылына 20 миллионнан астам сөзді өңдеді. Мұндай үлкен радиотелефон станцияларында көп адам жұмыс істеді және оларды пайдалану қымбат болды. 1980 жылдардың соңында спутниктік қызметтер кемеден құрлыққа байланыс нарығының үлкен бөлігін иелене бастады. Осы себептерге байланысты, Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) – теңіз қауіпсіздігін қамтамасыз ету және кемелердің теңізді ластауына жол бермеуге маманданған Біріккен Ұлттар Ұйымының бір ұйымы – теңіздегі апат кезінде және қауіпсіздік байланысын жақсартудың жолдарын іздеуге кірісті. 1979 жылы сарапшылар тобы ICMSaR жобасын жасады, онда жаһандық іздеу және құтқару жоспарын әзірлеуді талап етті. Бұл топ сондай-ақ IMO-ның іздестіру және құтқару жоспарын іске асыру үшін қажетті байланыс қолдауын қамтамасыз ету үшін жаһандық теңіздегі апат және қауіпсіздік жүйесін (GMDSS) әзірлеуді талап ететін резолюцияны қабылдады. Әлемнің теңіз мемлекеттері іске асырып жатқан бұл жаңа жүйе спутниктік және құрлықтағы радио қызметтерінің үйлесімділігіне негізделген және халықаралық апаттық байланыстарды негізінен кемеден кемеге дейін (Құтқаруды үйлестіру орталығына) негізделгенге өзгертті. Бұл Морзе кодты байланыстың аяқталуын білдірді, бірақ әуесқой радио операторлар сияқты бірнеше пайдаланушылар үшін сақталды. GMDSS радио операторының SOS немесе MAYDAY шақыруын жіберуге уақыты болмаған жағдайда автоматты түрде апат туралы ескертуді және орналасуын қамтамасыз етеді және алғаш рет кемелерден апаттың алдын алуға көмектесетін теңіз қауіпсіздігі туралы ақпаратты қабылдауды талап етеді. 1988 жылы IMO Теңіздегі адам өміріне қауіп төндіретін конвенцияны (SOLAS) өзгертіп, оған бағынатын кемелерден GMDSS жабдығын орнатуды талап етті. Мұндай кемелерде NAVTEX және спутниктік EPIRB-тер 1993 жылдың 1 тамызына дейін болуы керек еді, ал қалған GMDSS жабдықтары 1999 жылдың 1 ақпанына дейін орнатылуы керек еді. 1996 жылғы Телекоммуникациялар туралы заңға сәйкес АҚШ кемелеріне Морзе телеграфы құрылғыларының орнына GMDSS орнатуға рұқсат берілді.

ТЖ-нысанды радиомаяк (EPIRB)

Cospas Sarsat – Канада, Франция, АҚШ және Ресей құрған халықаралық спутниктік іздеу және құтқару жүйесі. Бұл төрт ел 406 МГц жиіліктің апаттық жағдайды көрсететін радиомаяктарын (EPIRB) бірлесіп әзірледі, ол Cospas Sarsat жүйесімен жұмыс істеуге арналған GMDSS элементі болып табылады. Бұл автоматты түрде қосылатын EPIRB-тер қазір SOLAS кемелерінде, коммерциялық балық аулау кемелерінде және барлық жолаушылар кемелерінде міндетті болып табылады, олар спутниктік жүйе арқылы әлемнің кез келген жерінен құтқару координациялық орталықтарына сигнал беру үшін жасалған. COSPAS/SARSAT жүйесі бастапқыда полярлық орбитадағы спутниктерді пайдаланды, бірақ соңғы жылдары жүйеге 4 геостационарлық спутник және 50 орта орбитадағы навигациялық спутник қосылды. Жаңа үлгілер GPS қабылдағыштарын қамтиды, олар апаттық жағдай орнының жоғары дәлдігін (шамамен 20 метр ішінде) жібереді. EPIRB өндірушілері AIS (автоматты идентификация жүйесі) мүмкіндігі бар маяктарды ұсынады. 406 МГц EPIRB кеме туралы ақпарат бар дерекқормен байланыстырылған идентификаторды жібереді. Әдетте, кемеде бірегей идентификатор болады: MMSI. Бұл құрылғылардың қызметке жарамдылығы ай сайын және жыл сайын тексеріледі, ал олардың батареясының қызмет ету мерзімі шектеулі – көбінесе литий батареяларын қолдана отырып, екі жылдан бес жылға дейін.

Жерсерік

2020 жылдың қаңтарына қарай GMDSS спутниктік қызметтерін ұсынатын екі сертификатталған провайдер бар: Inmarsat, экваторлық геосинхронды орбитадағы бірнеше байланыс спутниктерімен, және Iridium Communications, төменгі Жер орбитасында (LEO) орналасқан 66 спутниктік шоқжұлдызымен. Бұл жүйе жоғары ендіктерді қамтуға және байланыс кешігуін азайтуға мүмкіндік береді. 2020 жылы Iridium сертификациясын алу, 1999 жылдан бері Inmarsat компаниясы монополиялап келген теңіздегі апат жағдайларында спутниктік көмек көрсету қызметтерінің спутниктік бөлігін ұсыну монополиясын тоқтатуға әкелді. Халықаралық ұялы жерсеріктік ұйымы (IMSO) бақылайтын Inmarsat компаниясының спутниктік жүйелері GMDSS-тің маңызды элементтері болып табылады. GMDSS жүйесінде танылған Inmarsat кемелік жер станциясының терминалдары: Inmarsat C және F77. Inmarsat F77 – бұрын қолданыстан шығарылған Inmarsat A және B жүйелерінің жаңартылған нұсқасы. Ол кемеден жағаға, кемеден кемеге және жағадан кемеге телефон, телекс және жоғары жылдамдықты деректер қызметтерін, сондай-ақ құтқару координациялық орталықтарға апаттық жағдайдағы телефон және телекс қызметтерін ұсынады. Fleet 77 ғаламдық теңіздегі апат және қауіпсіздік жүйесін (GMDSS) толық қолдайды және апаттық шақыруларға басымдық беру сияқты қосымша мүмкіндіктерге ие. Өкінішке орай, Fleet 77 қызметі 2020 жылдың 1 желтоқсанында тоқтатылады. Қазіргі уақытта нақты баламалары анықталған жоқ. Inmarsat C кемеден жағаға, жағадан кемеге және кемеден кемеге деректерді және электрондық хабарламаларды жіберуге, алдын ала дайындалған апат туралы хабарламаларды құтқару координациялық орталығына жіберуге, сондай-ақ Inmarsat C SafetyNET қызметін ұсынады. Inmarsat C SafetyNET қызметі – бұл спутниктік технологияны пайдаланатын, бүкіл әлемдік теңіз қауіпсіздігі туралы ақпаратты тарату жүйесі. Ол ашық теңіздегі ауа райы туралы ескертулерді, NAVAREA навигациялық ескертулерді, радионавигациялық ескертулерді, АҚШ Жағалау күзеті жүргізетін Халықаралық мұз патрулі тарапынан ұсынылатын мұз туралы есептер мен ескертулерді, сондай-ақ NAVTEX жүйесінде ұсынылмаған басқа да ұқсас ақпараттарды қамтиды. SafetyNET, NAVTEX қамтылмайтын аймақтарда NAVTEX сияқты жұмыс істейді. Inmarsat C құрылғысы салыстырмалы түрде кішкентай, жеңіл және F77 станциясынан әлдеқайда арзан. F77 кемелік жер станциясына салыстырмалы түрде үлкен, гиростабилизацияланған, бір бағытты антенналар қажет, ал Inmarsat C антеннасының мөлшері кішкентай және жан-жақты. Inmarsat C төмен қуатты жүйе болғандықтан, апаттық жағдайларда кеменің 24 вольттық резервтік батареясынан қуат алуға мүмкіндік береді. Бұл, барлық бағытты қамтитын антенналармен үйлесімде, 76 градус солтүстік және 76 градус оңтүстік ендігі арасында (теңіз аймағы A3) апат туралы ескертуге жауап беруге кепілдік береді. Ұлттық мұхит және атмосфералық басқару басқармасы (NOAA)мен жасалған ынтымақтастық келісіміне сәйкес, метеорологиялық бақылаулар мен AMVER есептерін Inmarsat C кемелік жер станциясын пайдалана отырып, АҚШ Жағалау күзетінің AMVER орталығына және NOAA-ға тегін жіберуге болады. SOLAS талаптарына сәйкес, Inmarsat C жабдықтарында интегралды спутниктік навигациялық қабылдағыш болуы керек немесе сыртқы спутниктік навигациялық қабылдағышқа қосылуы тиіс. Бұл қосылым апат туралы хабарлама жіберілген жағдайда, құтқару координациялық орталығына жіберілетін орын туралы нақты ақпаратты қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, жаңа LRIT ұзын қашықтықтан бақылау жүйелері GMDSS Inmarsat C арқылы жаңартылады және SSAS немесе кеме қауіпсіздігі туралы ескерту жүйесімен үйлесімді. SSAS кемеге немесе оның экипажына қарсы бүлік, пираттық шабуыл немесе басқа да жауыздық әрекеттер болған жағдайда, жергілікті билік органдарына құпия түрде қауіпсіздік туралы хабарлама жіберуге мүмкіндік береді.

Жоғары жиілік

GMDSS жүйесі жоғары жиілікті (HF) радиотелефон және радиотелекс (тар жолақты тікелей басып шығару) жабдықтарын қамтуы мүмкін, онда қоңыраулар цифрлық селективті шақыру (DSC) арқылы іске қосылады. Әлемдік теңіз қауіпсіздігі туралы ақпараттар HF тар жолақты тікелей басып шығару арналарында да таратылуы мүмкін. А4 теңіз аймағында сауда жасаушы барлық кемелерде HF DSC және NBDP жабдықтары болуы міндетті, олар кеменің қосалқы қуат көзінен (әдетте 24 вольттық батареядан) жұмыс істей алады. Бұл HF жабдығының болуы қажет, себебі Inmarsat жабыны полярлық аймақтарға жетпейді.

Іздестіру және құтқару транспондері (SART)

Кемелерге орнатылған GMDSS бір (500 ГТ-дан асатын кемелерде екі) іздеу және құтқаруды анықтау құрылғысы, іздеу және құтқару радиолокациялық транспондері (SART) болып табылады. Ол құтқару кемесінің 3 см радиолокациялық дисплейінде он екі нүктеден тұратын серия жасау арқылы апатқа ұшыраған кемелерді немесе тірі қалғандарды табуға қолданылады. Бұл құрылғылар мен кемелер арасындағы анықтау қашықтығы, кеме радар мачтасының және іздеу-құтқаруды анықтау құрылғысының биіктігіне байланысты, әдетте 15 км (8 теңіз шақырымы) шамасында болады. Радармен анықталғаннан кейін, іздеу-құтқару құрылғысы апатқа ұшыраған адамдарға көру және есту арқылы сигнал береді.

Цифрлық селективті қоңырау

IMO GMDSS жүйесінің бір бөлігі ретінде MF, HF және VHF теңіз радиосында цифрлық селективті шақыру (DSC) енгізілді. DSC негізінен кемеден кемеге, кемеден жағалауға және жағалаудан кемеге радиотелефондық және MF/HF радиотелекс қосылыстарын бастауға арналған. DSC шақыруларын жеке станцияларға, станциялар тобына немесе радио қабылдағыштарының шеңберіндегі «барлық станцияларға» да жіберуге болады. Әрбір DSC жабдықталған кемеге, жағалау станциясына және топқа бірегей 9 таңбалы Теңіздік мобильді қызмет идентификаторы тағайындалады. DSC төтенше жағдай туралы ескертулер, алдын ала пішімделген төтенше жағдай хабарламасынан тұрады және кемелермен және құтқару координациялық орталықтарымен шұғыл байланыс орнату үшін қолданылады. DSC кеменің мостигіндегі немесе жағалаудағы адамдардың дауыстық радиоарналардағы радиоқабылдағыштарды үнемі бақылау қажеттілігін жоюға арналған, соның ішінде VHF 16-шы арна (156.8 МГц) және 2182 кГц, қазір төтенше жағдайлар, қауіпсіздік және шақыру үшін қолданылады. GMDSS жабдықталған кемелердегі 2182 кГц жиілігіндегі тыңдау сағаты 1999 жылдың 1 ақпанында аяқталды. 2002 жылдың мамыр айында IMO кемелердегі VHF жиілігіндегі тыңдау сағатын тоқтатуды кейінге шегерді. Бұл талап 2005 жылдың 1 ақпанында күшіне енуге тиіс еді. IMO және ITU екеуі де DSC жабдықталған MF/HF және VHF радиоларын спутниктік навигациялық қабылдағышқа (GPS) сыртқы түрде қосылуын талап етеді. Бұл қосылыс төтенше жағдай туралы хабарлама жіберілген жағдайда, құтқару координациялық орталығына дәл орналасу туралы ақпаратты жіберуді қамтамасыз етеді. FCC 1999 жылдың маусымынан кейін бекітілген барлық жаңа VHF және MF/HF теңіз радиотелефондарының кемінде негізгі DSC мүмкіндігіне ие болуын талап етеді. VHF цифрлық селективті шақыру GMDSS үшін қажетті мүмкіндіктерден өзге де мүмкіндіктерге ие. АҚШ Жағалау күзеті бұл жүйені Аляскадағы Принц Уильям шығанағындағы кемелерді бақылау үшін пайдаланады. IMO және USCG кемелердегі DSC-мен үйлесімді әмбебап кемелік автоматты идентификация жүйесін міндетті түрде орнатуды жоспарлап отыр. GMDSS A1 аймағына ие елдер өз суларында AIS жабдықталған кемелерді қосымша радиожабдықтарсыз анықтап, қадағалауға қабілетті болуы керек. DSC жабдықталған радионы тек өндіруші бұл опцияны қамтамасыз еткен және пайдаланушы оны қадағалауға рұқсат беру үшін конфигурациялаған жағдайда ғана сұраққа тартып, қадағалауға болады. GMDSS телекоммуникациялық жабдықтарын тек төтенше жағдайларда ғана пайдалануға шектемеу керек. Халықаралық теңіз ұйымы теңізшілерді GMDSS жабдықтарын күнделікті және қауіпсіздік байланысы үшін пайдалануға шақырады.

GMDSS теңіз аймақтары

GMDSS теңіз аймақтары екі мақсатқа қызмет етеді: GMDSS қызметтері қолжетімді аймақтарды сипаттау және GMDSS кемелерінде қандай радиожабдықтар болуы керектігін анықтау (тасымалдау талаптары). GMDSS-ке дейін кемелердің радио қауіпсіздігі жабдықтарының саны мен түрі оның тоннажына байланысты болды. GMDSS-де кемелердің радиоқауіпсіздік жабдықтарының саны мен түрі олар жүретін GMDSS аймақтарына байланысты. GMDSS теңіз аймақтары мынадай төрт аймаққа бөлінеді: A1, A2, A3 және A4. Теңіз аймағы А1 – Кем дегенде бір жағалау радиотелефон станциясының радиотелефондық байланыс аймағында орналасқан және үздіріссіз цифрлық таңдамалы шақыру (Ch.70/156.525 МГц) ескерту және радиотелефония қызметтері қолжетімді аймақ. Мұндай аймақ әдетте жағалау станциясынан басталады. Теңіз аймағы A2 – A1 теңіз аймағынан басқа, кем дегенде бір жағалау станциясының үнемі тыңдауын қамтитын (2187.5 кГц) аймақ. Теңіз аймағы A3 – A1 және A2 теңіз аймақтарын қоспағанда, Inmarsat геостационарлық спутнигінің қамту аймағында орналасқан аймақ. Бұл аймақ шамамен 76 градус солтүстік және оңтүстік ендікте орналасқан, бірақ A1 және/немесе A2 аймақтары кірмейді. Inmarsat жүйесінің 70 градус оңтүстік және 70 градус солтүстік аралығында жұмыс істейтініне кепілдік береді, бірақ көбінесе 76 градус оңтүстік немесе солтүстікке дейін де жұмыс істейді. Теңіз аймағы А4 – Теңіз аймақтары A1, A2 және A3 сыртындағы аймақ теңіз аймағы А4 деп аталады. Бұл негізінен полярлық аймақтар, шамамен 76 градус ендіктің солтүстігі мен оңтүстігінде, кез-келген A1, A2 және A3 аймақтарын қоспағанда. Аталған жабдықтардан басқа, барлық GMDSS-мен реттелетін кемелерде спутниктік EPIRB, NAVTEX қабылдағышы (NAVTEX қызмет көрсететін аймақтарда жүрсе), Inmarsat C SafetyNET қабылдағышы (NAVTEX қызмет етпейтін аймақтарда жүрсе), DSC жабдықталған VHF радиотелефоны, екі (300 және 500 ГРТ-тан кем болса) немесе үш VHF қолмен ұсталатын құрылғы (500 ГРТ немесе одан көп болса) және екі 9 ГГц іздеу-құтқару радиолокациялық жауап беру құрылғысы (SART) болуы тиіс.

АҚШ жағалауларындағы сапарлар үшін қажетті GMDSS радиожабдықтары

Қазіргі уақытта А1 немесе А2 теңіз аймағы белгіленгенге дейін, АҚШ жағалауында қызмет ететін және GMDSS талаптарына бағынатын кемелер, олар қайда жүрсе де, А3 (немесе А4) теңіз аймақтарына жабдықталуы тиіс. АҚШ кемелері, егер олардың саяхаты АҚШ жағалау күзет станцияларының VHF 16 арнасының жететін аймағында болуға мүмкіндік берсе, Федералды байланыс комиссиясына А1 теңіз аймағы талаптарынан жеке бас тарту үшін өтініш бере алады. Сол сияқты, егер олар АҚШ жағалау күзет станцияларының 2182 кГц жиілігінің жететін аймағында болса, А2 теңіз аймағы талаптарынан бас тарту үшін өтініш бере алады. 2013 жылдың тамызынан бастап АҚШ жағалау күзеті Rescue 21 жүйесі арқылы А1 теңіз аймағы қызметін ұсынады.