Кіріспе

Еухемер (/j//uː/'/h//iː//m//ər//ə//s//, // //h//ɛ//m// /; сондай-ақ Еуэмер немесе Евемер деп те жазылады; Εὐήμερος Euhēmeros, "бақытты; гүлденген"; б.з.д. IV ғасырдың соңы) – Македония патшасы Кассандрдың сарайындағы грек мифографы. Еухемердің туған жері әлі де даулы, Сицилиядағы Мессина ең мүмкін болған орын, ал кейбіреулер Хиос немесе Тегея деп санайды. Еухемерге байланысты және оның атымен аталған эухемеризм философиясы, көптеген мифологиялық әңгімелерді тарихи тұлғалар мен оқиғаларға байланыстыруға болады, олардың айтылымдары уақыт өте келе өзгеріп, асыра сілтеген. Еухемердің еңбектері фантастика мен саяси утопизм элементтерін біріктірген. Алғашқы христиан жазушылары, мысалы Лактанций, Еухемердің ежелгі құдайлар бастапқыда адам болған деген сенімін христиан құдайына қарағанда олардың кемшілігін дәлелдеу үшін пайдаланды.

Өмір

Евхемердің өмірі туралы аз мәлімет бар, және оның туған жері даулы. Диодор Сицилийлік, Плутарх және Полибий сияқты классикалық авторлар Евхемердің Мессендік екенін айтқан, бірақ ол Пелопоннес немесе Сицилиядағы Мессеннен шыққан-дығын нақтыламаған, ол ежелгі грек колониясы болатын. Басқа көне жазбалар оның туған жерін Хиос, Тегея (Псевдо-Плутарх, Plac. Phil.), немесе Агригент (Александриялық Климент, Protrept.; Арнобий, Adv. Gent.) деп көрсетеді. Дегенмен, қазіргі ғалымдардың көпшілігі Евхемердің Сицилия Мессенінен (Мессина) шыққандығына келіседі. Диодор Сицилийлік Евхемердің өмірі туралы толыққанды мәліметтер беретін санаулы көздердің бірі. Диодордың сөзіне сүйенсек, Евхемер Македония патшасы Кассандрдың (шамамен б.з.д. 305 – 297 жж.) жақын досы және македондық сарайдағы ең белгілі мифограф болған. Евхемер б.з.д. III ғасырдың басында өзінің негізгі еңбегін – "Киелі тарихты" ("Hiera Anagraphê") жазған.

Еухемердің қасиетті тарихы

Еухемердің негізгі еңбегі "Қасиетті тарих" тек цитаталанған үзінділері ғана сақталған. Диодор Сицилий өзінің бесінші кітабындағы Арабия географиясына және алтыншы кітабындағы мифологиясына Еухемердің жазбаларынан үзінділер енгізді. Диодордың "Bibliotheca" кітабының алтыншы бөлімі жоғалып кетті, бірақ Евсевий өзінің "Praeparatio evangelica" еңбегінде одан ұзын үзінді келтіреді. Ежелгі римдік жазушы Энний Еухемердің шығармасын алғаш рет латын тіліне аударды, бірақ бұл аударма да жоғалып кетті. Дегенмен, үшінші ғасырда Лактанций өзінің "Құдайлық институттарының" бірінші кітабында Эннийдің аудармасына маңызды сілтемелер жасады. Әртүрлі басқа да маңызды үзінділер Августин Гиппоның кейінгі әдебиеттерінде де кездеседі. Осы қолжетімді үзінділер мен сілтемелерден қазіргі ғалымдар "Еухемердің шығармасының толыққанды суретін құрастыра алды" деуге болады. Еухемердің шығармасы философиялық оймен безендірілген, фантастикалық саяхатнама түрінде болуы мүмкін, бүгінде ол философиялық романс ретінде қабылданды. Онда оның әдеби кейіпкері саяхаттары барысында тапқан архаикалық жазулар қамтылған. Еухемер Арабия жағалауындағы аралдарға сапар шеккенін айтады. Олардың бірі – Панхея, ол түрлі этникалық тайпалардан құралған утопиялық қоғамға мекен болған. Оның дәстүрді сынауы көптеген құдайлардың тууы мен өлімі туралы тізілімде көрінеді, оны оның баяндаушы кейіпкері Панхея аралындағы Зевс Трифилий храмындағы алтын қалыңға жазылған деп тапқан. Ол Арабия жағалауын айналып, Қызыл теңіз арқылы Кассандрдың өтініші бойынша аралға жеткенін мәлімдеді. Еухемер рационалды арал утопиясын сипаттайды. Ежелгі грек дәстүріндегі шалқар Алтын ғасыр, Гесиодтың Пандораның сыйына дейінгі адамның бақытын бейнелеуі, идеалданған гиперборейлер туралы миф, скиф философы Анахарсистің легендарлық бейнесі немесе Теопомптың идеалданған "Мероптары" Үндістанмен байланыс арқылы жаңарып, толыққан. Еухемер, көрінеді, халық аңыздарын түсіндірудің жүйелі әдісін жасады, бұл эллинистік мәдениеттің дәстүрлі діни сенімдерді натурализм тұрғысынан түсіндіру әрекеттерімен үйлеседі. Ол грек құдайлары бастапқыда патшалар, батырлар, жаулап алушылар немесе халыққа қызмет еткендер болған, сондықтан олар өздерінің қол астындағыларының құрметіне ие болған деп мәлімдеді. Мысалы, оның пікірінше, Зевс – Крит патшасы, ұлы жаулап алушы болған; Зевстің қабірі Кносс маңында келушілерге көрсетілді, бұл, мүмкін, дәстүрді сақтаушылар арасында криттіктердің жалғаншы екендігі туралы беделді пікірді қалыптастырды немесе күшейтті.

Эугемеризм

Еугемер негізінен "еугемеризм" деп аталатын рационализациялау түсіндіру әдісімен танымал. Бұл әдіс мифологиялық әңгімелерді тарихи оқиғалардың шағылысы ретінде қарастырады, ал мифологиялық кейіпкерлерді тарихи тұлғалар ретінде қарастырады, бірақ олар қайта айту және дәстүрлі нормалар арқылы қалыптасқан, асыра сілтелген немесе өзгертілген. Мифтер туралы жаңағы әдебиетте, мысалы "Булфинч мифологиясында" еугемеризм мифологияның "тарихи тұрғыдан түсіндірілуі" деп аталады. Қазіргі академиялық әдебиетте еугемеризм – мифтердің нақты тарихи оқиғалардың бұрмаланған баяны деген теория ретінде анықталады. Еугемер мифологияны тарих арқылы рационализациялауға тырысқан алғашқы адам емес, себебі еугемеристік көзқарастар бұрынғы авторлардың еңбектерінде де кездеседі, олардың ішінде Ксенофан, Геродот, Абдералық Геккатей және Эфор бар. Дегенмен, Еугемер барлық мифтерге қатысты теорияны дамытқандығы үшін мақталады, ол мифологияны "жасырын тарих" деп санады.