Кіріспе

Африка және американдық түпкілдік тектің араласуынан туған адамдар. Замбо (ˈθambo немесе ˈsambo) немесе Самбу – испан империясында американдық түпкілдік және африкалық текті адамдарды атау үшін тарихи түрде қолданылған нәсілдік термин. XXI ғасырда кейде Америкада африкалық және американдық жергілікті халықтардың аралас тегіне жататын адамдарды білдіру үшін де қолданылады. Бразилияда оған сәйкес келетін термин – кафузо (kɐˈfuzu). Дегенмен, Португалияда және португал тілінде сөйлейтін Африкада кафузо сөзі африкалық және африка-еуропалық текті ата-анадан туған адамды білдіреді.

Өмірбаян

Бұл сөздің роман тілдерінің бірінен немесе латын тілінен және оның тікелей ұрпақтарынан пайда болған деп саналады. Әйелдік түрі – замба (аргентиналық замба халық биімен шатастырмау керек). Испанияның колониялық Америкасының кейбір аймақтарында "замбо" термині африкалық және үнді ата-анасының балаларына немесе екі "замбо" ата-анасының балаларына қолданылған. Жаңа Испанияда (колониялық Мексика) африкалық және үнді тегінің араласуын "лобо" ("қарышқыр") деп атаған. Бұл классификация термині ресми неке тіркелімдерінде және басқа да ресми құжаттарда кездеседі. Осы кезеңде африкалық-үнді тегі бар адамдарды белгілеу үшін "замбо" қатынасынан (50:50) артық немесе кем араласқандығына қарай көптеген басқа терминдер қолданылған: мысалы, "камбухо" (үнді-замбо араласы). Бүгінде Испания Америкасының кейбір аймақтарында "замбо" термині африкалық және үнді тегінің айқын немесе көзге көрінетін үлесі бар барлық адамдарды білдіреді.

Тарих

Замбо термині испан аумақтарында ресми түрде қолданылмаған. Мұлато сияқты бәсекелес терминдер де қолданылды. XVI ғасырдың басында, африкалық құлдар алғаш рет Испаниолаға әкелінген кезде, олардың жергілікті халықтармен және испан отарлаушыларымен араласуы басталды. Екі еуропалық емес топ кейде шахталарда немесе Испаниола плантацияларында, сондай-ақ 1520 жылдары қант құрабын енгізуден кейін басқа испандық Кариб аралдарында бірге жұмыс істеді. Кейбір жағдайларда африкалықтар құлдықтан қашып, жергілікті қауымдарға паналаған. "Замбо" термині көбінесе еуропалық тегі жоқ адамдарды білдірген, бірақ ғасырлар бойында түрлі одақтар құрылды, әрине. XVIII ғасырда испандықтар ресми түрде нәсілдік жіктемелер жасап, замбо терминінің соңғы, ресми мағынасын қалыптастырды. Кейбір замбо топтары, қашқан немесе көтерілісшіл африкалықтардың жергілікті халықтармен араласуы немесе оларды басып алуы арқылы құрылғаннан кейін танымал болды. Мысалы, Эквадор болашақтағы аймағындағы Эсмеральдес аймағында, кемеден құлаған бұрынғы құлдардың шағын тобы кейбір жергілікті қауымдарды бақылауға алып, XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында испан билігі алдында оларды өкілдік етті. Мискито замболары 1640 жылы құл кемесінде көтеріліс жасаған африкалық құлдардың ұрпақтары ретінде қалыптасты. Олар оны Гондурас пен Никарагуа шекарасындағы Грасиас-а-Диос мүйісінде құлатып, ішкі аймаққа қашу үшін пайдаланды. Олар жергілікті мискито халқымен бірікті. XVIII ғасырдың басында афро-мискито халқы патшалыққа үстемдік етті. Олар еуропалықтарға сату үшін құлдарды ұстау мақсатымен көптеген құл шабуылдарын ұйымдастырды. Олардың ағылшын тілінде сөйлейтін саудагерлер мен отарлаушыларды одақтастыруы және қорғауы Ұлыбританияға Британдық Гондурас (қазіргі Белиз) колониясын құруға көмектесті.

Бүгін

Ресми түрде замболар Оңтүстік Американың солтүстік-батыс елдерінде – Колумбияда, Бразилияда, Венесуэлада, Гайанада және Эквадорда, сондай-ақ Орталық Американың Панама елінде елеулі азшылықты құрайды. Шағын, бірақ байқалатын замболар саны, американдық ерлердің афроэквадорлық әйелдермен жақындағы одақтарының нәтижесінде пайда болды және олар Эквадордың ірі жағалау қалаларында және Имбабура провинциясында кең таралған. Эквадордағы ауылдық жерден қалаға көші-қонға дейін американдық индейлер мен афроэквадорлықтар негізінен Анд аймағында және Эсмеральдас провинциясында, ал Имбабура провинциясындағы Чота аңғарында шоғырланған этностар еді. Орталық Америкада екі аралас африка-үнді тайпасы қалыптасты: мискито және гарифуна. Гарифуналар 17-19 ғасырларда кеме апатына ұшыраған немесе көршілес аралдардан Сент-Винсентке қашқан африкалықтардың бірігуінен туындады. 1797 жылы Франция революциялық соғыстары кезінде Францияны қолдағандары үшін британдықтар оларды Гондурас жағалауындағы Роатан аралына жер аударды. Содан олар материкке жетіп, Никарагуадан Белизге дейінгі Орталық Америка жағалауында қауымдастықтар құрды. Мексикада замболарды кейде лобос (сөзбе-сөз – қасқыр) деп атады, олар да елеулі азшылықты құрайды. 2015 жылғы халық аралық есептеу бойынша 896 829 адам өзін афро-мексикалық және үнді мексикалық екенін айтты. Елдің афро-текті халқының басым көпшілігі кеңірек метис халқына сіңіп кетті. Үлкен шоғырлану оңтүстік жағалау штаттарында ғана кездеседі, оның ішінде Мичоакан, Герреро, Оахака, Кампече, Кинтана-Роо, Юкатан және Веракрус, мұнда елдің көптеген афро-мексикалықтары тұрады. Мәдени тұрғыдан алғанда, мексикалық лобостар африкалық ықпалға қарағанда американдық дәстүрлерін ұстанды, себебі олардың аналары көбінесе американдық болды және олар осы мәдениетте тәрбиеленді. Мұндай мәдени сіңіру Боливияда да болды, онда афро-боливиялық қауым американдық-үнді мәдениетінің көптеген аспектілерін, мысалы киім және аймара тілін қолдануды сіңіріп, сақтап қалды. Бұл афро-боливиялық қауымдар Боливияның Ла-Пас департаментінің Юнгас аймағында орналасқан.

Расизм және кемсітушілік

Африка және үндістер тегінен тараған халықтар көбінесе шеттетуге және кемсітуге ұшырады. 2008 жылдың наурыз айында сол кездегі АҚШ сенаторы Барак Обама сөйлеген сөзінде африка және үндістер тегінен тараған халықтардың қиын жағдайын көрсетіп, осы елдегі замба халқына деген алалақанын білдірді.