Кіріспе

Sud Aviation компаниясының жеңіл тікұшақтар отбасысы, кейіннен Aerospatiale

Aérospatiale Alouette III (aloo wɛt, Lark; компания белгілемелері SA 316 және SA 319) – француз авиакомпаниясы Sud Aviation әзірлеген бір қозғалтқышты, жеңіл мақсаттағы тікұшақ. Өндіріс кезеңінде бұл роторлық ұшақ салыстырмалы түрде танымал болды; лицензия бойынша өндірілген бірнеше компанияларды есепке алғанда, 2000-нан астам дана салынды. Alouette III бұрынғы және өте табысты Alouette II-нің кеңейтілген түрі ретінде жасалды. Ол алдыңғы моделімен көптеген элементтерін бөлісіп, қосымша орындықтар мен басқа да жетілдірулер ұсына отырып, азаматтық және әскери клиенттер арасында коммерциялық сәттілікке тез қол жеткізді. Сондай-ақ, басқа да нұсқалар жасалды; олардың ішінде SA 315B Lama деп аталатын жоғары биіктіктегі түрі болды, ол 1971 жылдың шілдесінде қолданысқа енгізілді. Alouette III негізінен Aérospatiale компаниясымен өндірілді; бұл типті лицензия бойынша Үндістанда Hindustan Aeronautics Limited (HAL) HAL Chetak ретінде, Румынияда Industria Aeronautică Română (IAR) IAR 316 ретінде және Швейцарияда F+W Emmen компаниясы өндірді. Alouette II-ге ұқсас, әскери қызметте ол әуеден бақылау, фотосуретке түсіру, әуеден теңізге құтқару, байланыс, тасымалдау және оқу сияқты міндеттерді орындау үшін пайдаланылды; оны танкке қарсы зымырандармен, кемеге қарсы торпедалармен және бекітілген зеңбірекпен қаруландыруға болатын. Азаматтық мақсатта Alouette III көбінесе жарақат алғандарды эвакуациялау (әдетте сыртқы төсенішпен жабдықталған), егін шашу, персоналды тасымалдау және сыртқы жүктерді тасымалдау үшін қолданылды. 2010 жылдарға қарай көптеген операторлар өздерінің парктерін қысқарту және оларды заманауи үлгілермен алмастыру процесінде болды; француз әскерилері Alouette III-ті жаңадан әзірленген Airbus Helicopters H160 тікұшағымен алмастыруды жоспарлап отыр. Француз үкіметінен қаржылық қолдау алғаннан кейін, бұл жобаға ресми түрде қызығушылық танытқан, бұрынғы дизайн жаңа турбошақты қозғалтқышты пайдаланатын жаңа роторлық ұшақтың бастапқы нүктесі ретінде пайдаланылды; бірнеше жыл бұрын ғана Turbomeca компаниясын құрған Жозеф Шидловский өзінің Orédon турбиналық қозғалтқышынан алынған Artouste, бір білікшелі турбиналық қозғалтқышты табысты дамыта алды. Бұл қозғалтқыштың жақсартылған нұсқасы қайта қарастырылған дизайнмен біріктіріліп, жаңа тікұшақты тез өндіруге мүмкіндік берді, ол бастапқыда SE 3130 Alouette II деп аталды. 1956 жылдың сәуір айында алғашқы өндіріс Alouette II аяқталды, ол әлемдегі алғашқы турбиналық қозғалтқышпен жұмыс істейтін тікұшақ болды. Alouette II-ге жоғары сұраныс болғандықтан, Sud Aviation компаниясы одан алынған ұшақтарды жасауға үлкен қызығушылық танытты, сондай-ақ роторлық ұшақтар саласындағы одан әрі дамуға ұмтылды. SE 3160 деп аталған жобада Alouette II-ге қарағанда бірнеше жақсартулар болды; ұшқыштың сыртқы көріну деңгейін арттыру және аэродинамикалық тиімділікті арттыру үшін күш-жігер жұмсалды. Көп ұзамай SE 3160 көбірек "Alouette III" деп аталды. Ұшу сынақ бағдарламасы кезінде прототип бірнеше рет жоғары биіктіктегі мүмкіндіктерін көрсетті; 1959 жылдың маусым айында ол Монблан тау жотасында 4000 метр биіктікте қонды және 1960 жылдың қазан айында Гималайда 6000 метрден астам биіктікте дәл осындай жетістікке қол жеткізді. Бұл сынақтар кезінде оны екі жолаушы және 250 кг жабдықпен бірге Жан Буле ұшырды.

Шетелдегі өндіріс

Aérospatiale компаниясының өндіріс желісі жабылуына қарамастан, бұл типтің өндірісі тоқтап қалған жоқ. Румыния, Үндістан және Швейцария сияқты бірнеше елде лицензия бойынша 500-ден астам Alouette III тікұшақтары жасалған. Румыниялық IAR 316 – 1971 жылдан 1987 жылға дейін Aérospatiale SA 316B Alouette III лицензиясы бойынша өндірілген, оның 250 данасы жасалған, олардың шамамен жартысы Румынияға, жартысы экспортқа жіберілген. Бұдан өзге, Румыния IAR 316 тікұшағының шабуылдық нұсқасы – IAR 317 Airfox-ты да жасады; кем дегенде бір прототипі жасалып, 1985 жылғы Париж әуе шоуында таныстырылды. Hindustan Aeronautics Limited (HAL) компаниясы Үндістандағы өз өндіріс орындарында Alouette III тікұшағын құрастыруға лицензия алды, ол жергілікті жерде HAL Chetak деп аталды.

Зейнеткерлік

2010 жылдары Alouette III ұшқыштарының көпшілігі өз парктерін тарату немесе толығымен пайдаланудан шығару процесінде болды.

Аргентина

Аргентинаның әскери-теңіз авиациясы барлығы 14 "Алуэтт III" тікұшасын пайдаланған. 1982 жылы Аргентина мен Ұлыбритания арасындағы Фолкленд соғысы кезінде "АРА General Belgrano" кемесі торпедалармен батырылғанда, оның бортында бір "SA316B" тікұшағы болған. Екінші "Алуэтт III" тікұшағы Аргентинаның Оңтүстік Георгияға басып кіру кезінде маңызды рөл атқарды. 2010 жылдың 2 желтоқсанында соңғы тікұшақ Бахиа-Бланкадағы "BAN Comandante Espora" базасында өткен салтанатты шарада қызметтен шығарылды.

Австралия

1964 жылдың сәуірінен 1967 жылға дейін Франциядан Австралияға Alouette III тікұшақтарының шағын партиясы бөлшектенген күйінде жеткізілді. Құрастырылғаннан кейін, бұл тікұшақтар Австралия Корольдік әуе күштері (RAAF) Woomera Rocket Range-те жеңіл жолаушы тасымалдау және Range-те жүргізілген сынақ ұшырулардан кейін зымыран бөліктерін іздеу және қалпына келтіру мақсатында пайдаланылды.

Австрия

1967 және 1969 жылдар аралығында Австрия 12 SE3160 Alouette III тікұшағын сатып алды, олар SE316B нұсқасына жаңартылды. Олар байланыс және көлік мақсаттарында пайдаланылады және бүгінгі күнге дейін Австрияның жоғары тауларында құтқару операцияларында маңызды рөл атқарады, олардың бүйініне орнатылған ілмегі арқасында. Олар Айген-им-Эннсталь, Клагенфурт және Тирольдегі Швац қалаларында орналасқан. Австрия 2023 жылдан бастап оларды пайдалануды тоқтатуды жоспарлап отыр, олардың орнына Leonardo AW169M тікұшақтары келеді. Алғашқы тапсырысқа қосымша, тозудың орнын толтыру үшін басқа күштерден үш қолданылған Alouette III тікұшағы да сатып алынды.

Бангладеш

Үндістанның азаматтық билігі мен ӘӘК жаңа құрылған Бангладеш әуе күштеріне 1 DC 3 Dakota (Жодхпур махаражасы сыйлаған), 1 Twin Otter ұшағы және 1 Alouette III тікұшағын сыйлады. Бангладеш әуе күштері ПАҚ-тың түнгі кезде күресу қабілетінің нашар екенін пайдаланып, Бангладеш аумағындағы маңызды нысаналарға әуеден жылдам шабуылдар жасауды жоспарлаған. Alouette III тікұшағына бүйіріне орнатылған пилондардан 14 ракета атуға мүмкіндік берілді, сондай-ақ .303 Browning пулеметтері орнатылды және қосымша қорғаныс үшін еденіне 1 дюймдік (25 мм) болат плита дәнекерленді. Аталған тікұшақты эскадрилья басшысы Сұлтан Махмуд, ұшқыш-лейтенант Бодиул Алам және капитан Шахабуддин басқарды, олардың барлығы кейіннен "Бір Ұтам" ерлік орденімен марапатталды.

Чили

1977 жылы Чили Әскери-теңіз күштері он SA 319B тікұшағына тапсырыс берді. 1978 жылдың ортасында жеткізілген бұл тікұшақтар Чили мен көршілес Аргентина арасындағы Бигл дауының ең қызу шағы алдында ғана пайдалануға берілді. "Алуэтт III" Чили Теңіз күштері қолданған алғашқы, тікелей кемеде орналасқан тактикалық тікұшақ болды; осы рөл үшін олар радармен жабдықталды және зымырандармен, пулеметтермен, тереңдік бомбаларымен және бір жеңіл суастына қарсы торпедамен қаруланды. 1978 жылы соғысқа дайындық үшін қарбалас оқу кезеңінде бір SA 319B апатқа ұшырап зақымдалып, сақтауға қойылды, бірақ кейін бірнеше жылдан соң жөнделіп, қайтадан ұшуға жарамды болды. 1980-жылдардың соңында Чили Әскери-теңіз күштерінің барлық он SA 319B тікұшағы жұмыс істеп, жақсы жағдайда болды, олардан кейін жақын арада олар үлкен SA532 Super Puma тікұшақтарымен ауыстырылды және жеке операторлар сатып алды.

Дания

1962 және 1967 жылдар аралығында Дания Корольдік Әскери-теңіз күштеріне барлығы 8 Alouette III тікұшағы жеткізілді. Олардың негізгі міндеті әскери-теңіз күштерінің Арктикалық патрульдік кемелерін қолдау үшін іздеу-құтқару және барлау жұмыстарын жүргізу болды. 1982 жылы олар британдық Westland Lynx тікұшақтарымен ауыстырылды.

Франция

1960 жылдың басында «Алуэтт III» француз қарулы күштерінің эскадрильясына ресми түрде қабылданды. 1971 жылдың маусым айында, осы үлгінің бұрынғы өнімділігіне әсерленген француз армиясы өздерінің қажеттіліктері үшін 50 «Алуэтт III» ұшағына тапсырыс берді. Франция осы типті қолданған ең маңызды жағдайлардың бірі – SS.11 MCLOS сыммен басқарылатын зымыраны пайдаланып, тікұшақтан басқарылатын танкке қарсы зымырандарды алғаш рет қолдану болды. 1960 жылдың маусым айында жеті адамды тасымалдаған «Алуэтт III» француз Альпі тауларындағы Монблан тауында 4810 метр биіктікте сәтті ұшып-қонды және қонды. Бұл сол кезде тікұшақпен мұндай биіктікте орындалған бұрын-соңды болмаған оқиға еді. Сол тікұшақ 1960 жылдың қарашасында Гималай тауларында екі адамнан тұратын экипажбен және 250 кг жүкпен 6004 метр биіктікте ұшып-қонды және қонды, осылайша өте керемет өнімділік көрсетті. 1970 жылдардан бастап, бұл типті біртіндеп үлкен «Eurocopter AS365 Dauphin», ал кейіннен «Eurocopter AS565 Panther» су астына қарсы күрес платформасымен алмастырды. Теңізде екі қозғалтқышты роторлық ұшақтарды пайдалану белгілі бір стандартқа айналды, ал бір қозғалтқышты «Алуэтт III» осы талапқа жауап бере алмады, бұл оны үлкен кемшілікке ұшыратты. Дегенмен, 2021 жылға дейін «Алуэтт III» әлі де қолданыста болды деген хабарлар келді. Ұшақ 2022 жылдың маусым айында Францияның Әскери-теңіз күштерінің қызметінен алынып тасталды. Ол 60 жыл бойы қызмет етті және соңғы үш ұшақ желтоқсан айының соңында қызметтен шығарылды, соңғы күніне дейін белсенді пайдаланылды. Ұшақ ұзақ жылдар бойы техникалық қызмет көрсетудің қарапайымдығымен танымал болды, бұл оның шетелде қолданылуына көмектесті. Алайда, қызмет ету мерзімінің соңында оған техникалық қызмет көрсетуге кеткен уақыт артты және енді өндірілмейтін қосалқы бөлшектерді табу қиын болды. Ұшақ оқу, тоқтату және қысқа қашықтықтағы миссиялар үшін пайдаланыла берді.

Корея Республикасы

1977 жылы Корея Республикасының Әскери-теңіз күштері 12 Алуэт III тікұшасын пайдалануға бастады.

Родезия

Родезия мемлекеті Alouette II және оның үлкейтілген түрі Alouette III-ті белсенді пайдаланды. Алғашқы операциялар Родезия армиясы мен Британдық Оңтүстік Африка полициясының, оның ішінде жартылай әскери және әуедегі барлау операцияларына бағытталды. 1960 жылдары бұл типтің қолданылу аясы кеңейіп, әуемен жабдықтау, жараланғандарды эвакуациялау, байланыс жүйесі ретінде пайдалану және әскер тасымалдау сияқты қосымша міндеттерге ие болды. Родезияның әуе операциялары көбінесе салыстырмалы түрде биік және ыстық ауа райында жүзеге асырылып, ұшақтардың тиімділігін төмендетті; алайда, Alouette II өте берік және соғыс зақымдануына төзімді екенін көрсетті. Ұшақтың жеткіліксіз ұшу қашықтығын арттыру мақсатында елдің ішінде стратегиялық мақсатта отын қоймалары құрылды. Алouette паркінің өнімділігін жақсарту үшін, қызмет ету кезеңінде жанармай құю жүйесіне, нысана көздеріне, кабина жабдықтарына өзгерістер енгізілді, сондай-ақ қосымша бронь және қару-жарақ орнатылды. Уақыт өте келе Родезия қауіпсіздік күштері жауды жылдам қоршап алу және қимылсыз ету тактикасын – Fireforce әдісін әзірледі, онда Alouette II маңызды рөл атқарды.

Оңтүстік Африка

Alouette III Оңтүстік Африка Әуе күштерінде 44 жылдан астам қызмет етті; 1962 және 1975 жылдар аралығында Франциядан 121 данасы сатып алынған деп есептеледі. 1966 жылы, SAAF шамамен 50 Alouette III ұшақтарынан тұратын паркті құрған кезде, Оңтүстік-Батыс Африкадағы жердегі әскерлерді қолдау үшін бірнеше ұшақ жіберу туралы шешім қабылданды. Бұл Оңтүстік Африка шекара соғысының бастауы болды. 2013 жылдың қаңтар айында Оңтүстік Африка қорғаныс ведомствосының өкілдері зейнеткерлікке шығарылған парктің бір бөлігін, сондай-ақ қосалқы бөлшектер мен басқа да техникалық жабдықтарды Зимбабве Әуе күштеріне беруді жоспарлап отырғаны туралы хабарлар пайда болды. Оңтүстік Африканың Mail & Guardian газеті бұл тікұшақтың елдегі саяси жағдайға ықпал ету үшін, президент Роберт Мугабеге пайдасын тигізу мақсатында қолданылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда, 2013 жылдың ақпан айында сот шешімімен Оңтүстік Африканың Alouette III тікұшақтарын Зимбабвеге сатуға тыйым салынды. 2014 жылдың ақпан айында Оңтүстік Африка бұрынғы SAAF паркінің бір бөлігін Намибияға сатуды жоспарлап отырғаны туралы хабарлар тарады.

Суринам

1986 жылы Оңтүстік Американың Суринам елі Португалиядан қолданылған екі "Алуэтт III" тікұшағын сатып алды. 1999 жылы Суринам Әуе күштері "Алуэтт III" тікұшақтарын қызметтен шығарып, сатуға шешім қабылдады. Олардың орнына 2015 жылдың 13 наурызында Суринам Әуе күштеріне үш жаңадан құрастырылған HAL Chetaks (Алуэтт III-тің үнді нұсқасы) жеткізілді, ал Суринам Әуе күштерінің ұшқыштары мен техниктері Үндістанның Бангалор қаласында осы тип бойынша біраз уақыт бойы оқудан өтті.

Швейцария

1964 жылы Швейцария Әуе күштері Aérospatiale компаниясынан тікелей тоғыз Alouette III тікұшағын сатып алуды шешті; 1966 жылы тағы 15 данаға тапсырыс берілді. Бұған қоса, F+W Emmen компаниясы Швейцарияда лицензия бойынша барлығы 60 SA 316B (көбінесе F+W Alouette IIIS деп аталады) тікұшақ құрастырды. 2004 жылы Швейцария Қарулы күштері 2006 жылдан бастап Alouette III-ті жедел қызметтен шығаруды және 2010 жылға дейін толығымен қолдан уақытында зейнеткерлікке шығаруды жоспарлап отырғанын хабарлады; олардың орнына 20 жаңа Eurocopter EC635 тікұшағынан тұратын кішігірім күш жұмыс істей бастады. Зейнеткерлікке шыққаннан бері, кем дегенде 10 бұрынғы швейцарлық Alouette тікұшағы Пәкістанға іздеу-құтқару операцияларын жүргізу үшін сыйға берілді.