Кіріспе

Британдық ұрысқа түсіріп ұстаушы ұшақ

Gloster Javelin – 1950 жылдардың ортасынан 1960 жылдардың соңына дейін Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінде қызмет еткен екі қозғалтқышты, кез келген ауа райында ұрысқа түсіріп ұстауға арналған ұшақ. Бұл Т-тұмсықты дельта қанатты ұшақ, түнгі және кез келген ауа райындағы операциялар үшін жобаланған және Gloster деген атпен жасалған соңғы ұшақ. Ұзақ дамыту кезеңінен кейін 1956 жылы пайдалануға берілген, ұшақ өндіріс кезінде қозғалтқыштарына, радарына және қару-жарағына, соның ішінде De Havilland Firestreak әуеден әуеге зымыранына қолдау көрсету үшін бірнеше жаңартулар алды. Javelin ұшағының орнын English Electric Lightning ұшағы басты, ол Javelin-нің ең жоғары жылдамдығынан екі еседен астам жылдамдықпен ұша алатын және RAF-ке бірнеше жылдан кейін қосылды. Javelin ұшағы өмірінің көп бөлігін Lightning ұшағымен бірге өткізді; соңғы Javelin ұшақтары 1968 жылы Lightning ұшағының күштірек нұсқалары пайда болғаннан кейін операциялық қызметтен алынды.

F.44/46

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбритания реактивті стратегиялық бомбалаушылар мен атомдық қару-жарақтан туындаған қауіпті анықтады және соғыс аяқталғаннан кейін де өздерінің истребительдік технологиясын жетілдіру арқылы әуедегі басымдықты дамытуға басымдық берді. Бастапқы жоспарлау, келесі соғыс кем дегенде он жылдан кейін болатын деген болжамға негізделген, ал әзірлеме көбінесе қағаз жобаларымен шектелді. 1940 жылдардың соңындағы бірнеше оқиғалар осы мерзімді жылдамдатты. 1947 жылы Әуе министрлігі F.44/46 техникалық талапнамасы бойынша жоғары өнімділікке ие түнгі истребительге қатысты талаптарды жариялады. Онда жаудың ұшақтарын кем дегенде 40 000 фут биіктікте ұстап алуға қабілетті екі орынды конструкция талап етілді. Бұл биіктікте 525 түйін (973 км/сағ, 605 миль/сағ) максималды жылдамдыққа жетуі, жылдам көтерілуді орындауға және қозғалтқыш іске қосылғаннан кейін он минут ішінде 45 000 фут биіктікке көтерілуі керек болды. Талаптарға қосымша, кем дегенде екі сағаттық ұшу ұзақтығы, 1500 ярдықты ұшып көтерілу қашықтығы, жоғары жылдамдықта 4g маневрлерді қолдауға жеткілікті конструкциялық беріктік, сондай-ақ ұшақта әуедегі ұстап алу радары, көп арналы VHF радио және түрлі навигациялық құралдар болуы тиіс еді. Ұшақтың өндірісі айына он дана, жалпы саны 150 ұшаққа есептелген экономикалық тұрғыдан тиімді болуы қажет болды.

Жарық дизайны

Gloster Aircraft компаниясы соғыс кезінде қолданысқа енген жалғыз британдық реактивті ұшақты – Gloster Meteor ұшағын жасап, өндірді. Соғыстан кейінгі кезеңде олар Meteor ұшағының бірнеше жаңартылған нұсқаларын жасады, оның ішінде қанаттарының барлық бөлігі немесе сыртқы бөлігі дельта қанаттармен жабдықталғандары да болды. Бұлар қозғалтқыштарды фюзеляжға орнату және толық дельта қанат конфигурациясын пайдалану арқылы одан әрі жетілдірілді, нәтижесінде параллельді дамыған екінші ұрпақ жобалар пайда болды. 1946 жылы жасалған P.228 негізінен сәл иілген қанаттары бар екі орындық Meteor болды. Ұқсас жоба Корольдік теңіз күштеріне P.231 деген атпен ұсынылды. 1947 жылдың басында шығарылған P.234 және P.238 ұшақтары Javelin ұшағына тән көптеген ерекшеліктерді қабылдады, соның ішінде үлкен дельта қанаттары мен құйрық қондырғысы, және Rolls Royce AJ65 қозғалтқышында (Avon деп белгілі) негізделген. Екі ұшақ негізінен мақсатына қарай ерекшеленді: P.234 – V-тәрізді құйрығы бар бір орындық күндізгі истребитель, ал P.238 – орталық дельта тәрізді құйрығы бар екі орындық түнгі истребитель. Әуе министрлігі 1949 жылдың 17 маусымында F.4/48 ретінде толыққанды техникалық талаптарды жариялады. Gloster компаниясы екі жаңа жобамен жауап берді: P.300, ол екі орындық және жаңа Derwent қозғалтқыштарымен жабдықталған Meteor ұшағының жылдам жаңартылған нұсқасы, және Sapphire қозғалтқыштарын орнату арқылы дельта конфигурациясын жаңартқан P.316/P.317. P.316 және P.317 негізінен мақсатына қарай ерекшеленді: P.316 радарсыз бір орындық ұшақ болды және фюзеляж астындағы контейнерлерге дейін төрт бомба орнатуға арналған, ал P.317 радармен және әлі нақтыланбаған ауыр қару-жарақпен жабдықталған екі орындық ұшақ болды. RAF талаптарында, негізінен радарлық жабдықтар мен қару-жараққа қатысты, өзгерістер енгізілді; Gloster сонымен қатар жаңа иілген және дельта қанаттарының аэродинамикалық қасиеттерін, сондай-ақ жаңа Armstrong Siddeley Sapphire турбореактивті қозғалтқышын зерттеу нәтижелеріне байланысты өзгерістер енгізді.

Үлгілер

1949 жылғы 13 сәуірде Өнімдер министрлігі екі ұшақ құрастырушы компанияға – «Глостер» мен «де Хавилендке» талаптарға сай келетін бәсекелес үлгілерінің төрт ұшуға дайын прототипін, сондай-ақ конструкциялық сынақтар үшін әрқайсысынан бір ұшақ фюзеляжын жасауды тапсырды. Бұл прототиптер Ричард Уокер жобалаған «Gloster GA.5» және «de Havilland DH.110» болды, соңғысы Корольдік теңіз күштері үшін де қарастырылып, басымдыққа ие болды. Саяси себептермен шығындарды қысқарту шаралары даму процесін айтарлықтай кешіктірді. Шешім толығымен кері қайтарылғанша, прототиптердің саны әрқайсысынан екіге дейін азайтылды, бұл алғашқы өндірістік «Javelin» прототиптік тапсырыстың орындалуына дейін аяқталғанын көрсететін ерекше жағдайға әкелді. Бірінші прототип 1951 жылы дайын болды. Прототиптердің ерекшелігі – артқы кабинаның үстіндегі мөлдір емес шамшырағы болды. Кабинадан сыртқа көрінудің қажеті жоқ деп саналды және операторға кедергі келтіруі мүмкін еді, сондықтан сыртқы көрініс тек екі кішкентай «иллюминатор» арқылы ғана мүмкін болды. Бір айлық жердегі сынақтардан кейін, 1951 жылғы 26 қарашада алғашқы прототип Moreton Valence әуежайында алғашқы ұшуын жасады. «Глостердің» бас сынақ ұшқышы Билл Уотертон кейін «Javelin» ұшағының «Ансон сияқты ұшуға оңай» екенін айтты, бірақ оның жеткіліксіз қуатты басқару жүйесіне алаңдаушылық білдірді. Бір сынақ ұшу кезінде апатқа ұшырауға жақын қалды, себебі аэродинамикалық дірілдің салдарынан лифттер ұшу кезінде бөлініп кетті. Басқару беттерінің жоқтығына қарамастан, Билл Уотертон ұшақты құйрық бөлігін және қозғалтқыштың итеру күшін пайдаланып жерге қондыруға қол жеткізді. Ол өртенген ұшақтан ұшу деректерін құтқаруға жасаған әрекеттері үшін Джордж медалімен марапатталды. Екінші прототип (WD808) 1953 жылы модификацияланған қанат алды. Уотертоннің бастапқы сынақтарынан кейін, ол басқа «Глостер» сынақ ұшқышы Питер Лоуренске берілді. 1953 жылғы 11 маусымда ұшақ сынақ барысында апатқа ұшырады. Лоуренс ұшақтан секіріп шықты, бірақ тым кеш болды (шамамен 400 фут (122 м) биіктікте) және қаза тапты. «Javelin» «түбегейлі тоқтау» күйіне түсті; қанаты әуе тежегіші рөлінде әрекет етіп, жылдамдықты жойды және сонымен бірге лифттердегі ауа ағынын нашарлатты, оларды тиімсіз етті. Лифттерді басқару мүмкіндігі болмағандықтан, Лоуренс ұшақты қайтадан басқаруға қол жеткізе алмады және ол аспаннан құлап түсті. Үшінші прототип (WT827), сондай-ақ радарды қоса алғанда, операциялық жабдықтармен жабдықталған алғашқы прототип, 1953 жылғы 7 наурызда алғашқы ұшуын жасады. Төртінші прототип (WT830) сынақтар үшін Ұшақтар мен қару-жарақ эксперименталды орталығына (A&AEE) берілді, ал бесінші прототип, WT836, 1954 жылдың шілдесінде алғашқы ұшуын жасады. 1954 жылғы 4 шілдеде прототип «Javelin» сынақ ұшу кезінде жасанды түрде дыбыс жылдамдығынан асып кетті, пилоттың назары оттегімен жабдықтаудың бұзылуына байланысты шашырап кеткендіктен.

Өндіріс және одан әрі даму

Javelin-тің ресми өндіріс тапсырысы 1953 жылдың ортасында берілді; Gloster Meteor әлі де Gloster компаниясында белсенді өндіріліп жатқандықтан, Javelin-тің маңызды бөліктері Hawker Siddeley Group компаниясына тиесілі басқа авиациялық компанияларға, мысалы Armstrong Whitworth-ке тапсырылды. 1954 жылдың 21 қазанында RAE Farnborough-дан Gloster-ге жіберілген пилот Javelin XA546 ұшағын ұшырып бара жатқанда, қасақана айналымға түскендей сезім тудырып, қаза тапты. Ол XA561 ұшағын A&AEE үшін сынап жатқанда, ұшақ 40 000 фут биіктікте, буферлік шекараны сынау маневрлері кезінде тік айналымға түсті, оны анти-спин парашюты тоқтата алмады, содан ол 8000 фут биіктікте катапульдануға шешім қабылдады. Осыдан кейін Javelin үшін тоқтау туралы ескерту құрылымы жасалды. 1956 жылдың соңына қарай Javelin FAW 7 нұсқасына жетті, ол бастапқы Әуе министрлігінің талаптарына сай келетін алғашқы нұсқа болды және ұшақтың түпкілікті нұсқасы болды (олардың көпшілігі кейін FAW 9 стандартына өзгертілді). Javelin өте жылдам дамыды, сондықтан FAW 8 өндірісі FAW 7 өндірісі аяқталмас бұрын басталды. Нәтижесінде, соңғы 80 FAW 7 ұшағы тікелей зауыттан сақтауға жіберілді, содан кейін FAW 9 ретінде қайта жасалғаннан кейін ұшты. Барлығы 427 Javelin әртүрлі нұсқаларда, сонымен қатар жеті прототип өндірілді. НАТО әуе күштерінің бірнеше мемлекеттері қызығушылық танытса да, Javelin-ге экспорттық тапсырыс түспеді.

Дизайн

Javelin – RAF-тың алғашқы, арнайы құрылған, кез келген ауа райындағы ұрысқа түсуге арналған ұшағы. Ұшақтың аэродинамикалық ерекшеліктеріне жаңа дельта қанаты мен үлкен құйрық қанаты кіретін. Отын мен қару-жарақ дельта қанатында, ал қозғалтқыштар мен экипаж фюзеляжда орналасқан. Gloster компаниясының пікірінше, дельта қанаты мен құйрық қанатының үйлесімі жоғары жылдамдықта тиімді маневрлеуге және ұшақтың төмен қону жылдамдығында басқарылатын болуына қажеттілік тудырды. Сынақтар барысында, екі лифті де лифт дірілінен жыртылып кеткен кезде, Javelin үлкен құйрық қанатының түзету мүмкіндігін және жылдамдықты өзгерту арқылы басқаруды сақтап қалды. Прототиптерден кейінгі өзгерістерге артқы фюзеляждың модификациясы және қозғалтқыш соплоларынан сәл ілгері созылған орталық "қаламұш ұшы" тәрізді бөлігі кірді. Бұл өзгеріс реактивті ағынның рульге тигізетін әсерін азайтуға және қанаттың алдыңғы жиегінің бұрылуын арттыру арқылы жоғары жылдамдықтағы басқаруды жақсартуға бағытталған. Javelin тіпті бір қозғалтқышпен де ұшуға оңай болды. Ұшу басқару жүйесі толыққанды күшпен жұмыс істеді, ал сериялық ұшақтар пилотқа сезім беру үшін гидравликалық жүйемен жабдықталды. Javelin шексіз реттелетін тормозбен жабдықталған; тормоз өте сезімтал және тиімді болып шықты, бұл ұшқыштарға жылдам төмен түсу мен күшті тежеу маневрлерін жасауға, сондай-ақ жылдам қонуды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Алдыңғы Gloster Meteor ұшағымен салыстырғанда, ұшулар арасындағы дайындық уақыты жақсартылған жерге қол жеткізу және қозғалтқышты іске қосу тізбегінің жетілдірілуінің арқасында едәуір қысқарды. Meteor ұшағынан айырмашылығы, Javelin қызметке енгізілген кезде катапульдік креслолармен жабдықталған. Батыстың басқа операциялық барлық истребительдерінің қанат ауданы Javelin-нен кішкентай болды, ал КСРО-да тек Ту-128 қанаты шамамен 10 м² үлкен болды. Ұшақтың дәстүрден тыйыс аэродинамикалық ерекшеліктеріне қарамастан, Javelin негізінен алюминий қорытпасынан жасалған және сталь жиектері қолданылған, салыстырмалы түрде дәстүрлі конструкция мен материалдарды қолданды. Фюзеляж төрт бөліктен тұрды: мұрын (радарлық антеннаны қамтиды), алдыңғы фюзеляж, орталық фюзеляж және артқы фюзеляж; мұрын және артқы фюзеляж техникалық қызмет көрсету және оңай ауыстыру үшін алынып тасталды. Қозғалтқыштар орталық фюзеляждың екі жағында орналасқан, ал орталық бөліктің ішкі кеңістігінде ұшақтың электрлік, гидравликалық және авионикалық жүйелерінің көп бөлігі орналасқан техникалық қызмет көрсету бөлімі орналасқан.

Өндірілмеген нұсқалар

Бірнеше нұсқалар ұсынылып, зерттелді, бірақ өндіріске енгізілмеді, оның ішінде әуедегі барлау нұсқалары, бомбаларға арналған қанат астындағы бөлімшелері бар ұшақ-бомбалаушы нұсқасы және аймақтық басқару принципімен жасалған фюзеляж, жұқа қанаттар және жаңа құйрығы бар үстінкү дыбыстық нұсқасы. "Жұқа қанатты "Жебелек" шамамен 1,6 Мах жылдамдыққа жете алатын, ал оның ең жоғары биктігі сол кездегі АҚШ-тың ұшақтарынан артық болатын. Бастапқы жұмыс "Жебелек" фюзеляжына жұқа бөлімді қанатты орнатудан басталды, бірақ жоба дамыған сайын өзгерістер соншалықты үлкен болды, ол сырт көрінісімен "Жебелекке" ұқсаса да, жаңа ұшаққа айналуы мүмкін еді. 1954 жылы "Жұқа қанатты Gloster барлық жағдайға лайықты истребитель" (Gloster P.370 - F.153D), бастапқы F.118 талапнамасының жаңартылған нұсқасы тапсырылды; XG336 прототипі және екі сынақ үлгісі. "Жұқа қанатты Gloster" (P.376) ұшағының соңғы нұсқасы, жоба тоқтатылуға азық қалғанда, екі Red Dean толық айналымды зымыранын тасымалдайтын үлкен ұшақ болды, ол F.155 операциялық талабына үміткер болатын. 1957 жылы құрылысы жүріп жатқан ұшақ пен зымыран жобасы тоқтатылды.