Кіріспе
Мао Цзедун ой-пікірі деп те аталатын маоизм – Мао Цзедун Қытай Республикасының және кейін Қытай Халық Республикасының ауыл шаруашылығына негіделген, өнеркәсіптік емес қоғамда социалистік революцияны іске асыруға тырысқан кезде дамытқан марксизм-ленинизмнің бір түрі. Маоизм мен дәстүрлі марксизм-ленинизмнің арасындағы ерекшелік – сыныптық қоғамдағы прогрессивті күштердің біріккен фронты индустриалды емес қоғамдардағы революциялық авангардты коммунистік революционерлер ғана емес, басқарады. Бұл теорияда революциялық тәжірибе басты, ал идеологиялық ортодоксальдық екінші орында тұрады. Кейінгі теоретиктер Маоның марксизм-ленинизмді қытай жағдайларына бейімдегендігі туралы пікірді кеңейтіп, ол оны түбегейлі жаңартқан және маоизмді бүкіл әлемде қолдануға болатынын дәлелдеді. Бұл идеология Маоның бастапқы идеяларынан ажырату үшін марксизм-ленинизм-маоизм деп аталады. 1950 жылдардан бастап 1970 жылдардың соңындағы Дэн Сяопиннің Қытайдағы экономикалық реформаларына дейін маоизм Қытай Коммунистік партиясының және әлемдік маоистік революциялық қозғалыстардың саяси және әскери идеологиясы болды. 1960 жылдардағы Қытай-Кеңес бөлінісінен кейін Қытай Коммунистік партиясы мен Кеңес Одағының Коммунистік партиясы екеуі де Марксизм-ленинизмді дұрыс түсіндіру және әлемдік коммунизмнің идеологиялық жетекшісі Иосиф Сталиннің жалғыз мұрагері және жалғастырушысы екенін мәлімдеді.
Maoism, also known as Mao Zedong Thought, is a variety of Marxism–Leninism that Mao Zedong developed while trying to realize a socialist revolution in the agricultural, pre industrial society of the Republic of China and later the People's Republic of China. A difference between Maoism and traditional Marxism–Leninism is that a united front of progressive forces in class society would lead the revolutionary vanguard in pre industrial societies rather than communist revolutionaries alone. This theory, in which revolutionary praxis is primary and ideological orthodoxy is secondary, represents urban Marxism–Leninism adapted to pre industrial China. Later theoreticians expanded on the idea that Mao had adapted Marxism–Leninism to Chinese conditions, arguing that he had in fact updated it fundamentally and that Maoism could be applied universally throughout the world. This ideology is often referred to as Marxism–Leninism–Maoism to distinguish it from the original ideas of Mao. From the 1950s until the Chinese economic reforms of Deng Xiaoping in the late 1970s, Maoism was the political and military ideology of the Chinese Communist Party and Maoist revolutionary movements worldwide. After the Sino Soviet split of the 1960s, the Chinese Communist Party and the Communist Party of the Soviet Union each claimed to be the sole heir and successor to Joseph Stalin concerning the correct interpretation of Marxism–Leninism and the ideological leader of world communism.
Қытайдың зияткерлік дәстүрі
ХХ ғасырдың басында заманауи қытай зияткерлік дәстүрі екі маңызды түсінікпен сипатталды: көне нанымдарды сынға салу және ұлттық сезім.
Иконотану революциясы және конфуциандыққа қарсылық
XX ғасырдың басында Қытайдың дәстүрлі элитасының (яғни, жер иелері мен бюрократтардың) салыстырмалы түрде шағын, бірақ әлеуметтік тұрғыдан маңызды бөлігі Конфуцийшілдіктің тиімділігіне және тіпті моральдық дұрыстығына күмәнмен қарады. Бұл скептикалық иконоборшылар қытай қоғамының жаңа бір тобын құрады – қазіргі заманғы интеллигенция, олардың пайда болуы – немесе Қытай тарихшысы Морис Мейснер атап өткендей, олардың бас тартуы – Қытайдағы әлеуметтік класс ретінде ақсүйектердің құлауының басталуын білдірді. 1911 жылы Цин династиясының құлауы Конфуцийдің моральдық тәртібінің толық сәтсіздігін көрсетті және конфуцийшілдік қытай зиялыларының санасында саяси және әлеуметтік консерватизммен теңестірді. Консерватизм мен конфуцийшілдіктің осы байланысы XX ғасырдың басындағы қытай зиялыларының ой-пікірлерінің иконокласттық сипатына ықпал етті. Қытай иконоборшылығын ең айқын және ынталы түрде Чэнь Дуксиу Жаңа мәдениет қозғалысы кезінде білдірді, ол 1915 және 1919 жылдар аралығында өтті. Қытайдың сол кездегі ұлтшылдық сезімдерін түсіну үшін 1919 жылы қол қойылған Версаль келісім-шарты маңызды. Келісім-шарт қытай зиялылары арасында қатты ұлттық наразылықты тудырды, өйткені Шаньдун провинциясында Германияға бұрын берілген жерлер Қытаймен кеңеспей Жапонияның бақылауына берілді. Бұл жағдай 1919 жылғы 4 мамыр қозғалысына әкеп соқты, оның барысында Бейжіңдегі 3000 студент Версаль келісім-шартының Жапонияға жасаған уадаларына наразылық білдірді. Наразылық жапондықтармен ынтымақтасатын немесе олардан тікелей жалдама ақы алатын министрлердің үйлері мен кеңселерге шабуыл жасауға дейін зорлыққа ұшырады. Кейіннен "[м]арксист болу – қытай зиялысы үшін қытайдың өткен дәстүрлерінен де, қазіргі қытайдың батыстың үстемдігінен де бас тартудың бір жолы болды". Қытай коммунистік идеологиясының алғашқы философиялық негізі Мао Цзэдунның көптеген диалектикалық еңбектерінде қаланды және жаңадан қабылданған партия мүшелеріне жеткізілді. Осы кезең Мао мен ҚКП-ның Мәскеуден идеологиялық тәуелсіздігін орнатты. Бұл себептер марксистік идеологияның негізін құрайтын әлеуметтік-экономикалық түсіндірмелерді ұсынбайды.
Маоизмнің қалыптасу кезеңі (1927-1935 жж.)
Осы кезеңде Мао өзінің әдебиетінде барлық теориялық тұжырымдамалардан қашып, марксистік санаттарды қолдануды ең төмен деңгейге жеткізді. Осы кезеңде жазған еңбектерінде ол "марксистік саяси және таптық талдау әдісі" дегенімен негізделгенін толық ашпады. Бұл кезеңге дейін Мао білім мен іс-қимылдың қарама-қайшылығына ден қойды. Ол революциялық идеология мен контрреволюциялық объективті жағдайлардың арасындағы қарама-қайшылыққа көбірек мән берді. Қытай мен Кеңес үлгісі арасындағы байланыс күшейді.
Маоизмнің жетілген кезеңі (1935-1940 жж.)
Интеллектуалдық тұрғыдан бұл Мао үшін ең жемісті кезең болды. Бағыттың өзгеруі оның "Қытай революциялық соғысының стратегиялық мәселелері" атты памфлетінде (1936 жылғы желтоқсан) анық байқалды. Бұл памфлет оның революциялық тәжірибеге деген алаңдаушылығына теориялық негіз беруге тырысты. Мао советтік үлгіден алшақтады, себебі ол Қытайға автоматты түрде қолданыла бермейтін. Қытайдың ерекше тарихи жағдайы марксистік теорияны ерекше қолдануды қажет етті, бұл қолдану советтік тәсілден өзгеше болуы керек еді. Яньань кезеңі басталғаннан бастап Мао Цзэдун ойлары революциялық мәдениетті дамыту және ұзақ мерзімді әлеуметтік қозғалыстың идеологиялық жетекшісіне айналды. Оның зерттеген теориясының ең маңызды тақырыбы 1942 жылғы Чэнфэн қозғалысымен байланысты болды. Мұнда Мао марксистік теория мен қытай тәжірибесі арасындағы байланысты былай түйіндеді: "Нысана – қытай революциясы, жебе – марксизм-ленинизм. Біз, қытай коммунистері, осы жебені қытай революциясының және Шығыс революциясының нысанасын дәл тигізу үшін ғана іздейміз".
Азамат соғысынан кейінгі кезең (1949-1976)
Мао үшін 1949 жылғы жеңіс теория мен практиканың расталуы болды. "Оптимизм – 1949 жылдан кейінгі кезеңде Маоның ой-санатының басты қағидасы." Мао социалистік құрылыстың жаңа тәжірибесімен байланыстыра отырып, теорияны белсенді түрде қайта қарастырды. Бұл түзетулер 1951 жылғы "Қайшылықтар туралы" нұсқасында айқын көрінеді. "1930-шы жылдары Мао қайшылықтар туралы сөйлегенде, ол субъективті ой мен объективті шындық арасындағы қайшылықты білдірді. 1940 жылғы "Диалектикалық материализмде" ол идеализм мен материализмді субъективті ой мен объективті шындық арасындағы екі мүмкін байланыс ретінде қарастырды. 1940-шы жылдары ол субъект-объект қайшылықтары туралы түсінігіне жаңа элементтер қоспады. 1951 жылғы "Қайшылықтар туралы" нұсқасында ол қайшылықты дамудың барлық процестерінің негізінде жатқан әмбебап принцип ретінде қарастырды, бірақ әрбір қайшылықтың өзіне тән ерекшеліктері бар еді."
Марксизмнен айырмашылықтары
Маоизм мен марксизм пролетариатты қалай анықтауға және коммунистік революцияны қандай саяси және экономикалық жағдайлар бастайтыны тұрғысынан ерекшеленеді. Маркс үшін пролетариат – қалалық жұмысшы табы, ол буржуазия феодализмді құлатқан революцияда қалыптасты. Мао Цзэдун үшін революциялық тап – ол «халық массасы» деп атаған миллиондаған шаруалар еді. Мао өзінің революциясын шаруаларға негіздеді. Оның пікірінше, оларда екі қасиет болған: (i) олар кедейлікте өмір сүрді және (ii) саяси жағынан таза бетке ие болды; Маоның сөзімен айтқанда, «таза қағаздың дағы жоқ, сондықтан оған ең жаңа және ең әдемі сөздерді жазуға болады». Маркс үшін пролетариаттық революция капиталистік өндіріс тәсілімен іштен туындады; капитализм дамыған сайын «өндіріс күштері мен өндіріс құралдары арасында керіспір пайда болады». Өндіріс күштері (жұмысшылар) мен өндіріс құралдарының иелері (капиталистер) арасындағы саяси керіспір пролетариаттық революцияның, нәтижесінде коммунистік қоғамның қажеттілігіне айналады. Мао Маркстің экономикалық жүйедегі айналмалылық теориясын қабылдамады. Оның мақсаты – Қытай ұлтын біріктіру және Қытай үшін коммунизм арқылы прогрессивті өзгерістерді іске асыру еді; сондықтан дереу революция қажет болды. 1919 жылғы «Халық массасының Ұлы бірлігі» еңбегінде Мао «мемлекеттің құлдырауы, адамзаттың қайғысы және қоғамның қараңғылығы шегіне жетті» деп жазды.
Қытай
ККП-ның идеологиялық жүйесі "Тұжырым" (Мао Цзэдунның ойы) немесе "Теория" (Дэн Сяопин теориясы) деп сипатталатын саяси идеялар арасында ерекшелік жасайды. Тұжырым Теориядан ауыррақ, және ол басшының идеологиялық және тарихи ықпалының салыстырмалы маңыздылығын көрсетеді. Бұл марксизмді қытайлық контекстке бейімдеу ретінде де қарастырылады. Маоның 1976 жылы қайтыс болғаннан кейін, Дэн Сяопин 1978 жылы социалистік нарық реформаларын бастады, осылайша Қытай Халық Республикасында (ҚХР) Мао идеологиясының радикалды өзгерісі басталды. Мао Цзэдунның тұжырымы мемлекеттік идеология болып қала берсе де, Дэннің "фактылардан шындықты іздеу" ескертуі мемлекеттік саясаттың практикалық салдарымен бағаланатынын білдіреді, және көптеген салаларда саясатты анықтаудағы идеологияның рөлі айтарлықтай төмендеді. Дэн Маоны маоизмнен ажыратып, Маоның қателіктерге ұшырауы мүмкін екенін және маоизмнің шындығы Маоның цитаталарын догматикалық түрде қолданудың орнына әлеуметтік салдарды бағалаудан туындайтынын нақтылады. 1981 жылдың 27 маусымында Коммунистік партияның Орталық комитеті Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бергі партия тарихындағы кейбір мәселелер туралы қаулы қабылдады. Мао Цзэдунның тұжырымы әлі де Қытай Халық Республикасының төрт негізгі қағидасының бірі ретінде саналатын болса да, оның тарихи рөлі қайта қарастырылды. Коммунистік партия қазір маоизмнің Қытайды феодалдық өткеннен азат ету үшін қажет болғанын мойындайды, бірақ Маоның әрекеттері Мәдени революция кезінде шектен шығуға әкелгенін де айтады. Ресми пікір бойынша, Қытай қазір социализмнің бастапқы кезеңі деп аталатын экономикалық және саяси кезеңге жетті, онда Маоның мүлдем болжамаған жаңа және ерекше проблемалар туындады, сондықтан Мао ұсынған шешімдер Қытайдың қазіргі жағдайына қатысты емес. Партияның жаңа ұстанымы 1981 жылдың маусымында, партияның 11-ші Ұлттық съезінің алтыншы пленумында ресми түрде жарияланды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бергі партия тарихындағы кейбір мәселелерге қатысты 35000 сөзден тұратын қаулыда былай делінген: "Мәдени революцияның" ауыр "сол" қателігі үшін басты жауапкершілік, бұл қателік ауқымы жағынан кең және ұзаққа созылған, шын мәнінде жолдас Мао Цзэдунға тиесілі [ ] [ және] көптеген проблемаларды дұрыс талдаудан алыс, ол дұрыс пен бұрысты және халықты жаумен шатастырды [ ] оның трагедиясы осында. Қытайдан тыс ғалымдар маоизмнің осы қайта қаралуын Дэн және оның ізбасарларының Қытайда капитализмнің негізгі элементтерін қалпына келтіруіне идеологиялық негіз беру ретінде қарастырады, олар "экономикалық реформаға барлық идеологиялық және психологиялық кедергілерді жоюға" тырысты. 1978 жылы бұл албандық көшбасшы Энвер Ходжаның Денгті ревизионист деп айыптауына және Ходжаизмді марксизмнің ревизионизмге қарсы түрі ретінде құруына әкелді. ҚКП Маоны Екінші дүниежүзілік соғыста жапон фашистерінің басқындығына қарсы күрестегі рөлі үшін және Қытай Халық Республикасын құру үшін "үлкен революциялық көшбасшы" деп санайды, бірақ 1959-1976 жылдар аралығында іске асырылған маоизмді бүгінгі ҚКП экономикалық және саяси апат деп санайды. Дэннің кезінде радикалды маоизмді қолдау "солшылдықтың" бір түрі ретінде қарастырылды және жеке тұлғаға табынуға негізделді, дегенмен бұл "қателіктер" Маоның өзіне емес, Төрттік топқа ресми түрде жатқызылды. 1976 жылдан кейін Хуа Гуофенг кезеңінде мыңдаған маоистер тұтқындалды. Маошылдардың белгілілері Чжан Чунцзяо мен Цзян Цинге екі жылға кейінге шегерілген өлім жазасы берілді, ал басқалары өмір бойына немесе 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Тяньаньмэнь алаңындағы наразылық пен қырғыннан кейін Маоның ықпалы әлсіреуін жалғастырды. Көптеген адамдар үшін ықпалды болмаса да, кейбір радикалды маоистер, мигрант жұмыскерлерінің басынан өткен әділетсіздіктерге наразылық білдіріп, бірқатар наразылық акцияларын және ереуілдерді ұйымдастырды, соның ішінде Жасич оқиғасы да болды. 2020 жылдары, байлықтың өсуі және 996 жұмыс сағаты жүйесінің әсерінен Маоның ойлары Қытайдың Z ұрпағында қайта жаңғырды, олар ҚКП-ның билігіне күмәнмен қарады. Қытай үкіметі маошылдардың кейбір жазбаларын цензуралады.
Chief responsibility for the grave 'Left' error of the 'cultural revolution,' an error comprehensive in magnitude and protracted in duration, does indeed lie with Comrade Mao Zedong [ ] [and] far from making a correct analysis of many problems, he confused right and wrong and the people with the enemy [ ] herein lies his tragedy. Scholars outside China see this re working of the definition of Maoism as providing an ideological justification for what they see as the restoration of the essentials of capitalism in China by Deng and his successors, who sought to "eradicate all ideological and physiological obstacles to economic reform". In 1978, this led to the Sino Albanian split when Albanian leader Enver Hoxha denounced Deng as a revisionist and formed Hoxhaism as an anti revisionist form of Marxism. The CCP officially regards Mao himself as a "great revolutionary leader" for his role in fighting against the Japanese fascist invasion during the Second World War and creating the People's Republic of China, but Maoism, as implemented between 1959 and 1976, is regarded by today's CCP as an economic and political disaster. In Deng's day, support of radical Maoism was regarded as a form of "left deviationism" and based on a cult of personality, although these "errors" are officially attributed to the Gang of Four rather than Mao himself. Thousands of Maoists were arrested in the Hua Guofeng period after 1976. The prominent Maoists Zhang Chunqiao and Jiang Qing were sentenced to death with a two year reprieve, while others were sentenced to life imprisonment or imprisonment for 15 years. After the Tiananmen Square protests and massacre, Mao's influence continued to be weaker. Although not very influential, some radical Maoists, disgruntled by the injustices suffered by migrant workers, organized a number of protests and strikes, including the Jasic incident. In the 2020s, influenced by the growing wealth gap and the 996 working hour system, Mao's thoughts are being revived in China's generation Z, as they question authority of the CCP. The Chinese government has censored some Maoist posts.
Халықаралық деңгейде
Маоның 1976 жылы қайтыс болғаннан кейін және Қытайдағы одан кейінгі билік күресінен соң, халықаралық маолық қозғалысы үш лагерьге бөлінді. Бір топ, түрлі идеологиялық тұрғыдан бейтарап топтардан құралған, Дэн Сяопин басшылығымен жаңа қытай басшылығына әлсіз қолдау көрсетті. Екінші лагерь жаңа басшыларды марксизм-ленинизм-Мао Цзэдун ой-пікіріне қатысты сатқындар деп айыптады. Үшінші лагерь албандармен бірге Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Үш әлем теориясын сынады (Қытай-Албания жарылысын қараңыз). Албанияны қолдаған лагерь халықаралық ұйым ретінде жұмыс істей бастады (Энвер Ходжа және Албания Еңбек партиясы басшылығымен) және Латын Америкасындағы көптеген коммунистік топтарды, соның ішінде Бразилия Коммунистік партиясын біріктіре алды. Кейіннен Латын Америкасы коммунистері, мысалы, Перудегі "Жарқын жол" партиясы да маоизмнің қағидаларын қабылдады. Қытайдың жаңа басшылығы Маоның Қытайын қолдаған шетелдік топтарға көп қызығушылық танытпады. 1975 жылға дейін қытай үкіметімен байланыста болған көптеген шетелдік партиялар тарап кетті, жаңа қытай үкіметінен толығымен бас тартты, тіпті марксизм-ленинизмнен бас тартып, коммунистік емес, әлеуметтік-демократиялық партияларға айналды. Бүгінгі күні халықаралық маоистік қозғалыс екінші лагерьден – Дэнге қарсы шығып, Маоның нағыз мұрасын сақтаймыз деген партиялардан пайда болды.
Жаңа демократия
Жаңа демократия теориясы қытай революционерлеріне 1940 жылдардың аяғында белгілі болды. Бұл тезис бойынша, көпшілік үшін "социализмге қарайғы ұзақ жол" тек "коммунистер басқаратын ұлттық, халықтық, демократиялық, феодалдыққа және империалистікке қарсы революция" арқылы ғана ашыла алады.
Халық соғысы
Маоизм «саяси билік мылтықтан туады» деген тұжырымдаманы ұстана отырып, «эксплуатациялаушы таптарға және олардың мемлекеттік құрылымдарына қарсы халықтың басым көпшілігінің революциялық күресіне» ерекше мән береді, Мао оны «халық соғысы» деп атады. Маоистік ой-пікірлер партизандық соғысқа қатысып, қалыптасқан институттарға қарсы көтеріліс жасауға ауылдық халықтың көп бөлігін жұмылдырады. Маоизм өнеркәсіптік және ауылдық аралықты капитализмнің пайдаланған негізгі бөлінісі ретінде қарастырады, капитализмді ауылдық дамушы үшінші әлем елдерін басқаратын өнеркәсіптік, қалалық дамыған бірінші әлем елдерінің құрамында анықтайды. Маоизм шаруалардың көтерілісін нақты ұлттық жағдайда әлемдік революцияның бір бөлігі ретінде қарастырады, онда маоизм жаһандық ауылдық жерлердің жаһандық қалаларды басып озуына мүмкіндік береді. Осы капиталистік қалалық бірінші әлемнің ауылдық үшінші әлемге жасаған империализміне байланысты, Маоизм үшінші әлемдегі ұлттық азаттық қозғалыстарын қолдайды. Владимир Лениннің «көпшілік желісі» теориясы халықты революциялық басқару, пролетариат диктатурасын нығайту, партияны күшейту және социализмді құру стратегиясын көрсетеді. Көпшілік желісін «халықтан, халыққа» деп қорытындылауға болады. Оның үш құрамы немесе кезеңі бар: халықтың әртүрлі идеяларын жинау; бұл идеяларды революциялық марксизм тұрғысынан, халықтың ұзақ мерзімді, түпкілікті мүдделерін (халық кейде оны тек тұманды түсінеді) және объективті жағдайды ғылыми талдау негізінде өңдеу немесе шоғырландыру; осы жинақталған идеяларды халыққа саяси бағыт түрінде қайтару, бұл халықтың күресін революцияға қарай жылжытады. Бұл үш қадамды қайта-қайта қолдану керек, тәжірибе мен білімді үнемі жоғары деңгейге көтеру керек.
Gathering the diverse ideas of the masses. Processing or concentrating these ideas from the perspective of revolutionary Marxism, in light of the long term, ultimate interests of the masses (which the masses may sometimes only dimly perceive) and in light of a scientific analysis of the objective situation. Returning these concentrated ideas to the masses in the form of a political line which will advance the mass struggle toward revolution. These three steps should be applied repeatedly, reiteratively uplifting practice and knowledge to higher and higher stages.
Мәдени революция
Марксизм-ленинизм ой-пікірінде тамырланған мәдени революция теориясы пролетариаттық революция мен пролетариат диктатурасы буржуазиялық идеологияны жоймайды; сыныптық күрес жалғасуда және тіпті социализм кезінде күшейеді. Сондықтан, социализмнің табысты болуы мүмкін қоғамды құру және оны ұстап тұру үшін буржуазиялық идеологияға, дәстүрлі мәдени құндылықтарға және екеуін де көтермелейтін әлеуметтік тамырларға қарсы тұрақты күрес жүргізу керек. Бұл теорияны қолданудың практикалық мысалдарын 1920-1930 жылдардағы революциядан кейінгі Кеңес Одағының, сондай-ақ 1910-1920 жылдардағы жаңа мәдениет пен төртінші мамыр қозғалысындағы революцияға дейінгі Қытайдың жылдам әлеуметтік өзгерістерінен көруге болады. Бұл екі әлеуметтік-мәдени қозғалысты да Маоистік теорияны Мәдени революцияның қажеттілігі мен мақсаттары туралы қалыптастырған деп қарастыруға болады, содан кейін Маоның басшылығымен ҚКП қабылдаған жаппай мәдени қозғалыстар, соның ішінде Ұлы алға секіру, 1950 жылдардың оңға қарсы қозғалысы және 1960-1970 жылдардағы Ұлы пролетарлық мәдени революция. Жаңа мәдениет қозғалысынан және одан кейінгі төртінші мамыр қозғалысынан туындаған әлеуметтік толқулар көбінесе халықтың көпшілігі сауатсыз және негізінен білімсіз болған дәстүрлі хан қытай мәдени нормаларын бұзуға бағытталған. Осы әлеуметтік динамиканың салдарынан саяси және экономикалық билік негізінен білімді элиталардың шағын тобының қолында болды, ал хан қытай мәдениеті осы білімді және күшті билік тұлғаларына құрмет пен құрмет принциптері бойынша қалыптасты. Жоғарыда аталған қозғалыстар осы әлеуметтік нормалармен күресуге тырысты, негізінен білімсіз отбасылардан шыққан адамдарға білім беру мүмкіндіктерін беру және барлық адамдарды конфуцийлік қоғамдағы дәстүрлі билік тұлғаларына қарсы күресуге ыңғайлы ету үшін нормализациялауға бағытталған. Кеңес Одағының мәдени революциясы Қытайда болған Жаңа мәдениет және 4 мамыр қозғалыстарына ұқсас болды, өйткені ол бұқаралық білім беруге және дәстүрлі мәдени нормаларға қарсы тұруды қалыпқа келтіруді әлеуметтік қоғамды жүзеге асыруда үлкен маңызға ие болды. Алайда, Кеңес Одағында орын алған қозғалыстар дәстүрлі құндылықтардың жақтаушыларына қарағанда әлдеқайда қарсылық көзқарасына ие болды, партия басшылығы 200-ден астам жағдайда осы "өзгерістің жауларын" цензуралау және қуғын-сүргінге жіберу үшін әрекет жасады. Мәдени өзгерістерді жүзеге асыруға көмектесу үшін қарсылық білдіретін саяси күштерді үндету мен бағындыруды қамтитын Кеңес Одағының үлгісіне көбірек сүйене отырып, Мао өз ізбасарларын қоғамдағы ревизионисттік күштер туралы ашық және сын көзбен сөйлеуге және оларды қуып шығаруға шақырды, олардың әрекеттері партия тарапынан мақұлданатынына және олардың күш-жігеріне ешқандай араласпайтынына сендірді. Бұл көпшілікке берілген уәкілеттік нәтижесінде шамамен он жыл бойы "ревизионист" күштер ретінде көрінетіндер – негізінен жер иелері, бай шаруалар және "буржуазиялық ғалымдар" деп аталатындар – жиналған жерлерде көпшілік алдында сынға алынып, айыпталды, ал кейбір жағдайларда оларға физикалық зорлық-зомбылық көрсетілді, оның ішінде сабау, азаптау және/немесе олардың жасаған қылмыстары үшін өлтірілді. 1967 жылдан бастап Мао мен ҚХА Мәдени революцияның алғашқы кезеңінде қалыптасқан жаппай ұйымдарды ұстап тұруға тырысты және қозғалысты дереу әрекет ету үшін басшылық ретінде қолданбастан, Мао Цзэдун ой-пікірін зерттеу үшін қайта құруға кірісті. Мао қайшылықтар қоғамның негізгі ерекшелігі деп есептеді, ал қоғамға қайшылықтардың кең ауқымы үстемдік етеді, бұл әртүрлі стратегияларды қажет етеді. Еңбек пен капитал арасындағы қарама-қайшылықтарды толықтай шешу үшін революция қажет. Революциялық қозғалыстағы қарама-қайшылықтар оларды қарама-қайшылыққа айналып кетуден сақтау үшін идеологиялық түзетуді талап етеді. Сонымен қатар, әрбір қарама-қайшылық (соның ішінде сыныптық күрес, өндіріс қатынастары мен өндірістік күштердің нақты дамуы арасындағы қарама-қайшылық) өзін басқа қарама-қайшылықтар сериясында көрсетеді, олардың кейбіреулері басым, ал басқалары жоқ. "Күрделі заттың даму процесінде көптеген қарама-қайшылықтар бар, олардың бірі міндетті түрде негізгі қарама-қайшылық болып табылады, оның болуы мен дамуы басқа қарама-қайшылықтардың болуы мен дамуына әсер етеді немесе әсер етеді". Негізгі қарама-қайшылықты "тұрақтандыру" үшін негізгі қарама-қайшылықты бірінші кезекте шешу керек. Мао бұл тақырыпты "Практика туралы" эссесінде "білім мен практиканың, білу мен жасаудың арасындағы қарым-қатынас туралы" түсіндіреді. Бұл жерде Практика "қайшылықты" "сыныптық күреспен" келесідей байланыстырады, өндіріс тәсілі ішінде практиканы жүзеге асыратын үш сала бар: экономикалық өндіріс, ғылыми тәжірибе (ол экономикалық өндірісте де жүзеге асырылады және бұрынғыдан түбегейлі түрде ажыратылмауы керек) және, соңында, сыныптық күрес. Бұл экономика, ғылыми білім және саясаттың дұрыс нысандары. Бұл үш сала материяны әртүрлі формаларында, әлеуметтік жағдайда медиацияланған күйде қарастырады. Нәтижесінде, олар ғана білімнің пайда болуына мүмкіндік береді (өйткені шындық пен білім материяға қатысты ғана мағыналы, марксистік эпистемология бойынша). Мао Маркстің өзінің заманындағы "буржуазиялық идеализмге" қарсы тұруға тырысқан сияқты, білімнің эмпириялық деректерге негіделгенін баса айтады. Білім гипотезаларды нақты нысанмен салыстыру арқылы алынады; бұл нақты нысан, субъектінің теориялық аясымен медиацияланғандықтан, оның материалдылығын сақтайды және оның шындығына сәйкес келмейтін идеяларға қарсы тұрады. Осылайша, экономикалық, ғылыми және саяси практиканың әр саласында қарама-қайшылықтар (негізгі және екінші) анықталып, зерттеліп, коммунистік мақсатқа жету үшін пайдаланылуы керек. Бұл массалардың қалай өндіріс жасайтынын (қалай өмір сүретінін, ойлайтынын және жұмыс істейтінін) "ғылыми" тұрғыдан білу қажеттілігін қамтиды, сыныптық күрестің (өндіріс тәсілін әртүрлі салаларында біріктіретін орталық қарама-қайшылықтың) қалай көрінетіні туралы білім алуға мүмкіндік береді.
Үш әлем теориясы
Үш әлем теориясы бойынша, "салқын соғыс" кезінде АҚШ пен КСРО екі империалистік мемлекет "бірінші әлемді" құрады. Екінші әлем олардың ықпалындағы басқа империалистік мемлекеттерден тұрды. Үшінші әлем империалистік емес елдерді қамтыды. Бірінші және екінші әлемдер үшінші әлемді пайдаланады, бірақ бірінші әлем ең агрессивті күш. Бірінші және екінші әлем жұмысшылары империализм тарапынан "өзгертіліп алынады", бұл социалистік революцияның алдын кеседі. Ал үшінші әлем халқы қазіргі жағдайға тіпті ең аз қызығушылық танытпайды. Сондықтан революция үшінші әлем елдерінде пайда болуы мүмкін, бұл империализмді әлсіретіп, басқа елдерде де революция жасауға мүмкіндік береді.
Аграрлық социализм
Маоизм еуропалық марксизмнен айырықшаланады, себебі ол қалалық индустриялық күштерге емес, аграрлық ауылдық жерге баса назар аударады – бұл аграрлық социализм деп аталады. Қызықталарлығы, Перу, Непал және Филиппин елдеріндегі маоистік партиялар, елдің экономикалық қызметіне қарай, қалалық және ауылдық аймақтарға теңдей мән берді. Маоизм Никита Хрущев басшылығымен Кеңес Одағының жүйесімен келіспеді, оны «мемлекеттік капитализм» және «ревизионизм» деп сынайды. Бұл термин коммунистер арасында социализм атынан капитализмді қолдайтындарға және тарихи және диалектикалық материализмнен тайып кететіндерге қолданылады. Маоизм қалалық индустриялық капиталистік күштерді сынға салғанымен, экономикалық дамуды кеңейту және ауылды социалистік тұрғыдан қайта құру үшін қалалық индустрияландыруды қажетті шарт деп санайды. Соңғы мақсат – ауылды индустрияландыруға қол жеткізу, осы арқылы қала мен ауыл арасындағы шекараны жою.
Халықаралық ықпал
1962 жылдан бастап ҚХР-ның әлемдік коммунистік қозғалыстағы кеңестік гегемониясына сын бағыттауы әлемдегі коммунистік партияларда түрлі бөліністерге алып келді. Бастапқыда Албанияның Еңбек партиясы ҚХР-ны қолдады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көптеген негізгі (жарылған топтар емес) коммунистік партиялар да, мысалы, Бірманың Коммунистік партиясы, Таиландтың Коммунистік партиясы және Индонезияның Коммунистік партиясы да осылай істеді. Азияның кейбір партиялары, Вьетнамның Коммунистік партиясы мен Кореяның Еңбек партиясы сияқты, орташа позицияны ұстануға тырысты. Камбоджаның Қызыл Кхмерлері Маоистік үлгідегі режим деп есептелуі мүмкін еді, бірақ Маоистер мен Марксистер КХР марксистік доктринадан айтарлықтай бұрғыланғанын және КХР насихатындағы Маоистік Қытайға жасалған сирек сілтемелер қытайлықтарды сынағандығын жиі айтады. Мао Цзэдунның 1976 жылы қайтыс болғаннан кейін халықаралық коммунистік қозғалысты Маоизм негізінде қайта құруға әртүрлі күш-жігер жұмсалды. Батыс пен Үшінші әлемде ҚХР-мен байланысын сақтайтын көптеген партиялар мен ұйымдар құрылды. Олар өздерін дәстүрлі кеңестік коммунистік партиялардан ерекшелеу үшін «Коммунистік партия (Марксистік-Лениншіл)» немесе «Революциялық Коммунистік партия» сияқты атауларды жиі қабылдады. ҚХР-ны қолдайтын қозғалыстар көбінесе 1960-1970 жылдары әлемді шарлаған студенттік радикализм толқынына негізделген. Тек Жаңа Зеландияның Коммунистік партиясы ғана Батыс елдерінің классикалық коммунистік партияларының арасында ҚХР-ны қолдады. ҚХР мен Мао Цзэдунның басшылығымен кеңестік үлгідегілермен бәсекелесетін параллель халықаралық коммунистік қозғалыс пайда болды, бірақ ол кеңестік бағыттағылар сияқты ресми және біртекті болған жоқ.
Ауғанстан
Прогрессивті жастар ұйымы Ауғанстандағы маоистік ұйым болды. Ол 1965 жылы Акрам Яридің басшылығымен құрылды және халық соғысы арқылы сол кездегі үкіметті құлатуды жақтады. Ауғанстанның Коммунистік (Маоистік) партиясы 2004 жылы бес марксизм-ленинизм-маоизм партиясының бірігуі нәтижесінде құрылды.
Австралия
Австралия Коммунистік партиясы (марксистік-лениндік) – Австралиядағы маоистік ұйым. Ол 1964 жылы Австралия Коммунистік партиясынан Маоға бағынышты фракция ретінде бөлініп шықты.
Бангладеш
Пурба Банглар Сарбахара партиясы – Бангладештің маоистік партиясы. Ол 1968 жылы Сіраж Сикдер басшылығымен құрылған. Партия Бангладеш Азаттық соғысына қатысты.
Бельгия
Қытай-Кеңес Одағының жарылуы Бельгиядағы коммунизмге маңызды әсер етті. Бельгияның Кеңес Одағына жақын коммунистік партиясы Жак Гриппа басқаратын маоистік қанаттан бөлінді. Гриппа бұрынғысынан партияның төменгі сатыдағы мүшесі болған, бірақ КПБ басшылығына қарсы тұратын маоистік оппозицияны құрғаннан кейін оның беделі арта түсті. Оның жақтастары кейде «Гриппистен» немесе «Гриппист» деп аталды. Мәскеуге адал басшылық пен Пекинге адал қанат арасындағы айырмашылықтар тым үлкен екені анық болған соң, Гриппа және оның жақтастары КПБ-дан бөлініп, Бельгияның коммунистік партиясы – Марксизм-Ленинизм (БККП-МЛ) құрды. БККП-МЛ белгілі бір ықпалға ие болды, әсіресе Валлонияның өнеркәсіптік дамыған Борнаж аймағында, бірақ CPB-ға қарағанда көп қолдау таба алмады. CPB өзінің басшылығының және жақтастарының көп бөлігін Кеңес Одағына адал лагерде сақтап қалды. Дегенмен, БККП-МЛ Еуропадағы алғашқы маоистік партия болды және құрылған кезде Албаниядан басқа Еуропадағы ең ірі және маңызды маоистік ұйым ретінде танылды. ПКБМЛ Фландрияда берік орналаспаса да, бұл аймақта маоистік қозғалыс сәтті болды. 1968 жылғы мамыр айындағы наразылықтардан кейін құрылған студенттік одақтардың бірі «Alle Macht Aan De Arbeiders» (AMADA), яғни «Барлық билік жұмысшыларға» атты авангардтық партия құрылды. Бұл маоистік топ негізінен Лёвен және Гент университеттерінің студенттерінен құралған, бірақ 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Бельгияның тас көмір шахталары жабылған кезде ереуілдеген шахтерлер арасында да белгілі бір ықпалға ие болды. 1979 жылы бұл топ Бельгияның жұмысшылар партиясына (PVDA PTB) айналды және бүгінге дейін бар, бірақ оның билік базасы Фландриядан Валлонияға қарай сәл ығысты. БЖП ұзақ уақыт бойы Маоның ілімдеріне адал болды, бірақ 2008 жылы өткен жалпы съезде партия өзінің мао-сталиндік тарихынан ресми түрде бас тартты.
Эквадор
Эквадордың Коммунистік партиясы – Қызыл Күн, сондай-ақ Пука Инти деп те белгілі, Эквадордағы кішкентай маоистік партизандық ұйым.
Франция
68 жылдың мамыр айынан кейін француз маоистарының мәдени ықпалы артты. Маоистер француз зиялыларының алғашқы тобы болып, өз жарияланымдарында гомосексуалдар мен лесбиянкалардың құқықтарын баса көрсетті және Франциядағы жаңадан пайда болған феминистік қозғалысқа үлес қосты. 1967 жылдан бері Үндістанда Үндістан үкіметі мен маоист көтерілісшілері арасында қақтығыс жүріп келеді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, көтерілісшілер, қауіпсіздік күштері және азаматтар арасында барлығы 13 834 адам қаза тапқан. Үндістандағы түрлі сепаратистік қозғалыстар да маоизмнің ықпалына түсті, мысалы, Нага ұлттық-социалистік кеңесі (NSCN) – Нага ұлтшылдығын қолдайтын әскери топ.
Иран
Иран коммунистер одағы (Сарбедаран) – ирандық маоистік ұйым. ИКО (С) 1976 жылы Иран ішінде әскери амалдар жүргізген маоистік топтардың бірігуінен кейін құрылды. 1982 жылы ИКО (С) Амол маңындағы орман аймақтарында күштерін жинап, ислами үкіметке қарсы бүлік көтерді. Көтеріліс нәтижесінде сәтсіз аяқталып, көптеген ИКО (С) жетекшілері атылып өлтірілді. Партия 1982 жылы таратылды. Иран коммунистер одағы таратылғаннан кейін 2001 жылы Иран коммунистік партиясы (марксистік-лениндік-маоистік) құрылды. Бұл партия Сарбедаран қозғалысының және Иран коммунистер одағының (Сарбедаран) жалғасы болып табылады. ИКП (МЛМ) Иранды "жартылай феодалдық, жартылай колониялық" ел деп есептейді және Иранда "халық соғысын" бастауға тырысуда.
Палестина
Палестинаны азат етудің демократиялық майданы – маоистік саяси және әскери ұйым. ДФОҚ-тың бастапқы саяси бағыты палестиналық ұлттық мақсаттарға тек халықтың революциясы мен халық соғысы арқылы ғана қол жеткізуге болады деген тұжырымға негізделген.
Филиппин
Филиппин Коммунистік партиясы – Филиппиндегі ең ірі коммунистік партия, 1968 жылдың 26 желтоқсанынан бері (Маоның туған күні) қызмет етеді. Ол Бірінші Ұлы Түзету қозғалысы және 1930 жылы құрылған ескі Филиппин Коммунистік партиясының арасындағы бөліністен туындады, оның негізін қалаушылар ревизионистік деп қарады. ККП парламенттік күреске негізделген ескі Филиппин Коммунистік партиясынан өзгеше, маоистік принциптер бойынша құрылды. КПК-ны Жозе Мария Сисон және ескі партиядан шыққан басқа да кадрлар құрды. ККП-нің Жаңа Халық Армиясы деп аталатын, толық бақылаудағы қарулы күші бар. Қазіргі уақытта ол Филиппин Республикасы үкіметіне қарсы ауылдық жерлерде партизандық соғыс жүргізіп, әлі де белсенді. ККП және НПА Филиппиннің Ұлттық Демократиялық майданының құрамына кіреді, бұл Маоистік салалық ұйымдардың, мысалы, Кабатаанг Макабаянның бірігуінен құралған бірыңғай майдан стратегиясының бөлігі болып табылады. NDFP сонымен қатар бейбіт келіссөздерде халық демократиялық үкіметтің өкілі ретінде де қатысады.
Перу
1970 жылдардың соңында Перу коммунистік партиясы, "Шаянар жол" маоизмді марксизм-ленинизм-маоизміне дамытып, біріктірді. Бұл марксизм-ленинизмнің қазіргі заманғы түрі, марксизм-ленинизмнің жоғары деңгейі деп есептеледі және оны барлық елдерде қолдануға болады.
Португалия
Португалиядағы маоистік қозғалыстар 1970-ші жылдары, әсіресе 1974 жылы ұлтшыл үкіметтің құлауына әкелген Гвоздика революциясы кезінде өте белсенді болды. Португалиядағы ең маңызды маоистік қозғалыс – Португалия жұмысшы коммунистік партиясы. Бұл партия 1974 жылғы Португалия демократиялық революциясына дейін, әсіресе Лиссабондағы Марксистік-Лениншіл Студенттер Федерациясының қатарында ең белсенді қарсылық қозғалыстарының бірі болды. Революциядан кейін МРПП үлкен және өте көркем қабырға суреттерімен танымал болды. 1974-1975 жылдар аралығында өте белсенді болған партия мүшелері кейіннен ұлттық саясатта маңызды рөл атқарды. Мысалы, Португалияның болашақ премьер-министрі Хосе Мануэль Дурао Баррозу Португалиядағы маоистік қозғалыстарда қатысып, өзін маоист деп жариялаған. 1980-ші жылдары Forças Populares 25 de Abril тағы бір солшыл маоистік қарулы ұйым болды, ол 1980-1987 жылдар аралығында Португалияда жұмыс істеді және революциядан кейінгі Португалияда социализм құруды мақсат етті.
Испания
Испания Коммунистік партиясы (қайта құрылған) – испандық жасырын маоистік партия. Партияның қарулы күші – «1 қазан» атты антифашистік қарсылық тобы.
Швеция
1968 жылы Стокгольмде "Төңкерілер" (Rebellerna) деп аталатын шағын экстремистік маоистік секта құрылды. Франсиско Саррион басқарған бұл топ Қытай елшілігінен Қытай Коммунистік партиясына қабылдауларын талап етті, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Ұйым бірнеше ай ғана сақталды.
Түркия
Түркия Коммунистік партиясы/Марксистік-Лениншіл (ТКП/МЛ) – қазіргі уақытта Түркия үкіметіне қарсы халық соғысын жүргізіп жатқан Түркиядағы маоистік ұйым. Ол 1972 жылы тағы бір заңсыз маоистік партиядан – Түркияның Революциялық жұмысшылар және шаруалар партиясынан (ТИИКП) бөлініп құрылды, оны 1969 жылы Доғу Перинчек құрған және Ибрагим Кайпаккая басқарған. Партияның қарулы күші Түркия Жұмысшылар мен Шаруаларды Азат ету Армиясы (ТІККО) деп аталады. ТИИКП орнына Перинчек басқаратын Патриотикалық партия келді. Перинчек Маоның ықпалына түскенмен, Патриотикалық партия оның маоист емес екенін мәлімдейді, оның орнына ол "Маоның әлемдік революция және ғылыми социализм әдебиетіне қосқан үлесін" қабылдап, "оны Түркияның жағдайларына бейімдегенін" айтады.
Популизм
Мао сондай-ақ біртұтас халық тұжырымына берік сенді. Осы ойлар оны Хунаньдегі шаруалар көтерілісін зерттеуге жетеледі, ал Қытайдың басқа коммунистері қалаларда болып, дәстүрлі марксистік пролетариатқа баса назар аударды. Зиялыларға сенімсіздік және кәсіби мамандыққа деген жек көру сияқты Маоизмнің көптеген негізгі қағидалары – бұл типтік популистік идеялар. Мао Қытайдың халықаралық социалистік революцияда шешуші алғырғы рөл атқаратынына сенді. Осы сенім, немесе Маоның оған деген ынтасы, Маоны басқа қытай коммунистерінен ерекшелендіріп, оны Леон Троцкий "Мессиялық революциялық ұлтшылдық" деп атаған жолға түсірді, бұл оның философиясының орталық бөлігі болды.
Мао-Спонтекс
Мао Спонтекс – Батыс Еуропадағы маоизмнің мәдени революцияның маңыздылығын және иерархияны құлатуға баса назар аударатын түсіндірмесі. Мао Спонтекс – марксизм мен ленинизмнен әсер алған, бірақ марксизм-ленинизмнің толық идеясын қабылдамайтын маоизм идеяларын таратушы идеологияны білдіреді.