Кіріспе

1956–1957 жылдарғы Қытайдағы либерализация науқаны

Жүз гүл науқаны, сондай-ақ Жүз гүл қозғалысы деп те аталады, 1956 жылдан 1957 жылға дейін Қытай Халық Республикасында Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) азаматтарды Коммунистік партияға қатысты пікірлерін ашық білдіруге шақырған кезең болды. Науқан барысында Мао Цзэдунтың: «Жүз гүлдің гүлдеуіне және жүз мектептің пікірталасына мүмкіндік беру саясаты өнердің өркендеуіне және ғылымның дамуына көмектесу үшін жасалған» деген атақты сөзіне негізделіп, ұлттық саясатқа қатысты әртүрлі көзқарастар мен шешімдер ынталандырылды. Бұл қозғалыстың бір себебі – Коммунистік партиядан шеттескен зиялылардың көңіл-күйінің төмендеуі еді. Ұзаққа соқпаған либерализация кезеңінен кейін, 1957 және 1959 жылдары режимді және оның идеологиясын сынағандарға қарсы «Оңшылдарға қарсы науқан» ретінде репрессиялар күш алды. Жүздеген мыңдаған азаматтар ұйымдастырылып, көпшілік алдында сынға түсіріліп, еңбек арқылы қайта тәрбиелеуге немесе тіпті өлім жазасына кесілді. Идеологиялық репрессия қоғамдық пікірде маоистік догматизмді қайта орнатып, Оңшылдарға қарсы қозғалысты одан әрі күшейтті.

Бастау (1956 жылдың аяғы - 1957 жылдың басы)

Жүз гүл қозғалысының басталуы 1957 жылғы 27 ақпанда жарияланған «Халық арасындағы қайшылықтарды дұрыс шешу туралы» деген сөзбен белгіленді, онда Мао науқанды ашық қолдады. Сөз халықты сын-ескертпелерін «құрылысшыл» (яғни «халық арасында») болған жағдайда білдіруге шақырды, бірақ «жеккөрінішті және құртушыл» (яғни «жау мен біздің арамызда») болмауын қалады. Біздің қоғам артқа тартпайды, ол тек алға қарай дами алады. Бюрократияны сынау үкіметті жақсартуға итермелейді.

Көктем (1957)

1957 жылдың көктемінде Мао сынға "басымдық" берілгенін жариялады және Орталық үкімет саясатына дұрыс сын айтпағандарға қысым көрсетуді бастады. Зиялы қауым бұл идеяны бірден қабылдап, ешқандай шектеулерсіз өз пікірлерін білдіре бастады. Сол жылдың 1 мамыры мен 7 маусымы аралығында Премьер-министр кеңсесіне және басқа да органдарға миллиондаған хаттар келіп түсті. 1957 жылдың мамыр-маусымында газеттерде көптеген сын мақалалар жарияланды. Бұл сыншылардың көпшілігі Партияның революциялық рухтан алыстап, бюрократиялыққа ұшырағанын айтты. Олар Қытай Коммунистік партиясының зиялы қауымға бақылауына, бұрынғы контрреволюционерлерге қарсы жүргізілген жаппай науқандардың қаталдығына, советтік үлгіні сөзсіз қабылдауына, Қытайдағы төмен деңгейдегі тұрмысқа, шетелдік әдебиетке тыйым салуға, партия кадрлары арасындағы экономикалық жемқорлыққа және "партия мүшелерінің ерекше құқықтарға ие болып, басқалардан бөлініп шығуына" наразылық білдірді. Сол кезде Мао Никита Хрущевтің Иосиф Сталинді айыптауын және 1956 жылғы Мажарстан революциясын көрді, бұл оқиғалар оған қауіп төндірді. Маоның бұрынғы сөзі, "Халық арасындағы қайшылықтарды дұрыс шешу туралы", едәуір өзгертіліп, кейіннен "оңшылдарға қарсы" мақала ретінде жарық көрді. Бұл науқан Маоның идеологиялық көзқарасына елеулі әсер етті. Тарихи тұрғыдан идеологиялық және теориялық, прагматикалық және практикалық тұрғыдан қарағанда, Мао болашақ қозғалыстарда социалистік идеалдарды нығайтуға тырысты, ал Мәдени революция кезінде одан да зорлық-зомбылық құралдарын қолданды. "Жүз гүл" науқанының тағы бір салдары – қарсылық білдірушілерді батылдандырып, зиялыларды болашақта Мао мен оның партиясын сынға алудан тартындырды. Ұзақ уақыттан кейін басталған "оңшылдарға қарсы" қозғалыс, мүмкін, "Жүз гүл" науқанының нәтижесінде туындап, зиялы қауым, шенеуніктер, студенттер, суретшілер және "оңшылдар" деп аталатын диссиденттердің қуғынға ұшырауына әкелді. Бұл науқан жеке құқықтардың, әсіресе Батыс білім орталықтарында білім алған қытайлық зиялылардың құқықтарының жоғалуына соқтырды. "Жүз гүл" қозғалысы Қытай Халық Республикасы тарихында тұңғыш рет болды, онда үкімет жалпы жұртшылықтан идеологиялық сынды қабылдады. Оның нақты мәні тарихшылар тарапынан әрдайым күмәндікпен қарастырылғанмен, оқиғалардың орталық коммунистік басшылықты алаңдатқанын айтуға болады. Бұл қозғалыс сонымен қатар Қытай тарихынан шыққан бір үлгіні көрсетті, онда үкімет еркін ойды қолдап, кейіннен оны басып тастады. Идеологиялық ойдың мұндай күшеюі 1980 жылдардың соңына дейін қайталанбады, бұл 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарға әкелді. Алайда, соңғы толқынға үкімет тарапынан бұрынғыдай қолдау көрсетілмеді. Науқанның тағы бір маңызды мәселесі – саяси орталық пен ұлттық азшылықтар арасындағы шиеленіс болды. Сынға рұқсат берілген соң, азшылықтардың белсенділері "хан шовинизміне" қарсы наразылықтарын білдірді, олар партия шенеуніктерінің жергілікті ерекшеліктерге бейжай қарауын көрді.

Үгіт-насихаттың талқыланған мақсаты

Тарихшылар Маоның бұл науқанды бастауының шынайы ниеттері болған-болмағанын пікірталас етеді. Кейбіреулер Маоның бастапқыда таза ниетпен келгенін, бірақ кейіннен сынды жоюға мүмкіндік пайдаланғанын айтады. Тарихшы Джонатан Спенс бұл науқанның партия ішіндегі наразылықты қалай шешу керек деген күрделі және шатасқан даудың нәтижесі болғанын болжайды. Авторлар Клайв Джеймс пен Жунг Чанг бұл науқанның басынан-ақ оңшылдар мен контрреволюционерлерді әшкерелеу үшін жасалған алдау екенін, ал Мао Цзэдун партияның көзқарастарынан өзгеше ой білдіргендерді қуғынға салғанын мәлімдейді. Науқанның атауын алған фразаның бірінші бөлігі көбінесе "жүз гүл гүлдесін" деп еске алынады. Чанг пен Джеймс атап көрсетуінше, бұл диссиденттерді режимге сын айтуға ынталандырып, оларды анықтап, кейін түрмеге қамау мақсатымен ұйымдастырылған науқанды білдіреді. Жунг Чанг пен Джон Холлидейдің "Мао: белгісіз тарихы" еңбегінде Чанг: "Мао тұзақ құрып, адамдарды өз сөздерін оларды жазалау үшін сылтау ретінде пайдалануға шақырды" дейді. Жасөспін шағында құрбан болған белгілі сыншы Гарри Ву кейіннен: "Мао айтқандарын шын ниетпен айтпағанын, миллиондаған адамға тұзақ қойғанын болжауға болады" деп жазды. Маоның жеке дәрігері Ли Чжисуй былай деді: [Науқан] – бұл нағыз контрреволюционерлердің азайып бара жатқаны, Ху Фэн сияқты көтерілісшілердің үнемі үнсіздік сақтауға қорқытылғаны және басқа зиялылардың Маоның үлгісімен жүріп, Мао реформалауды қалаған адамдар мен тәжірибелерге ғана қарсы сөйлейтініне негізделген тәуекелдік қадам болды. Профессор Лин Чун "Жүз гүл" науқанын есептелген тұзақ ретінде бейнелеуді "конспирологиялық теория" деп сипаттайды. Оның талдауында, мұндай бейнелеу архивтік деректер мен ауызша тарихтарға негізделген эмпирикалық зерттеулермен күреседі. Ол "Жүз гүл" науқанына қатысты көптеген түсіндірулер "Мао мен партия басшылығының Шығыс Еуропа көтерілістерінен кейін коммунистік әлемде антикоммунизмнің күшеюіне деген қорқынышын азайтады" деп жазады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Хси Эн Чен, Теодор. 1949 жылдан бергі қытай білімі: академиялық және революциялық модельдер. Пергамон саясатын зерттеу. Пергамон баспасы, 1981 ж. Басылды. Макфаркхар, Родерик. 1960 ж. "Жүз гүл", Париж: Мәдени бостандық конгресі. Пристли, К. Е. және Шоу Чжун Чэн. Қытайдың өткен мен бүгінгі әдебиетшілері. Гонконг: Dragonfly Books, 1962 ж. Басылды. 1973 ж. Мәдени революцияның бастаулары: 1956-1957 жылдардағы халық арасындағы қайшылықтар. Колумбия университетінің баспасы. Спенс, Джонатан Д. 2013 ж. Қазіргі Қытайды іздеу. Нью-Йорк: Нортон. Мейснер, Морис. 1986 ж. Маоның Қытайы және одан кейінгі кезең: Халық Республикасының тарихы. Нью-Йорк: Макмиллан. 177–80-беттер. Чжэн, Чжу. 1998 ж. 1957 жылғы жаз: Бай цзя чжэнминға дейін Лян цзя чжэнмин. Чжэнчжоу: Хэнань халық баспасы.