Кіріспе
Қытай саяси тобы "Төрттік" – Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) төрт лауазымды тұлғасынан құралған маоистік саяси топ. Олар 1966-1976 жылдардағы Мәдени революция кезінде көзге түсті, кейін Мәдени революциядағы артық қимылдар мен сәтсіздіктерге жауапты болғандықтан мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. Топтың басты тұлғасы – Цзян Цин (Мао Цзэдунның соңғы әйелі). Басқа мүшелері – Чжан Чунцзяо, Яо Вэньюань және Ван Хунвэнь. "Төрттік" Мәдени революцияның соңғы кезеңдерінде ҚКП-ның билік органдарын бақылады, алайда Мао Цзэдунның қандай маңызды шешімдер қабылдағаны және оларды "Төрттік" орындағаны, немесе бұл шешімдердің "Төрттік" өзі жоспарлағаны белгісіз. Олардың құлауы Мәдени революцияны толығымен жоққа шығаруды білдірмеді, бірақ оны сол кезеңде билікке келген жаңа көшбасшы, премьер-министр Хуа Гуофен және басқалар ұйымдастырды. Осы өзгерістердің толыққанды жоққа шығарылуы кейін, Қытай Коммунистік партиясының 11-ші Ұлттық съезінде Ден Сяопиннің қайта оралуымен және Хуаның билігінен біртіндеп айырылуымен болды.
The Gang of Four was a Maoist political faction composed of four Chinese Communist Party (CCP) officials. They came to prominence during the Cultural Revolution (1966–1976) and were later charged with a series of treasonous crimes due to their responsibility for the excesses and failures in the Cultural Revolution. The gang's leading figure was Jiang Qing (Mao Zedong's last wife). The other members were Zhang Chunqiao, Yao Wenyuan, and Wang Hongwen. The Gang of Four controlled the power organs of the CCP through the later stages of the Cultural Revolution, although it remains unclear which major decisions were made by Mao Zedong and carried out by the Gang, and which were the result of the Gang of Four's own planning. Their fall did not amount to a rejection of the Cultural Revolution as such, but it was organized by the new leader, Premier Hua Guofeng, and others who had risen during that period. Significant repudiation of the entire process of change came later, with the return of Deng Xiaoping at the 11th National Congress of the Chinese Communist Party and Hua's gradual loss of authority.
Құрылу
Топты Цзян Цин басқарды, және оның құрамына оның үш жақын серігі, Чжан Чунцзяо, Яо Вэньюань және Ван Хунвэнь кірді. 1976 жылы қайтыс болған Канг Шенг пен Сье Фучжи "топтың" құрамында болған деп есептелді. Чэн Бода мен Мао Юаньсин, соңғысы Маоның жүрегі жақын туысы, сондай-ақ топтың жақын серіктері саналды. Көптеген батыстық зерттеулер Мәдени революцияның нақты басшылығы кеңірек топтан тұрғанын, басты назар Орталық Мәдени революция тобының мүшелеріне аударылғанын көрсетеді. Ең белгілісі Линь Бяо болды, ол 1971 жылы Қытайдан дезертирлік жасап, ұшақ апатында қаза болғанға дейін. Чэн Бода көбінесе Цзян Циннің емес, Линьдің фракциясының мүшесі ретінде қарастырылады.
Рөл
Мәдени революция басталғанда, 1965 жылдың 10 қарашасында Яо Вэньюань өзінің ең танымал еңбектерінің бірінде «Вэньхуабо» газетінде «Хаи Рюи лауазымынан босатылды» пьесасын сынаған мақала жариялады. Бұл мақала Мәдени революцияны бастаған ұшқын ретінде қарастырылады. Цзян Цин Мәдени революция кезінде революциялық операларды қойды және Қызыл гвардиямен кездесті. Осы топтың биліктен кетуі кейде Маоның 1966 жылы Лю Шаоци, Дэн Сяопин және Пэн Чжэн сияқты басшылармен күрес бөлігі ретінде басталған Мәдени революцияның аяқталуы деп есептеледі. Мао 1966 жылға дейін қоғамдық саяси қызмет атқармаған әйелі Цзян Циньді елдің мәдени саласына жетекші етіп тағайындады. Чжан, Яо және Ван – Шанхай қаласындағы партия басшылары, олар Мәдени революция кезінде Мао үшін осы қаланы бақылауда ұстауда маңызды рөл атқарды. 1971 жылы Линь Бяоның қайтысымен Мәдени революция өзінің қарқынын жоғалта бастады. Халықтық азаттық армиясының жаңа командирлері Кеңес Одағымен шекарадағы қауіпті жағдайды ескере отырып, тәртіпті қалпына келтіруді талап етті (Қытай-Кеңес айырығын қараңыз). Мәдени революцияны қабылдаған, бірақ толық қолдау көрсетпеген премьер-министр Чжоу Энлай өзінің билігін қайта алып, 1973 жылғы 10-шы партия съезінде Дэн Сяопинді партия жетекшілігіне қайтару үшін пайдаланды. Ал Лю Шаоци 1969 жылы түрмеде қайтыс болды. Маоның өмірінің соңында Төрттік топ пен Дэн Сяопин, Чжоу Энлай және Йе Цзяньиннің одағы арасында билік үшін күрес болды.
Төмендеу
Чжоу Энлай 1976 жылғы қаңтарда қайтыс болды, ал одан кейінгі айларда партияның жоғарғы эшелондарында билік үшін күрес болды. Реформатор Денг премьер-министр міндетін атқаруға тағайындалды, ал «Төрттік» Денгті сынау және қалалық әскерлік жасақтарын жұмылдыру үшін өздерінің газеттерін пайдалана бастады. Әскери және партиялық қауіпсіздіктің көп бөлігі Орталық Комитетінің партиялық ақсақалдарының бақылауында болды, олар реформатор Денг пен «Радикалдық Төрттік» арасындағы дауды реттеуде көбінесе сақтық танытты. Олар сәуірдегі Тяньаньмэн оқиғасынан кейін Денгтің лауазымынан алынуына келісті, бірақ Денг пен оның жақтастарына ешқандай жеке зиян келтірілмеуі үшін шаралар қолданды. 9 қыркүйекте Мао Цзэдун қайтыс болды. Келесі бірнеше аптада «Төрттік» үкіметтік ақпарат құралдарын бақылауында ұстады, және Маоның өмірінің соңында айтқан «қағидалары» тақырыбында көптеген мақалалар жарияланды. («Қағидалар» деген сөздердің өзі Маоның сөзінен алынған деген болжам бар, бірақ олардың канондық мәртебесі күмәнді болды. Кеңес қорытындысыз аяқталды. Тарихшы Иммануэль К. Я. Хсудың сөзіне сәйкес, операция толығымен қансыз болған жоқ – Уан Хонгвен оны ұстауға тырысқан екі күзетшіні өлтірді және бағынышқа түсірілгенге дейін жарақат алды.) 21 қазаннан бастап «Төрттікке» қарсы бүкіл ел бойынша айыптаулар басталды, бұл желтоқсанда «Төрттік» жасаған қылмыстарға қатысты құжаттарды жариялауға әкелді. Партия «Төрттік» тобын «сырттан солшыл, іштен оңшыл» деп айыптады. Үкіметтік ақпарат құралдары Мәдени революцияның артық қимылдары үшін «Төрттік» пен Линь Бяоға кінә тақты. Салтанатты шаралар кеңінен өтті және Пекин мен басқа да ірі қалалардың көшелерімен шектелмеді. Бүкіл елдегі «Анықтау, сынау және жариялау қозғалысы (揭批查运动)» кезінде миллиондаған бұрынғы «төңкерісшіл фракцияның» қызыл гвардиясы «Төрттікпен» байланысы бар деген күдікпен көпшілік алдында сынға ұшырады.
Салдары
Тұтқындалғаннан кейін дереу премьер Хуа Гуофен, маршал Йе Цзяньин және экономикалық саясатты басқарушылар Чэн Юн мен Ли Сианьнян келесі партия басшылығының ядросын құрады. Бұл төртеу, қайта орналасқан Дэн Сяопин және Ван Донсингпен бірге, Қытай Коммунистік партиясының 1977 жылғы тамыздағы Ұлттық съезінде партия төрағаларының орынбасарлары болып сайланды. Саяси бюро деңгейіндегі төрт маршалдың, тағы жеті генералдың және кем дегенде бес әскери байланысы бар адамның құрамы ұлттық тұрақтылыққа деген үлкен алаңдаушылықты көрсетті.
Сот
Төрттік топтың сот процестері коммунистік партияның институционалдық сот жүйесін орнатуға жасаған тытысы болды. Сот отырыстарының күнделікті телеарналарда көрсетілуі және сот процестері туралы деректі фильмдердің кеңінен таратылуы арқасында бұл сот процестері қытай халқына жақсы белгілі болды. Ұлы соткерлер саяси қателіктерді нақты қылмыстардан ажыратты. Соңғыларының ішінде мемлекеттік билік пен партия басшылығын тартып алу, 750 000-ға жуық адамды қуғындау, олардың 34 375-і 1966–1976 жылдар аралығында қаза тапты. Соттың ресми құжаттары әлі жарияланбады. Соттың ашылуына қатысқан тыңдаушылардың арасында әр провинция мен автономиялық аймақтан таңдалған халық өкілдері, сондай-ақ Лю Шаоци, Хэ Лонг және Ло Руйциннің әйелдері сияқты құрбандардың отбасылары болды.
"Төрт адамның кішкентай тобы"
Хуа Гуофенг пен Дэн Сяопиннің жақтастары арасындағы күрес барысында Хуаның ең жақын төрт серігі – Ван Донсинг, Ву Де, Цзи Дэнкуи және Чэнь Силианды атау үшін жаңа термин пайда болды. 1980 жылы олар «Төрттікке» қарсы күресте «ауыр қателіктер» жасады деген айыппен Саяси бюродан Орталық комитет мүшелігіне төмендетілді.
Гонконгтың "төрт адамнан тұратын топтары"
2013 жылы Қытайдың мемлекеттік ақпарат құралдары Ансон Чан, Мартин Ли, Джозеф Зен және Джимми Лайды шетелдік байланыстары болғандықтан «Гонконгтың «Төрттік тобы» деп атады. 2016 жылы Пекинге жақын Sing Pao Daily News газеті Тун Чхи-хуа, Лёнг Чун-ин, Чжан Сяомин және Цзян Цзайчжунға қатысты сын тұғырған редакциялық мақалалар жариялай бастады, оларды да «Гонконгтың «Төрттік тобы» деп сипаттады. Мақалаларда олардың бәрі Пекинге адал көрінгенімен, іс жүзінде олар оған құдайсыздық жасап, жеке мүдделері үшін әлеуметтік және саяси жанжалдарды қоздырып, сондай-ақ басқа да түрлі зыянды амалдар арқылы Гонконгтың тұрақтылығын бұзып жатыр деген пікір білдірілді. 2019 жылы Қытайдың мемлекеттік ақпарат құралдары Ансон Чан, Мартин Ли, Джимми Лай және Альберт Ходы 2019-2020 жылғы Гонконг наразылықтарына қатысқандары үшін шетелдік күштермен байланыста болды деген айыптаумен тағы бір «Гонконгтың «Төрттік тобы» деп атады. Бұл сөз тіркесін аталған төрт адам да жоққа шығарды.