Кіріспе

Ирландия Конституциясының 2- және 3-баптары Ирландия Конституциясымен бірге 1937 жылғы 29 желтоқсанда қабылданған, бірақ 1999 жылғы 2 желтоқсанда күшіне енген Он тоғызыншы түзету арқылы толығымен қайта қарастырылды. Өзгертілген нұсқасында, олар Ирландия аралында туған барлық адамдарға «Ирландия ұлтының бір бөлігі» болу құқығын береді; сонымен қатар, баптар Солтүстік Ирландия және Ирландия халқының келісімімен аралдың бейбіт саяси бірігуіне деген ниеттерін білдіреді. 1999 жылға дейін 2- және 3-баптар бүкіл аралды бір «ұлттық аумақ» деп қарастырған.

Қазіргі нұсқасы

1998 жылғы Ұлы жұма келісімінің талаптарына сәйкес, Ирландия үкіметі 2 және 3-баптарды референдум арқылы түзетуге міндетті болды. Осының нәтижесінде, сол жылдың маусым айында Конституцияға он тоғызыншы түзету дауыс бергендердің 94 пайызымен қабылданды. Жаңа редакцияда Ирландия ұлты аумақ емес, ортақ идентитігі бар адамдардың қауымдастығы ретінде сипатталады және бұл түзету Солтүстік Ирландия сайлаушыларының көпшілігінің келісімісіз біріккен Ирландияның құрылмайтынына одақтастарды сендіру мақсатын көздейді.

2-бап

Ирландия аралында, оның аралдары мен теңіздерімен қоса туған әрбір адамның Ирландия ұлтының бір бөлігі болуға құқығы мен туа біткен құқығы бар. Бұл құқық, сондай-ақ заңмен белгіленген талаптарға сай келетін барлық адамдарға Ирландия азаматтығы алуға да қатысты. Сонымен қатар, ирланд ұлты шетелде тұратын, ирландтық тегі бар және ортақ мәдени сәйкестік пен мұраны бөлісетін адамдармен ерекше байланысқа құрметпен қарады.

Тарих

1937 жылы Ирландия Конституциясын дайындағандар Ирландияның 1920 жылғы басқару актісімен және Солтүстік Ирландияның 1921 жылғы ағылшын-ирланд келісімі арқылы еркін мемлекеттен бас тартуын заңсыз деп есептеді. Олар жаңа Конституцияда біртұтас «ирланд ұлтының» бар екенін жариялап, мемлекеттің бүкіл аралды қамтуға теориялық құқығын бекітуді көздеді. Бірақ, тәжірибелік тұрғыдан бөліністің фактісін мойындап, нәзік формулировкалар қолданды. Конституция екі бөлек ұғымды атады: бүкіл Ирландия аралын қамтитын ұлт және, әзірге, тек «Оңтүстік» аймағындағы 26 округке ғана шектелген мемлекет. 1937 жылғы 2-бапта Ирландия аралы «ұлттық аумақ» деп сипатталды. Дегенмен, 3-бапта оңтүстік мемлекетінің заңдары тек Оңтүстікке ғана қолданылатыны айтылды. 3-баптың мақсаты – 2-баптың негізінен декларация ретінде қабылданғанын, нақты заң күші бар ереже емес екенін нақтылау болды.

Дау

1999 жылы оларды өзгертуге дейін 2 және 3-баптар, әсіресе Солтүстік Ирландиядағы одақтастар арасында, қызу пікірталас тудырды. Солтүстік Ирландия одақтастары үшін бұл баптар олардың аумағына қатысты жауласымдық талап ретінде және олардың келісімінсіз біріккен Ирландияға мәжбүрлеу мүмкіндігі туралы жарияланым ретінде қабылдалды, сондай-ақ Ұлыбританияның егемендігін бұзушылық деп есептелді. Бұдан өзге, олар бұл баптар шетел мемлекетінің бір бөлігіне қатысты аумақтық емес талаптарды білдіретінін және халықаралық құқықтың қағидаларын бұзатынын мәлімдеді. Көптеген жылдар бойы баптардың дұрыс түсіндірілуі ирланд ұлтшылдары арасында да дау-жанжалға себеп болды. Кейбіреулер конституцияны Республика үкіметіне аралды біріктіруді белсенді түрде ілгерілетуге заңдық міндеттейтін құжат ретінде қарастырды. 2-бапқа сілтеме жасай отырып, Солтүстік Ирландияның бірқатар ұлтшылдары, Ұлыбритания парламентіне сайланғандар, Оңтүстік парламентте (Оирехтас) Dáil Éireann мүшелері (TD) ретінде мойындалуын сұрады, бірақ оларға рұқсат берілмеді. Алайда, 1999 жылға дейін Ирландияның Жоғарғы соты тұрақты шешімдері арқылы 2-баптың сотта орындалатын нақты құқықтар мен міндеттерді құрмайтынын растады. 1985 жылғы Англо-Ирландия келісіміне қол қойылғаннан кейін, унионист саясатшылары Кристофер және Майкл МакГимпси Ирландия үкіметіне қарсы жоғары сотқа шағымданып, келісімнің 2 және 3-баптарға қайшы келетінін, себебі ол Солтүстік Ирландияның Ұлыбританияның құрамында екенін мойындады деп мәлімдеді. Бұл аргумент унионистер тарапынан осы екі бапқа дәстүрлі қарсылықты ескергенде ерекше болды, бірақ олар қарсы болған келісімді күштен шығару мақсатымен жасалды, бірақ олар қарсылық білдірген нақты себептермен емес. Олардың ісі жоғары сотта және апелляциялық сотта да сәтсіз аяқталды. Солтүстік Ирландиядағы екі ірі унионисттік партияның арасында 2 және 3-баптардың өзгертілген нұсқаларын Ольстер унионисттік партиясы қабылдады, ал Демократиялық унионисттік партия оларды алдыңғы нұсқаларынан жақсару деп санамады. Соңғы сайлауларда DUP Солтүстік Ирландиядағы ең ірі саяси партияға айналды.

Мақалалардың жаңа нұсқаларын қабылдау

1999 жылдың 1 желтоқсанында түн ортасында Солтүстік Ирландияда Ұлыбритания парламентінің тікелей билігі аяқталды, ал билік жаңа Солтүстік Ирландия Ассамблеясына ресми түрде берілді. 1999 жылдың 2 желтоқсанында Британия-Ирландия келісімі күшіне енген кезде, билік Солтүстік/Оңтүстік Министрлер Кеңесіне және Британдық-Ирландиялық Кеңесіне берілді. Дегенмен, Британия-Ирландия келісімінің 4(2) бабы (Британия және Ирландия үкіметтерінің Белфаст келісімін іске асыру жөніндегі келісімі) екі үкіметтен Белфаст келісімінің күшіне енуі үшін қажетті талаптар орындалғаны туралы бір-біріне жазбаша хабарлауды талап етті. Күшіне ену екі хабарламаның кейінірек түскенінен кейін жүзеге асуға тиіс болды. Британ үкіметі Дублиндегі Айвегха үйінде, Ирландия Сыртқы істер министрлігінде өткен телеарнада көрсетілетін салтанатты шараға қатысуға келісті. Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Питер Мандельсон 1999 жылдың 2 желтоқсанында ерте келді. Ол Ирландия Сыртқы істер министрі Дэвид Эндрюспен хабарлама алмастырды. Салтанатты шарадан кейін, сағат 10.30-да, Taoiseach Bertie Ahern Ирландия Конституциясының 2 және 3-баптарын ресми түрде өзгерту туралы жариянамаға қол қойды. Ол содан кейін Dáil-ге Британия-Ирландия келісімінің (соның ішінде Белфаст келісіміне қатысты бірнеше қосымша келісімдер) күшіне енгенін хабарлады.

Азаматтық туралы заң

Ирландия аралында туғандардың бәріне шектеусіз азаматтық құқығын беру арқылы жаңа баптар республикада да қосымша дау тудырды. 2003 жылдың қаңтар айында Жоғарғы Сот Үкіметтің ирландтық азаматтарының балаларының ата-аналарын депортациялауы конституциялық деп шешті. 2004 жылдың қазан айында Еуропалық Әділет Соты (Чен ісі бойынша) Ұлыбританияда туған, бірақ Ирландияда тумаған және кейіннен (баланың құқығымен) ирландтық азаматтығын алған ананың Ұлыбританияда баласымен бірге тұруға құқығы бар екенін айтты, себебі осы құқықты жоққа шығару баланың азамат ретіндегі құқықтарын бұза отырып, оның тұруына кедеріс келтіруге тең болар еді. Еуропалық Әділет Сотының шешімінде, белгілі бір жағдайларда Ұлыбританияның бір бөлігінде (яғни Солтүстік Ирландияда) туған адам сол мемлекеттің азаматтығын ала алмайтындығы, бірақ Ирландия Республикасына бармай және онымен байланысы болмаса да, ирландтық азаматтығын алуға құқылы екендігі мойындалды. Жиырма жетінші түзету 2004 жылдың 11 маусымында референдум арқылы бекітіліп, 24 маусымда күшіне енді. Ол Конституцияның 9-бабына жаңа бөлім қосты, онда «Конституцияның басқа ережелеріне қарамастан» кем дегенде бір ата-анасы ирландтық азамат болған (немесе болуға құқығы бар) жағдайда ғана ешкім автоматты түрде ирландтық азаматтығына ие бола алмайды делінген. 2004 жылғы Ирландияның ұлттығы және азаматтығы туралы заңы азаматтық заңнамасына өзгерістер енгізіп, Ирландия аралында туған, ата-анасы ирландтық азамат емес немесе ата-анасы соңғы төрт жылдың үш жылында Ирландияда тұрмаған адамдарға азаматтыққа ие болу құқығын жойды. Бұл заң 2005 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді.