Кіріспе

Ирландия Республикасының конституциялық, заң және ортақ құқықтары

Ирландия Республикасының құқығы конституциялық, заңдық және ортақ құқықтан тұрады. Мемлекеттегі ең жоғары заң – Ирландия Конституциясы, одан барлық басқа заңдар өздерінің құқықтарын алады. Республикада ортақ құқық жүйесі бар, оның жазбаша Конституциясы британдық парламенттік жүйеге негізделген парламенттік демократияны қамтамасыз етеді, бірақ халық сайлаған президент, биліктердің бөлінуі, дамыған конституциялық құқықтар жүйесі және негізгі заңнаманы сот арқылы тексеру қарастырылған.

Ирландиялық құқық тарихы

Ирландия Республикасы мен Солтүстік Ирландияның заң көздері ирланд тарихын және Ирландия аралына ғасырлар бойы әсер еткен түрлі парламенттердің заңдарын көрсетеді.

Брехон заңдары

Брехон заңдары – Ирландияның ертедегі жетілген құқықтық жүйесі, оның тәжірибесі Кромвельдің Ирландияны басып алуымен толығымен жойылды. Брехон заңдары тек азаматтық құқық жүйесі болды, қылмыстық құқық болған жоқ. Бүгінде қылмыс деп есептелетін іс-әрекеттер сол кезде азаматтық талаптар сияқты қарастырылды. Кінәлі адам жаза алудың орнына, зардап шеккенге өтемақы төлеуге міндетті болды.

Бірінші және екінші Далл

Бірінші және екінші Дэйл Ирландиядағы британдық үкіметке қарсы отырды. Бірінші және екінші Дэйл қабылдаған заңдардың ресми құқықтық күші болған жоқ.

Конституциялық құқық

Ирландия Конституциясы 1937 жылдың 1 шілдесінде өткен халықтық плебисцит арқылы қабылданды және сол жылдың 29 желтоқсанында күшіне енді. Конституция – Ирландия құқықтық жүйесінің тірегі болып табылады және заң шығару, сот және атқару биліктерінің өкілеттігінің бастау көзі саналады. Ирландияның Жоғарғы соты мен Жоғарғы сот барлық заңнаманы сот тәртібімен тексеріп, конституцияға қайшы келген заңдарды жоюға құқылы. Конституцияға өзгерістер енгізу тек референдум арқылы мүмкін. Конституцияға түзету ұсынысы Dáil Éireann (парламенттің төменгі палатасы) заң жобасы түрінде ұсынылады және егер Dáil қабылдаса, ал Сенатта (жоғарғы палата) қабылданып немесе қабылданған деп есептелсе, халыққа ұсынылады. Дауыс беруге тек мемлекетте тұратын ирланд азаматтары ғана құқылы. Мұндай референдумдар үшін ең төменгі шекті талаптар жоқ, ұсыныстың қабылдануы үшін сайлаушылардың қарапайым көпшілігі жеткілікті. Халық қабылдаған жағдайда, Президент референдум заңын қол қойып бекітеді. 2011 жылдың қараша айына дейін 33 референдум өткізілді: олардың 23-і халық тарапынан мақұлданды, ал 10-ы қабылданбады. Конституция сондай-ақ Ирландияның тұңғыш Президенті сайланғаннан кейінгі үш жылдық бастапқы кезеңде екі рет өзгертілді, сол кезде халыққа жүгінбей түзетулер енгізуге болады еді.

Екіншілік құқық

1937 жылғы Конституцияда Ойрехтас «жалғыз және ерекше» заң шығарушы орган болып табылады делінгеніне қарамастан, Ойрехтас өз заң шығару өкілеттіктерін басқа органдарға жүктеуге құқылы, егер мұндай делегацияланған заңнама тиісті уәкілеттік беретін заңда белгіленген «принциптер мен саясаттардан» аспаса. Ирландия Республикасындағы барлық делегацияланған заңнамалар заңдық актілер деп аталады, бірақ олардың тек шағын бөлігі заңдық актілер ретінде нөмірленеді және Канцелярия басып шығарады. Осы соңғы топқа Ойрехтасқа ұсынылуы тиіс немесе жалпы қолданысқа ие заңдық актілер кіреді. Бұған қоса, 1922 жылы Ирландия еркін мемлекеті тәуелсіздік алғанға дейін қабылданған жарғылар, заңдық ережелер мен бұйрықтар және басқа да екінші деңгейдегі заңнамалар, егер олар жойылмаса немесе күшін жоймаса, қазіргі Ирландия Республикасында күшінде болады.

Жалпы құқық

Ирландия Англияның ортақ құқықтық жүйесінің Англиядан тысқары жерлерге алғаш рет таралуының нысаны болды. Англияда ортақ құқық көбінесе қолданыстағы әдет-ғұрып құқығының сіңірілуі нәтижесінде қалыптасса, Ирландияда ортақ құқық Англиядан импортталып, ирландтық әдет-ғұрып құқығының орнын басты. Дегенмен, бұл ағылшын (кейіннен британдық) ықпалымен бірге жүрген, біртіндеп дамыған процесс болды. Кез келген ортақ құқықтық жүйедегідей, ирланд соттары жоғары соттар мен теңдес юрисдикциядағы соттар белгілеген нақты прецеденттерді қолдануға міндетті және stare decisis қағидасын сақтауға тиіс. Бұл ереженің ерекшелігі – Жоғарғы Сот өзінің бұрынғы шешімдерімен байланысты емес деп жариялаған. Бұл қағида қазіргі Жоғарғы Сотты оның шешімдерімен байланыстырады, бірақ бұрын Ирландиядағы соңғы апелляциялық соттардың функциясын атқарған соттардың – мысалы, Ұлыбританияның Лордтар палатасының – шешімдері қазіргі Жоғарғы Сотты байланыстыра ма, жоқ па, әлі де толыққанды анық емес. Irish Shell v. Elm Motors ісінде судья Маккарти тәуелсіздікке дейінгі соттардың шешімдері мемлекеттік соттарды байланыстыратынына күмәнданып, «біздің соттар британдық соттардың жалғасы немесе мұрагері емес» деді. Алайда, істі қараған алқадағы қалған екі судья бұл мәселе бойынша пікір білдіруден бас тартты, себебі ол шағымды тыңдау кезінде дәлелденбеген еді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі британдық соттардың шешімдері, АҚШ және Ұлттар Достастығы соттарының барлық шешімдері, сондай-ақ Солтүстік Ирландия соттарының кейбір шешімдері тек қана ықпалдастырушы құндылыққа ие және Ирландия Республикасының соттарын міндеттейтін емес.

Еуропалық Одақ құқығы

1972 жылғы Еуропалық қоғамдастықтар туралы заң, өзгерістермен бірге, Еуропалық Одақтың шарттары мен осы шарттар негізінде қабылданған тікелей қолданылатын шаралардың Ирландия заңнамасының бір бөлігі екенін көздейді. Сондай-ақ, заңда Үкімет министрлеріне Еуропалық Одақ заңын іске асыру үшін нормативтік актілерді қабылдау құқығы берілген, және жалпы қағидадан өзгешелік ретінде, мұндай нормативтік актілер біріншілік заңнама сияқты күшіне енеді.

Халықаралық құқық

Ирландия Республикасы – дуалистік мемлекет, және келісімдер Ирландияның ішкі құқығының бір бөлігіне айналмаса, Оирехтаспен бекітілмейінше, олардың күшіне енбейді. Бұл ереженің ерекше жағдайы ретінде Конституциядағы «Ирландия басқа мемлекеттермен қарым-қатынаста халықаралық құқықтың жалпыға танылған принциптерін өз мінез-құлқының ережесі ретінде қабылдайды» деген қағиданы қарастыруға болады. Алайда, бұл қағида егемендік иммунитетінің доктринасын ішкі құқыққа енгізу үшін пайдаланылғанмен, Жоғарғы Сот бұл қағиданың жеке тұлғаларға құқықтар беруге қабілетсіз екенін анықтады. Ирландия Конституциясындағы халықаралық құқықтағы дуалистік көзқарас мемлекетке оларды ішкі құқыққа енгізбей, келісімдерге қол қоюға және ратификациялауға мүмкіндік береді. Осылайша, Ирландия Республикасы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны ратификациялаған Еуропадағы алғашқы мемлекеттердің бірі болғанымен, Конвенцияны ішкі құқыққа енгізуде соңғылардың бірі болды. Ал енгізілген кезде, ол тікелей ирланд құқығына енгізілмеді, бірақ жанама, конституциялық емес, түсіндірмелік интеграцияланды. Crotty v. An Taoiseach ісінде Ирландияның Жоғарғы Соты мемлекет қол қойған келісімдердің конституциялықтығын тексеру өкілеттігін растады, соның салдарынан үкімет Конституцияға қайшы келетін халықаралық келісімдерге қол қоюдан тоқтатылуы мүмкін. Бұл шешім мемлекет Конституцияға қайшы келуі мүмкін шарттарды ратификациялауға рұқсат беру үшін Конституцияға жекелеген түзетулер енгізуге әкелді.