Конституцияға енгізілетін өзгерістер туралы

Конституцияға өзгеріс енгізу – заңнамадан өзгеше, қатаң процедурамен қабылданатын негізгі құжатты өзгерту. Референдум, көпшілік дауыс немесе қосымша түзетулер арқылы жүзеге асырылады.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Constitutional amendment — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Мемлекеттік құрылымның негізгі заңына ресми өзгеріс енгізу

Конституциялық түзету – мемлекеттік құрылымның, ұйымның немесе басқа да ұйым түрінің негізгі заңына енгізілетін өзгеріс. Түзетулер көбінесе қолданыстағы конституцияның тиісті бөлімдеріне еніп, мәтінді тікелей өзгертеді. Керісінше, олар конституцияға қосымша қосымшалар (кодицилдер) ретінде қосылуы мүмкін, осылайша құжаттың қолданыстағы мәтінін өзгертпей-ақ үкімет құрылымын өзгертеді. Көптеген негізгі заңдар түзетулерді қабылдау үшін қатаң арнайы процедурадан өтуді талап етеді, бұл процедура обычай заңдарға қарағанда қиынрақ болады. Мұндай арнайы процедуралардың мысалдарына заң шығарушы органдағы көпшілік дауыс беру, сайлаушылардың референдумда тікелей мақұлдауы немесе екі немесе одан да көп түрлі арнайы процедуралардың үйлесімі жатады. Кейбір елдерде конституцияға түзету енгізу бойынша референдум халықтың бастамасымен шақырылуы мүмкін. Австралия мен Ирландия мысалдарында, барлық түзетулерді халыққа ұсынудан бұрын заң шығарушы орган қабылдауы керек; Ирландияда сайлаушылардың қарапайым көпшілігі жеткілікті, ал Австралияда күрделі талаптар жиынтығы орындалуы тиіс (көпшілік штаттарда сайлаушылардың көпшілігі қажет). Швейцарияда Австралиядағыға ұқсас процедура бар. Кейбір негізгі заңдарды өзгертудің арнайы процедуралары соншалықты қиынға соққан, бірнеше онжылдықтар бойы ұсынылған түзетулердің азы (Австралияда ұсынылған 44 түзетудің сегізі) немесе ешқайсысы (Жапониядағыдай) қабылданбады. Ал АҚШ-тың Алабама штатының бұрынғы конституциясы 1901 жылы қабылданғаннан бастап 2022 жылы қазіргі конституциямен ауыстырылғанға дейін 977 рет өзгертілді.

Мәтінге өзгерістердің нысаны

Конституциялық түзетулердің бастапқы дайындалуы және заңға айналғаннан кейін жазылуында юрисдикциялар арасында бірқатар формальды айырмашылықтар бар. Кейбір юрисдикцияларда, мысалы, Ирландия, Эстония және Австралияда конституциялық түзетулер заң жобалары ретінде басталып, парламент актілері түрінде заңға айналады. Бұл, түзетуді күшке енгізу үшін арнайы процедура талап етілгеніне қарамастан болуы мүмкін. Мысалы, Ирландия мен Австралияда түзетулер Парламент актілері түрінде жасалғанмен, олар референдумда бекітілгенге дейін заң күшіне енбейді. Ал АҚШ-та ұсынылатын түзету Конгрестің арнайы бірлескен қаулысы ретінде басталады, ол Президенттің қол қоюын қажет етпейді және Президент вето құқығын қолдана алмайды. Конституциялық түзетулердің соңғы тіркелуінің екі негізгі түрі бар. Көптеген юрисдикцияларда конституцияға енгізілетін түзетулер бұрынғы мәтінге түзетулер жасау түрінде болады. Осылайша, түзету заңға айналғаннан кейін, бастапқы мәтіннің бөліктері жойылуы немесе қолданыстағы баптардың арасына жаңа баптар енгізілуі мүмкін. Екінші, сирек кездесетін әдіс – түзетулерді негізгі мәтіннің соңына арнайы түзету баптары түрінде қосу, ал түпнұсқа мәтіннің мазмұны өзгеріссіз қалдырылады. Түпнұсқа мәтіннің сөздері өзгерилмесе де, жасырын күшін жою доктринасы қолданылады. Яғни, қайшылық туындаған жағдайда, түзету бабы әдетте бастапқы мәтіннің немесе алдыңғы түзетулердің ережелерінен басымдық алады. Дегенмен, түзетудің мәтіндегі қолданыстағы бапты жоюға немесе толықтыруға бағытталғандығы туралы түсініксіздік болуы мүмкін. Бірақ түзету бабы нақты түрде белгілі бір қолданыстағы бапты жоюға бағытталғандығын көрсете алады. Қосымша түзету баптарын пайдалану ең әйгілісі АҚШ Конституциясы, бірақ бұл Венесуэла сияқты басқа да бірқатар юрисдикцияларда түзету жасау әдісі болып табылады. 1919 жылғы Германияның Веймар конституциясы бойынша, басым құқықтық теорияға сәйкес, парламенттің екі палатасында да қажетті көпшілік дауыс жинаған кез келген заң конституцияның талаптарына қайшы келуге құқылы, бірақ конституцияның бір бөлігі бола алмайды. Мұндай кең "түзету" түсінігі Адольф Гитлердің билікке келуіне көмектесті, сондықтан ол соғыстан кейінгі 1949 жылғы конституцияда нақты түрде жоққа шығарылды, ол конституцияның мәтінін нақты өзгерту арқылы ғана түзетулерге рұқсат береді.

There are a number of formal differences, from one jurisdiction to another, in the manner in which constitutional amendments are both originally drafted and written down once they become law. In some jurisdictions, such as Ireland, Estonia, and Australia, constitutional amendments originate as bills and become laws in the form of acts of parliament. This may be the case notwithstanding the fact that a special procedure is required to bring an amendment into force. Thus, for example, in Ireland and Australia although amendments are drafted in the form of Acts of Parliament they cannot become law until they have been approved in a referendum. By contrast, in the United States a proposed amendment originates as a special joint resolution of Congress that does not require the President to sign and that the President can not veto. The manner in which constitutional amendments are finally recorded takes two main forms. In most jurisdictions, amendments to a constitution take the form of revisions to the previous text. Thus, once an amendment has become law, portions of the original text may be deleted or new articles may be inserted among existing ones. The second, less common method, is for amendments to be appended to the end of the main text in the form of special articles of amendment, leaving the body of the original text intact. Although the wording of the original text is not altered, the doctrine of implied repeal applies. In other words, in the event of conflict, an article of amendment will usually take precedence over the provisions of the original text, or of an earlier amendment. Nonetheless, there may still be ambiguity whether an amendment is intended to supersede or to supplement an existing article in the text. An article of amendment may, however, explicitly express itself as having the effect of repealing a specific existing article. The use of appended articles of amendment is most famous as a feature of the United States Constitution, but it is also the method of amendment in a number of other jurisdictions, such as Venezuela. Under the 1919 German Weimar Constitution, the prevailing legal theory was that any law reaching the necessary supermajorities in both chambers of parliament was free to deviate from the terms of the constitution, without itself becoming part of the constitution. This very wide conception of "amendment" eased the rise of Adolf Hitler to power; it was consequently explicitly ruled out in the postwar 1949 constitution, which allows amendments only by explicitly changing the constitution's text.

Эфиопия

Эфиопия Конституциясы елдің аймақтарының үштен екі көпшілігімен және 105-бапқа сәйкес Федералдық Парламенттік Ассамблеяның бірлескен отырысының үштен екі көпшілігімен ғана өзгертілуі мүмкін. Конституцияның үшінші тарауы (адам және демократиялық құқықтарды сипаттайды) және Конституцияның 104 және 105-баптарын өзгерту өте қиын, себебі олар федералдық аймақтық штаттардың толық бірлестігін және Парламенттің әрбір палатасының үштен екі дауысын талап етеді. Эфиопияның федералдық тәжірибесінде әрбір аймақтық штат тең құқыққа ие және жоғарыда аталған баптарға түзетулер енгізуге вето қою құқығы бар.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка Республикасының Конституциясына Парламент актісі арқылы өзгерістер енгізілуі мүмкін, бірақ конституциялық түзетулерді қабылдау үшін ерекше тәртіптер мен талаптар қолданылады. Конституцияға өзгеріс енгізу туралы заң жобасы Ұлттық Ассамблеяға ұсынылуы керек және онда конституциялық түзетулермен және тікелей байланысты мәселелермен ғана шектелуі тиіс. Конституцияға түзету енгізу туралы заң жобасын Ұлттық Ассамблеяға ұсынар алдында кем дегенде 30 күн бұрын, оны ұсынатын адам немесе комитет оны халық пікіріне салу үшін жариялауға, провинциялық заң шығарушы органдарға жіберуге және егер оны Ұлттық Провинциялар Кеңесі (ҰПК) қабылдауы міндетті болмаса, оны ҰПК-да талқылау үшін ұсынуға тиіс. Заң жобасы ұсынылған кезде алынған пікірлер Ұлттық Ассамблеяда және қажет болған жағдайда Ұлттық Провинциялар Кеңесінде қарастырылуы керек.

Мемлекеттік конституциялар

АҚШ-тағы штаттық конституциялар үнемі өзгеріп отырады. 19 штаттың конституциясы кемінде 100 рет өзгертілген. Кейбір штаттар конституцияға түзету енгізу процесін штат заңнамасы арқылы немесе халықтың бастамасымен іске қосуға мүмкіндік береді. Содан кейін австралиялықтар ұсынысқа дауыс береді. Референдум сәтті болуы үшін келесі екі шарт орындалуы тиіс:

Біріншіден, штаттардың көпшілігі (Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Квинсленд, Батыс Австралия, Оңтүстік Австралия және Тасмания) ұсынысты мақұлдауы керек. Екіншіден, Австралияның барлық дауыс берушілерінің жалпы санының көпшілігі ұсынысты қабылдауы керек. Осы екі есе көпшілік принципінің салдарынан 1906 жылдан бері өткен 44 референдумның тек 8-і ғана сәтті аяқталды.

Қытай

Коммунистік үкімді Қытай Халық Республикасында Қытай Халық Республикасының Конституциясы "ІІІ тарау: Мемлекет құрылымы" деп аталатын 64-бабында Конституцияға қалай түзетулер енгізілетіні туралы айтылған. Онда мынадай жазылған: Конституцияға түзетулерді Ұлттық Халық Конгресінің Тұрақты комитеті немесе Ұлттық Халық Конгресі депутаттарының бестен бірінен астамдары ұсынады және Конгресс депутаттарының үштен екісінен көп дауысымен қабылданады.

Түркия

Түркия Конституциясы "Жеті бөлім: Қорытынды ережелер" бөліміндегі "Конституцияға өзгерістер енгізу, сайлауға қатысу және референдумдар" тақырыбына арналған 175-баптың "I" тармағында Конституцияға өзгерістер енгізу Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясының мүшелерінің жалпы санының кемінде үштен бірінің жазбаша ұсынысы арқылы жүзеге асырылады. Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң жобалары пленарлық отырыста екі рет талқыланады. Түзету туралы заң жобасын қабылдау үшін Ассамблея мүшелерінің жалпы санының бестен үш бөлігінің көпшілік дауысы қажет, дауыс беру құпия болады. Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң жобаларын қарау және қабылдау, осы бапта көрсетілген жағдайларды қоспағанда, заңдарды қарау және қабылдау қағидаларына сәйкес жүргізіледі. Республика Президенті Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заңдарды Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясына қайта қарау үшін қайтара алады. Егер Ассамблея Президент қайтарған заңды мүшелерінің жалпы санының үштен екісінің көпшілігімен түзетусіз қайта қабылдаса, Республика Президенті оны референдумға ұсынуға құқылы. Егер Конституцияны өзгерту туралы заң Ассамблея мүшелерінің жалпы санының бестен үш бөлігінен кем немесе үштен екі бөлігінің көпшілігімен қабылданса және Республика Президенті оны қайта қарау үшін Ассамблеяға жібермесе, ол Ресми газетте жарияланып, референдумға ұсынылады. Конституцияны өзгерту туралы заң Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясының мүшелерінің жалпы санының үштен екісінің көпшілігімен тікелей немесе Республика Президенті заңды немесе оның қажет деп санайтын баптарын қайтарғаннан кейін қабылданған жағдайда, Республика Президенті оны референдумға ұсынуға құқылы. Конституцияға немесе оған қатысты баптарға түзету енгізу туралы референдумға ұсынылмаған заң Ресми газетте жарияланады. Конституцияға референдумға ұсынылған түзетулер туралы заңдардың күшіне енуі үшін берілген жарамды дауыстардың жартысынан астам дауыс жинауы тиіс. Түркия Ұлы Ұлттық Ассамблеясы Конституцияны өзгерту туралы заңды қабылдаған кезде, заң референдумға ұсынылса, қандай ережелер бірлесіп, ал қайсысы жеке-жеке референдумға ұсынылатынын да шешеді. Референдумдарға, жалпы, қосымша және жергілікті сайлауларға қатысуды қамтамасыз ету үшін айыппұлдарды қоса алғанда, барлық шаралар заңмен белгіленеді. Түрік Конституциясы 1982 жылы қабылданды және күшіне енді. 2018 жылға дейін ол 21 рет өзгертілді. Құжатқа енгізілген әрбір түзету 2017 жылы өткен конституциялық референдум арқылы халықтың қолдауына ие болды. Яғни, барлық 21 түзету бір уақытта қабылданды. Президенттік мерзімді ұзарту мүмкіндігі және сайлау процесіндегі бұзушылықтар туралы пікірлерге байланысты референдум қызу пікірталас тудырды. Нәтижелер ресми жарияланғанға дейін де, одан кейін де осы себептерге байланысты әлемдік назарда болды.

The Constitution of Turkey details, through Provisional Article 175 under "I. Amending the Constitution, participation in elections and referenda" of "Part Seven: Final Provisions"
Amendment to the Constitution shall be proposed in writing by at least one third of the total number of members of the Grand National Assembly of Turkey. Bills to amend the Constitution shall be debated twice in the Plenary. The adoption of a bill for an amendment shall require a three fifths majority of the total number of members of the Assembly by secret ballot. The consideration and adoption of bills for the amendments to the Constitution shall be subject to the provisions governing the consideration and adoption of laws, with the exception of the conditions set forth in this Article. The President of the Republic may send back the laws on the amendments to the Constitution to the Grand National Assembly of Turkey for reconsideration. If the Assembly readopts, by a two thirds majority of the total number of members, the law sent back by the President of the Republic without any amendment, the President of the Republic may submit the law to referendum. If a law on the amendment to the Constitution is adopted by a three fifths or less than two thirds majority of the total number of members of the Assembly and is not sent back by the President of the Republic to the Assembly for reconsideration, it shall be published in the Official Gazette and be submitted to referendum. A law on the Constitutional amendment adopted by a two thirds majority of the total number of members of the Grand National Assembly of Turkey directly or upon the sending back of the law by the President of the Republic or its articles deemed necessary may be submitted to a referendum by the President of the Republic. A law on the amendment to the Constitution or the related articles that are not submitted to referendum shall be published in the Official Gazette. Entry into force of the laws on the amendment to the Constitution submitted to referendum shall require the affirmative vote of more than half of the valid votes cast. The Grand National Assembly of Turkey, in adopting the law on the Constitutional amendment shall also decide on which provisions shall be submitted to referendum together and which shall be submitted individually, in case the law is submitted to referendum. Every measure including fines shall be taken by law to secure participation in referenda, general elections, by elections and local elections. The Turkish constitution was adopted and implemented in 1982. as of 2018, it had been amended 21 times. Every amendment which has been approved into the document was passed by the people through a constitutional referendum that occurred in 2017. This means that all twenty one amendments were added at the same time. Due to the contents that it would exponentially extend presidential tenure as well as controversies about electoral misconduct, the referendum was intensely controversial. Global attention was drawn to it both before and after the results were finalized for the same reasons.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақ шарттары – Еуропалық Одақтың конституциялық негізін сипаттайтын мүше мемлекеттер арасындағы халықаралық шарттар жиынтығы. Лиссабон шартының 2009 жылы күшіне енгенге дейін, Еуропалық Одақтың негізін құратын шарттарды қайта қараудың бір ғана тәсілі болды: үкіметаралық конференцияны шақыру. 2009 жылдан бері, Еуропалық Одақ шартының 48-бабы шарттарды қайта қараудың екі процедурасын белгілейді. Кәдімгі қайта қарау: бұл Еуропалық Одақтың өкілеттіктеріне қатысты маңызды өзгерістерге байланысты және түзетулерді консенсус негізінде қабылдау үшін үкіметаралық конференцияны шақыруды талап етеді. Шартқа енгізілген өзгерістер күшіне енуі үшін барлық Еуропалық Одақ елдері оларды ратификациялауы керек. Жеңілдетілген қайта қарау: егер ұсынылған түзетулер Еуропалық Одақтың саясатына және ішкі әрекеттеріне қатысты болса, Еуропалық Кеңес комиссиямен, Парламентпен және Еуропалық Орталық Банкпен (егер түзету ақша-кредит мәселелеріне қатысты болса) консультациялар өткізгеннен кейін түзетулер туралы шешімді бірауыздан қабылдайды. Жаңа шарт ережелері барлық Еуропалық Одақ елдері өздерінің конституциялық процедураларына сәйкес ратификациялағаннан кейін ғана күшіне енеді.

Қазақстан

Албания Конституциясы "177-бөлім: Конституцияны өзгерту" деген бөлімде 177-бап бойынша өзгерту шарттарын белгілейді. 1. Конституцияға өзгерту енгізу туралы бастаманы Ассамблея мүшелерінің кемінде бестен бір бөлігі көтере алады. 2. Ерекше жағдайлар қолданылып жатқанда Конституцияға ешқандай түзетулер енгізілмейді. 3. Ұсынылған түзетуді Ассамблеяның барлық мүшелерінің кемінде үштен екісі мақұлдауы тиіс. 4. Ассамблея өз мүшелерінің жалпы санының үштен екісінің қолдауымен ұсынылған конституциялық түзетулерді референдумда қарау туралы шешім қабылдай алады. Ұсынылған конституциялық түзету Ассамблея мақұлдағаннан кейін 60 күннен кешіктірмей өтетін референдум арқылы ратификацияланғаннан кейін күшіне енеді. 5. Бекітілген конституциялық түзету Ассамблея мүшелерінің бестен бірі талап еткен жағдайда референдумға ұсынылады. 6. Республика Президенті Ассамблея мақұлдаған конституциялық түзетуді қайта қарауға қайтармайды. 7. Референдум арқылы қабылданған түзетуді Республика Президенті жариялайды және ол онда белгіленген күнден бастап күшіне енеді. 8. Осы мәселе бойынша ұсынылған түзетуді Ассамблея қабылдамағаннан кейін бір жыл өткенге дейін немесе референдум арқылы қабылдамағаннан кейін үш жыл өткенге дейін Конституцияға түзету енгізілмейді. 177-бап – Албания Конституциясының осы бөліміндегі жалғыз бап.

Австрия

Австрия Конституциясы конституциялық түзетулер тұрғысынан ерекше либералды. Кез келген парламенттік заң жобасы, егер қажетті көпшілік дауыс пен түзету үшін қажетті басқа да формальды талаптар орындалса, "конституциялық заң" деп танылуы мүмкін, яғни конституцияның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Түзету конституцияның негізгі құралы болып табылатын Федералды конституциялық заңды өзгерту, басқа конституциялық актіні өзгерту, жаңа конституциялық актіні қабылдау немесе конституциялық акті емес заңның конституциялық заң бөлімін өзгерту түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Бұдан өзге, халықаралық шарттар да конституциялық заң ретінде қабылдануы мүмкін, мысалы, Еуропалық адам құқықтары конвенциясының жағдайында болғандай. Десямжылдықтар бойы жиі жасалған түзетулер және кейбір жағдайларда заңдарды соттан қорғау ниеті, құқықтық жүйеге шашыраңқы орналасқан жүздеген конституциялық ережелерден тұратын "конституциялық қоқысқа" алып келді. Бұл реформа талаптарына әкеп соқты. Ұлттық кеңесте түзету күшіне енуі үшін үштен екі көпшілік дауыс жеткілікті. Конституцияның түбегейлі өзгерісі (Gesamtänderung) жағдайында ғана референдум арқылы бекіту қажет. 1945 жылдан бері мұндай жағдай тек бір рет болды, ол Австрияның Еуропалық Одаққа қосылуы халықтың дауысымен мақұлданды. Егер конституциялық түзетулер штаттардың өкілеттіктерін шектейтін болса, онда Австрия Федералдық Кеңесінің үштен екі көпшілігі қажет. Мәселенің мәніне байланысты, Федералдық Кеңес мүшелерінің үштен екісі (барлық кеңес мүшелерінің кемінде жартысы қатысуы тиіс) немесе барлық Федералдық Кеңес мүшелерінің үштен екісі келісуі керек. Егер түзету 34-немесе 35-баптарды өзгертетін болса, онда тоғыз штаттың кемінде төртеуінен келісім алу қосымша талап болып табылады.

Бельгия

Бельгия Конституциясына патшадан (іс жүзінде, Федералды үкіметтен) және Федералды Парламенттен тұратын федералды заң шығару билігі өзгерістер енгізе алады. Конституцияға өзгерістер енгізу үшін федералды заң шығару билігі 195-бапқа сәйкес Конституцияны қайта қарау себептерін жариялауға міндетті. Бұл Конституцияны қайта қарау туралы екі декларация арқылы жасалады, біреуі Өкілдер палатасы мен Сенат қабылдаған, екіншісіне Король мен Федералды үкімет қол қояды. Осы декларациядан кейін Федералды Парламент автоматты түрде таратылады және жаңа федералды сайлау өтуі керек. Бұл сайлау өткенше Конституцияға түзетулер енгізуді мүмкін емес етеді. Сайлаудан кейін жаңа Федералды Парламент қайта қарауға болады деп жарияланған баптарға өзгерістер енгізе алады. Екі палатаның ешқайсысы Конституцияға түзетулерді қарастыра алмайды, егер олардың кемінде үштен екі бөлігі қатыспаса, ал Конституцияға түзетулер енгізу үшін дауыс бергендердің кемінде үштен екі бөлігі дауыс берсе ғана мүмкін болады.

Босния және Герцеговина

X бапта, өзгертулерді енгізу тәртібін белгілей отырып, Босния және Герцеговина Конституциясы Парламент Ассамблеясының шешімімен, Өкілдер палатасында қатысып, дауыс бергендердің үштен екісінің көпшілігімен өзгертілуі мүмкін екенін көрсетеді. Конституцияда Парламент Ассамблеясына түзетулерді кімнің ұсынатыны және қандай қағидалар бойынша ұсынатыны туралы ештеңе айтылмаған. Сонымен қатар, Конституцияның X бабының 2-тармағы, ІІ бапта көрініс тапқан құқықтар мен бостандықтарды, сондай-ақ, өзінің 2-тармағын да жоюға болмайды деп нақтылайды. Босния және Герцеговина Конституциясы 2009 жылы Брчко округінің соңғы шешімінің нәтижесін қосу мақсатында бір рет өзгертілді. 2006-2014 жылдар аралығында Сейдич және Финчи Босния және Герцеговинаға қарсы істе, сондай-ақ Зорнич, Пилав сияқты келесі істерде Президенттік және Халықтар палатасына пассивті сайлау құқықтарында этникалық және тұрғын жеріне байланысты кемсітушілік мәселесі бойынша Еуропалық адам құқықтары конвенциясының сот шешімдеріне сәйкестігін қамтамасыз ету үшін бірнеше конституциялық реформаларға тырысылды.

Чехия

Чехияда конституциялық актінің қабылдануы Парламенттің екі палатасында да ұсынылған актіні талқылау кезінде барлық депутаттар мен сенаторлардың үштен екі бөлігінің келісімімен ғана мүмкін болады. Бұл заң президенттің қол қоюын қажет етпейтін жалғыз түр. Сонымен қатар, президенттің вето құқығы жоқ жалғыз заң осы.

Дания

Дания Конституциясы орындалуы тиіс бірнеше ерекше процедуралардың мысалын келтіреді. Парламент түзетуді бекіткеннен кейін жалпы сайлау өткізілуі керек; содан кейін жаңа парламент түзетуді референдумға ұсынар алдында оны қайтадан бекітуі тиіс. Бұған қоса, түзетудің заңды түрде қабылдануы үшін референдумда сайлау құқығы бар сайлаушылардың кем дегенде қырық пайызы қатысуы керек.

Эстония

Эстония Конституциясы Парламенттің екі кезекті құрамындағы бестен үш дауыспен және белгілі бір тараулар бойынша референдум арқылы ғана өзгертілуі мүмкін.

Финляндия

Финляндия Конституциясына өзгертулер немесе толықтырулар (оның ішінде жаңа Конституцияны қабылдау) Үкімет немесе Парламент мүшелері тарапынан ұсынылуы мүмкін. Бұл ұсыныстарды алдымен Парламент көпшілігі мақұлдауы керек, содан кейін Парламент сайлауынан кейін үштен екінің аса көп дауысымен бекітілуі тиіс. Парламенттің бес алтыдан бес бөлігі бір ұсынысты "жедел" деп жариялай алады, одан кейін оны сайлау өткізбестен екі үшінші дауыспен дереу мақұлдауға болады. Бұл екінші процедура Конституциядан уақытша бұрғылауды көздейтін төтенше жағдайлардағы заңдарға да қолданылады.

Франция

Франция Конституциясына енгізілген өзгерістер екі палатада бірдей редакцияда қабылдалып, содан кейін референдумда қарапайым көпшілік дауысымен немесе Конгресс ретінде біріккен француз парламентінің екі палатасының үштен екісінің көпшілігімен бекітілуі тиіс.

Германия

Германия Федеративтік Республикасы конституция ретінде негізгі заңды пайдаланады. Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңында 79-бабында өзгертулер енгізу шарттары белгіленген. Осы Негізгі Заң тек оның мәтінін өзгертетін немесе толықтыратын заң арқылы ғана өзгертілуі мүмкін. Егер халықаралық шарт бейбіт келісімге, бейбіт келісімге дайындыққа, оккупациялық режимді жоюға немесе Германия Федеративтік Республикасының қорғанысын нығайтуға бағытталған болса, онда осы Негізгі Заңның ережелері шартты жасауға және күшіне енгізуге кедергі келтірмейтінін нақтылау үшін Негізгі Заңға тек осы мәлімдемені қосу жеткілікті. Мұндай заң Бундестаг мүшелерінің үштен екісі және Бундесраттың үштен екісінің дауысымен қабылдалуға тиіс. Осы Негізгі Заңға Федерацияның жерлерге бөлінуіне, олардың заң шығару процесіне қағидатты түрде қатысуына немесе 1 және 20-баптарда бекітілген принциптерге қатысты өзгерістер енгізуге болмайды. Осы үшінші параграфтың авторлары оны нацистік Германия сияқты болашақ тоталитарлық режимнен елді қорғау үшін жасады. Бұл конституция құрудағы «мәңгілік шарт» мысалы болып табылады.

Грекия

Грекия Конституциясы "Төртінші бөлім: Арнайы, қорытынды және өтпелі ережелер" бөлімінің "Конституцияны қайта қарау" тақырыбы астындағы 110-бапта көрсетілген талаптар бойынша өзгертілуге жатады.

Ирландия

Ирландия Конституциясы тек референдум арқылы өзгертілуі мүмкін, президент сайлауға құқығы бар азаматтар арасында Оирехтас парламентінің екі палатасы бекіткен ұсыныстан кейін. Түзету қарапайым көпшілік дауыспен қабылданады және кворум талап етілмейді.

Италия

Конституцияның 138-бабы Парламенттің конституциялық заңдарды (оның ішінде Италия Конституциясына өзгерістер енгізу туралы заңдарды) қабылдау үшін арнайы тәртібін белгілейді. Конституциялық заңдар қалыпты заң шығару процедурасымен басталады, ол парламенттің екі палатасының заң мәтінін қарапайым көпшілікпен (яғни, дауыс бергендердің көпшілігі) мақұлдауын талап етеді. Бірақ, алғаш рет мақұлданғаннан кейін, олар екі палатада да екінші рет дауысқа салынуы керек, бұл алғашқы дауыс беруден кемінде үш ай өткен соң ғана мүмкін болады. Екінші оқылымда заң жобасына жаңа түзетулер енгізуге болмайды: заң жобасы толығымен мақұлдануға немесе толығымен қабылданбауға тиіс. Конституциялық заңды екінші оқылымда әр палатаның депутаттарының көпшілігі (абсолютті көпшілік) мақұлдауы керек. Осы екінші дауыс беру нәтижесіне қарай конституциялық заң екі жолмен жүруі мүмкін. Егер заң жобасы әр палата мүшелерінің үштен екісінің білікті көпшілігімен мақұлданса, Республика Президенті оны дереу жариялап, заңға айналдыра алады. Егер заң жобасы әр палата мүшелерінің көпшілігімен мақұлданса, бірақ үштен екілік білікті көпшілікке жетпесе, ол бірден заңға айналмайды. Оның орнына, ол ең алдымен Ресми газетте (барлық итальяндық заңдар жарияланатын ресми басылым) жариялануы керек. Осы жарияланғаннан кейін үш ай ішінде 500 000 сайлаушы, бес облыстық кеңес немесе парламент палатасының мүшелерінің бестен бірі конституциялық референдум талап ете алады. Егер үш ай ішінде конституциялық референдум талап етілмесе, заң жобасы жарияланып, заңға айналады. Егер конституциялық референдум талап етілсе, заңға айналу үшін заң жобасы барлық сайлаушылардың көпшілігімен мақұлдалуы керек. Кворум талап етілмейді, яғни референдумға қатысудың саны оның жарамдылығына әсер етпейді (Италиядағы басқа референдум түрлерінен өзгеше). Республиканың нысаны өзгертілмейді (Конституцияның 139-бабы). Италияда барлығы төрт конституциялық референдум өткізілді: 2001 және 2020 жылдары (конституциялық заңдар мақұлданды), 2006 және 2016 жылдары (қабылданбады).

Article 138 of the Constitution provides for the special procedure through which the Parliament can adopt constitutional laws (including laws to amend the Constitution of Italy). Constitutional laws start by following the ordinary legislative procedure, which requires both houses of parliament to approve the law in the same text, with a simple majority (i. e. the majority of votes cast). However, after having been approved for the first time, they need to be voted for by both houses a second time, which can happen no sooner than three months after the first. In this second reading, no new amendments to the bill may be proposed: the bill must be either approved or rejected in its entirety. The constitutional law needs to be approved by at least a majority of MPs in each house (absolute majority) in its second reading. Depending on the results of this second vote, the constitutional law may then follow two different paths. If the bill is approved by a qualified majority of two thirds of members in each house, it can be immediately promulgated by the President of the Republic and become law. If the bill is approved by a majority of members in each house, but not enough to reach the qualified majority of two thirds, it does not immediately become law. Instead, it must be first be published in the Official Gazette (the official journal where all Italian laws are published). Within three months after its publication, a constitutional referendum may be requested by either 500,000 voters, five regional councils, or one fifth of the members of a house of parliament. If no constitutional referendum has been requested after the three months have elapsed, the bill can be promulgated and becomes law. If a constitutional referendum is requested, in order to become law the bill must be approved by a majority of votes cast by the whole electorate. No quorum is required, meaning that the referendum turnout has no effect on its validity (unlike in other forms of referendums in Italy). The form of republic may not be revised (art. 139 of the Constitution). Only four constitutional referendums have ever been held in Italy: in 2001 and 2020 (in which the constitutional laws were approved), and in 2006 and 2016 (in which they were rejected).

Нидерланды

Нидерланд Конституциясын өзгерту үшін заң шығарушы орган конституцияны өзгертуді ұсынатын заңды (voorstelwet, lit. заң жобасы) қарапайым көпшілікпен қабылдауы тиіс. Содан кейін Төменгі палата таратылуы керек, ал жаңа сайлаудан кейін ұсыныс қайтадан қарастырылады. Конституцияны өзгерту үшін бұл өзгеріс парламенттің екі палатасының 2/3 көпшілігімен бекітілуі керек.

Португалия

Конституция 284- және 289-баптар арасындағы "IX бөлім: Конституцияны кепілдендіру және қайта қарау" бөлімінің "II тарауы: Конституцияны қайта қарау" тармағында көзделген тәртіппен өзгертілуі мүмкін.

Румыния

Румыния Конституциясы Конституцияны өзгерту шарттарын "150-бап: Түзету бастамасы", "151-бап: Түзету рәсімі" және "152-бап: Конституциялық түзетулердің шектері" бөлімдерінде көрсетеді және егжей-тегжейлі сипаттайды. Осы үш баптың барлығы құжаттың "VII тарауы: Конституцияны өзгерту" тақырыбында жазылған.

Ресей

Ресей Федерациясы 1993 жылы Ресей Конституциясын қабылдады. Оны құжаттағы "9-тарау: Конституцияға түзетулер мен қайта қарау" 134-137 баптарына сәйкес түзетуге болады. 2008 жылы Ресей Федерациясы Президентінің және Мемлекеттік Дума депутаттарының өкілеттік мерзімін тиісінше төрт жылдан алты жылға және төрт жылдан бес жылға ұзартуға қатысты түзетулер ұсынылды. Бұл конституциялық түзетулер елдің конституциясына қабылдалуынан және қолданысқа енгізілуінен он бес жыл бұрын енгізілген алғашқы маңызды түзетулер болып табылады.

Сербия

Сербия Конституциясы өз шарттарын 203-тен 205-ке дейінгі баптар арасында "Конституцияны өзгерту: 9-бөлім" деп аталатын бөлімде жазып көрсетеді. Сербия Конституциясына өзгертулер енгізу мүмкін болғанымен, 2006 жылы қабылданғаннан бері ешқашан бірде-бір өзгерту жасалмаған. Бұл Черногория тәуелсіздік референдумында жеңіске жетіп, Сербиядан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Сербия-Черногория мемлекетінің тарауына әкелді.

Испания

Испания Конституциясына өзгерістер енгізу құжаттың "X бөлімі: Конституциялық түзетулер" деп аталатын 166-169-баптарында егжей-тегжейлі сипатталған тәртіптер арқылы жүзеге асырылады. Құжаттың ішіндегі 71-76-бөлімдерінде де қосымша мәліметтер келтірілген.

Швеция

Швеция Конституциясы төрт негізгі заңнан тұрады: Үкіметтің Құралы, Мұрагерлік актісі, Баспасөз бостандығы туралы заң және Сөз бостандығы туралы негізгі заң. Үкіметтің Құралында "8-тарау. Заң актілері және басқа да ережелер" деген тарауда 14-17-баптарда негізгі заңдарды өзгерту үшін Риксдаг екі бірдей шешім қабылдауы тиіс, ал осы шешімдердің арасында жалпы сайлау өтуі керек деп айтылған. Түзету ұсынысының алғаш рет ұсынылуы мен сайлау күні арасында кем дегенде тоғыз ай уақыт болуы керек, егер Конституциялық комитет өз мүшелерінің бес алтыншысының көпшілігімен ерекше рұхсат бермесе. Риксдаг мүшелерінің үштен бірі конституциялық заң жобасы бойынша міндетті референдум талап ете алады, егер ол жоба бірінші дауыс беруден өтіп кеткен болса.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда жазбаша конституция болмауы және толыққанды парламенттік егемендікке ие болуы салдарынан, барлық конституциялық сипаттағы мәселелердегі соңғы билік ақыры парламентке (заң шығарушы органға) қарапайым көпшілік дауыспен жүктеледі. Бұл, заң шығарушы орган конституциялық мәселелерге (яғни, мемлекеттік басқару жүйесіне қатысты) өзгерістер енгізгенде, оған кедергі келтіретін ешқандай бекіту шарттары немесе ерекше рәсімдер болмайды дегенді білдіреді. Адам құқықтары туралы заңға ескеру қажет болғанымен, ол заңның өзі парламенттің қарапайым көпшілігімен жойылуы немесе өзгертілуі мүмкін. Мысалы, 2016 жылғы Шотландия заңында Шотландияның өкілеттік үкіметі тек референдум арқылы ғана таратылуы мүмкін деп жарияланғанына қарамастан, құқық мамандары Ұлыбритания Парламенті қарапайым көпшілікпен мұндай талапты жоюға құқылы екенін атап көрсетті. Осылайша, мұндай бекіту шарттары парламенттің үміттері мен ниеттерін ғана көрсетеді. 2011 жылғы Белгілі мерзімге сайланған парламенттер туралы заңында да осыған ұқсас жағдай кездеседі, ол премьер-министрдің парламентті тарату және мерзімінен бұрын сайлау өткізу мүмкіндігін шектеуге тырысты. Бірақ 2019 жылы бұл талап ерте мерзімдегі парламенттік жалпы сайлау туралы заңның қабылдануы арқылы қарапайым көпшілікпен күшін жойып, кезектен тыс сайлау өткізуге жол ашты. Парламенттің осы билігін кейбіреулер британдық жүйедегі бекіту шарттарының әлсіздігі деп қараса, енді біреулер бұл сайлаушылардың жылдам және маңызды өзгерістер жасауға бағытталған шексіз демократиялық құқығын көрсетеді. Осылайша, британдық жүйеде ешбір парламент өзінен кейінгі парламенттің іс-әрекеттерін шектеуге құқылы емес, болашақ үкіметтердің қолын байлайтын тиімді бекіту шарттарын қабылдай алмайды.

Қабылданбайтын өзгерістер

Кейбір конституциялар қандай түзетулер енгізілуі мүмкін екенін шектеу үшін бекітілген шарттарды қолданады. Бұл әдетте мемлекеттің қасиетті деп саналатын ерекшеліктерін қорғау үшін жасалады, мысалы, үкіметтің демократиялық нысаны немесе адам құқықтарын қорғау. Төтенше жағдай немесе әскери жағдай кезінде түзетулерге толығымен тыйым салынуы мүмкін. Германияның Негізгі Заңының 79(3)-бабына сәйкес, елдің федеративтік сипатын өзгерту, 1-бапты (адамның қадір-қасиеті, адам құқықтары, негізгі құқықтардың заң ретінде тікелей қолданылуы) немесе 20-бапты (демократия, республикалық үкім, құқықтың үстемдігі, мемлекеттің әлеуметтік сипаты) жою немесе өзгерту тыйымдалған. Бұл, мысалы, нацистік «Глихшлянг» сияқты оқиғалардың қайталануын болдырмау үшін қабылданған, онда Гитлер конституцияны іс жүзінде жою үшін формальды түрде заңды конституциялық құралдарды пайдаланды. Италия Конституциясының 139-бабында «республикалық нысан конституциялық қайта қарауға жатпайды» делінген. Түркия Конституциясының 4-бабында «Конституцияның 1-бабында мемлекеттік нысанның Республика ретінде белгіленуі, 2-бапта Республиканың сипаттамалары және 3-баптың ережелері өзгертілмейді, сондай-ақ оларды өзгерту ұсынылмайды» делінген. 1788 жылы ратификацияланған АҚШ Конституциясының 5-бабы 1808 жылға дейін құл саудасына, құл саудасынан алынатын салыққа немесе Конституцияның тікелей салық салу ережелеріне әсер ететін түзетулерге тыйым салды. Құл саудасы конституциялық түзету арқылы емес, Конгресс актісімен тоқтатылды, бұл бап 1808 жылы күшін жойғаннан кейін көп ұзамай болды. Сонымен қатар, Сенаттағы штаттардың тең өкілдігіне әсер ететін кез келген түзетуді барлық штаттар мақұлдауы керек. Егер Корвин түзетуі қабылданған болса, Конституцияға «мемлекеттің ішкі институттарына араласатын» кез келген болашақ түзету (мысалы, құлдық) тыйым салынар еді. Бахрейн Конституциясының 6-тарауының 120-бабы, c-тармағы «осы Конституцияның 2-бабына [Мемлекеттік дін, Шариғат, Ресми тіл] түзетулер енгізуге тыйым салады және ешқандай жағдайда Бахрейндегі конституциялық монархия және мұрагерлік билік принципіне, сондай-ақ екі палаталы жүйеге және осы Конституцияда орнатылған бостандық пен теңдік принципіне түзетулер енгізуді ұсынуға рұқсат етілмейді». Норвегия Конституциясының 121-бабында түзетулер «осы Конституцияда көзделген принциптерге қайшы келмеуі керек, тек Конституцияның мәнін өзгертпейтін жекелеген ережелерді өзгертумен ғана байланысты болуы тиіс» делінген. Алабама штатының Конституциясының 18-бабының 284-тармағында заң шығарушы өкілдік халық санына негізделгендігі көрсетілген: кез келген түзетулер оны өзгертуге жол бермейді. Португалия Конституциясының 4-бөліміндегі 288-бапта түзетулер «сақтауы тиіс» 15 тармақтың тізімі бар. Үндістанның Жоғарғы Соты «Кесавананда Бхарати» ісінде ешқандай конституциялық түзету Үндістан Конституциясының негізгі құрылымын жоя алмайды деп шешті. Бразилияның 1988 жылғы қазіргі Конституциясының 60-бабы жеке құқықтарды жоюға немесе мемлекеттің негізгі құрылымын өзгертуге бағытталған түзетулерге тыйым салады: биліктердің бөлінуі және Федеративтік Республика. Румыния Конституциясының 152-бабында «қайта қарау шектері» туралы Румынияның тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына, сот төрелігінің тәуелсіздігіне, үкіметтің республикалық нысанына, саяси плюрализмге және ресми тілге қатысты түзетулерге тыйым салынады. Сонымен қатар, азаматтық құқықтар мен бостандықтарды шектейтін түзетулерге де тыйым салады. Марокко Конституциясының 175-бабына сәйкес, 2011 жылы референдумнан кейін жарияланған, мұсылман дініне, мемлекеттің монархиялық нысанына, ұлттың демократиялық таңдауына немесе осы Конституцияда жазылған негізгі құқықтар мен бостандықтарға қатысты ережелерге ешқандай түзетулер енгізілмейді. Әсіресе, ислам дінін мемлекеттік дін деп атаған немесе патшаның Әмір әл-Мүминін (Сенімділердің басшысы) ретіндегі функцияларын егжей-тегжейлі сипаттаған баптарға ешқандай өзгеріс енгізілмейді. Индонезия Конституциясының XVI тарауының 37-бабының 5-тармағында біртұтас мемлекеттің нысаны өзгертілмейді деп көрсетілген.

Some constitutions use entrenched clauses to restrict the kind of amendment to which they may be subject. This is usually to protect characteristics of the state considered sacrosanct, such as the democratic form of government or the protection of human rights. Amendments are often totally forbidden during a state of emergency or martial law. Under Article 79 (3) of the German Basic Law, modification of the federal nature of the country, or abolition or alteration of Article 1 (human dignity, human rights, immediate applicability of fundamental rights as law) or Article 20 (democracy, republicanism, rule of law, social nature of the state) is forbidden. This is in order to prevent a recurrence of events like such as the Nazi Gleichschaltung, when Hitler used formally legal constitutional law to de facto abolish the constitution. Article 139 of the Constitution of Italy states that "the republican form cannot be subject to constitutional revision". Article 4 of the Constitution of Turkey states that the "provision of Article 1 of the Constitution establishing the form of the state as a Republic, the provisions in Article 2 on the characteristics of the Republic, and the provision of Article 3 shall not be amended, nor shall their amendment be proposed". Article Five of the United States Constitution, ratified in 1788, prohibited any amendments before 1808 which would affect the foreign slave trade, the tax on the slave trade, or the direct taxation provisions of the constitution. The foreign slave trade was outlawed by an act of Congress rather than by a constitutional amendment shortly after this clause expired in 1808. Also, any amendment affecting the equal representation of states in the Senate must be approved by every State. If the Corwin Amendment had passed, any future amendment to the Constitution "interfering with the domestic institutions of the state" (e. g., slavery) would have been banned. Chapter 6, Article 120, section c of the Constitution of Bahrain prohibits "an amendment to Article 2 [State Religion, Shari'a, Official Language] of this Constitution, and it is not permissible under any circumstances to propose the amendment of the constitutional monarchy and the principle of inherited rule in Bahrain, as well as the bicameral system and the principles of freedom and equality established in this Constitution". Article 121 of the Constitution of Norway provides that amendments must not "contradict the principles embodied in this Constitution, but solely relate to modifications of particular provisions which do not alter the spirit of the Constitution". Section 284 of Article 18 of the Alabama State Constitution states that legislative representation is based on population: any amendments are precluded from changing that. Part 4, Section, Article 288 of the Constitution of Portugal contains a list of 15 items that amendments "must respect". The Supreme Court of India in the Kesavananda Bharati case held that no constitutional amendment can destroy the basic structure of the Constitution of India. Article 60 of the current 1988 Constitution of Brazil forbids amendments that intend to abolish individual rights or to alter the fundamental framework of the State: the Separation of Powers and the Federal Republic. Article 152 of the Constitution of Romania on the "limits of revision" prohibits amendments regarding the independence and territorial integrity of Romania, the independence of justice, the republican form of government, political pluralism, and the official language. It also forbids amendments which restrict civil rights and liberties. Under Article 175 of the Constitution of Morocco as promulgated after a referendum in 2011, no revision may apply to the provisions concerning the Muslim religion, the monarchical form of the State, the democratic choice of the Nation or the established fundamental rights and liberties written in the present Constitution. In particular no change may be brought to the articles naming Islam the state religion or to those detailing the functions of the King as Amir al Mu'minin (Commander of the Faithful). Chapter XVI, Article 37(5) of the Indonesian Constitution states that the form of the unitary state cannot be changed.