Кіріспе

Стронциан (/s/t/r/ɒ/n/'/t/iː/ə/n/; Sròn an t Sìthein) – Сунарт аймағының негізгі ауылы, Батыс Лохабер, Шотландияның Таулы аймағы, A861 тас жолында орналасқан. 1975 жылға дейін Аргиллширге қарасты. Ауыл Лох-Сунарт көлінің солтүстік жағалауында, көлдің басына жақын жерде жатыр. Стронцианның солтүстігіндегі төбелерде 18-шы ғасырда қорғасын кені қазылған, ал осы кен орындарында стронцианит минералы табылды, одан алғаш рет стронций элементі бөліп алынды. Ауылдың гэль тіліндегі атауы, Sròn an t Sìthein, «ертегі төбесінің мұрны» [яғни «ұшы»] деп аударылады, яғни мифологиялық сидхтер мекендейтін төбешік немесе төменгі дөңгелек төбе. Жақын орналасқан Анахейльт, Беллсгроув және Жоғарғы және Төменгі Скоттстаун кішкентай елді мекендері қазір Стронцианның құрамына кіреді, ал Поллох Лох-Шилге баратын жолдың соңында, бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Стронцианда Арднамурчан орта мектебі, жергілікті өрт сөндіру станциясы, полиция бөлімі және басқа да мекемелер бар.

Геология және тау-кен тарихы

XIX ғасырда Стронт кендерінің бір жағында гранит, екінші жағында гнейс бар екені анықталды. Ауылдың төңірегіндегі аймақ – Грандиориттің бір бөлігі, ол оңтүстікке қарай Лох Линнеге дейін созылады. Бұл аймақты Горнбленд Биотит Граниті қоршап тұр, ал оңтүстікке қарай тоналитке ауысады. Бұл тау жыныстарының жасы шамамен 385-453 миллион жылды құрайды және олар Мойн Супертобының метаосаздарына енген. Бұл жер Ұлы Глен жарылысының бір тармағының қима аймағында орналасқан және диапирлік пішінде болуы мүмкін деген болжам бар. Стронция айманындағы кен өндірісінің тарихы 1722 жылға дейін жетеді, осы жылы сэр Александр Мюррей аймақтың төбелерінде галенаны тапқан. 1725 жылы Норфолк герцогының 8-ші ұлы Томас Ховард және генерал Уэйдпен серіктестік құрып, кен ашылды. Мұнда қорғасын және стронтианит сияқты әртүрлі материалдар қазылып алынды, стронтианит құрамында ауылдың атымен аталған стронций элементі бар. Бұл аймақта ғасырлар бойы адамдар тұрған, әсіресе қазіргі ауылдың солтүстігіндегі орманды жерлерде, бірақ қазіргі қауымдастық 1724 жылы жергілікті кеншілерге баспана беру мақсатымен құрылды. Стронциядан алынған қорғасын Наполеон соғыстары үшін оқ-дәрі жасауға қолданылды. XIX ғасырдың басында жұмыс күшінің бір бөлігі Наполеонның әскерінен тұтқынға алынған жауынгерлерден құралды.

Стронцийдің ашылуы

1790 жылы дәрігер Адаир Кроуфорд стронций кендерінің басқа "салмақты шпаттардың" көздерінен мүлдем өзгеше қасиеттер танытқанын байқады. Ол: «Шотландиялық минерал бұрын зерттелмеген, жердің жаңа түрі болуы мүмкін» деген қорытындыға келді. 1793 жылы Глазго университетінің химия профессоры Томас Чарльз Хоуп жаңа минералға стронтит деп ат қойды. Ол Кроуфордтың бұрынғы жұмысын растап, былай деді: «Бұл ерекше жер деп есептегендіктен, оған ат беру қажет деп ойладым. Мен оны Strontites деп атадым, ол табылған жерінің атынан. Менің пікірімше, бұл, қазіргі тренд сияқты, оның кез келген қасиетінен де гөрі дұрыс». Элементті 1808 жылы сэр Хамфри Дэви стронций хлориді мен сынап оксидінің қоспасын электролиз арқылы бөліп алды және 1808 жылғы 30 маусымда Корольдік қоғамдағы лекциясында жариялады. Басқа сілтілік жерлердің атауларымен үйлестіру үшін ол атауын стронций деп өзгертті. Онда көптеген элементтер ашылған, бірақ стронций Ұлыбританиядағы бір жердің атымен аталған жалғыз элемент. Стронцийдің алғашқы ірі масштабты қолданылуы қант қызылшасынан қант өндіруде болды. Августин Пьер Дубрунфо 1849 жылы стронций гидроксидін қолданатын кристалдану процесін патенттегенімен, кең ауқымды енгізілу 1870 жылдардың басында процестің жақсаруымен жүзеге асты. Неміс қант өнеркәсібі бұл процесті 20 ғасырдың басына дейін пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қант қызылшасы өндірісі жылына 100 000 – 150 000 тонна стронций гидроксидін осы процеске жұмсады.

Жұмысшыларға арналған шарттар

1851 жылы қорғасын кенішінде тас құлап, Дункан Камерон есімді шахтер қаза тапты. Тобермори прокурорының кеңсесі бұл оқиға бойынша ұзақ тергеу жүргізді. Апатқа куә болған бірнеше адам кеніштің қауіпсіз емес екенін және жұмысшылардың қауіпсіздігі үшін жеткіліксіз шаралар қолданылғанын мәлімдеді. Кен орындарының бастығы Джеймс Флойдқа Дункан Камеронды кінәлі өлтіру айыбы қойылды. Бұрын жергілікті жер иесі және кен орындарының иесі болған сэр Джеймс Ридделлге бірнеше шағым түскен еді. Тергеуде ұсынылған бір дәлелдемеде былай делінген: Бұл кемшілік жұмыс орындарында тиісті тіректердің болмауынан және бұрынғы компания жұмыс орындарын қолдау үшін қалдырған аралық қабырғаларды м.Барраттың алып тастауынан туындады. Осы сезімді соңғы үш жылдан бері барлық жұмысшылар білдірді және олардың айтуынша, кеніштердің қауіпсіз еместігіне байланысты бірнеше адам жұмысты тастап кетті. Басқа мәліметтерде шахтерлер бөлшек төлеммен жұмыс істегендіктен, ешкім кеніште қауіпсіздік шараларын қадағалауға тағайындалмағаны айтылды. 1854 жылы шахтерлер кен компаниясына қарсы сотқа жүгінуге тырысты, ал 1851 жылғы тергеуде куәлік бергендердің көпшілігі бұл іске қатысты. Сот процесі сәтсіз аяқталып, шериф орынбасары оны рәсімдік бұзушылық деп таныды және сот шығындары ретінде 4 фунт 15 шиллинг төлеуге міндеттелді.

Ариундл Оуквуд ұлттық табиғи қорығы

Ариундл-Оквуд – Ұлттық табиғи қорық және Испаниядан Норвегияға дейін Атлантика жағалауында бұрын кеңінен таралған, қазір сақталған тоғайдың бір бөлігі.

Тельфорд парламенттік шіркеуі (Шотландия шіркеуі)

Ауылдағы шіркеу 1820 жылдары Томас Телфорд салған, ол Таулы жерлер мен аралдар үшін жобалаған 32 "Парламенттік шіркеудің" бірі. 1823 жылы үкімет Джон Рикмен басшылығымен, ең сирек қоныстанған бірнеше приходтарда шіркеулер салу үшін комиссия құрды. Жобаға 50 000 фунт стерлинг көлемінде грант бөлінді, және әрбір шіркеумен бірге пасторлық үй салу көзделді – әрбір шіркеу мен пасторлық үйдің құны 1500 фунт стерлингтен аспауы тиіс болды. Телфорд барлық ғимараттарды бірдей жоспар бойынша салудың ең тиімді екенін шешті. Әрбір шіркеудің жоспары қарапайым Т пішіндес болды. Алдыңғы қабырғасында екі есік және терезе болды, оның ұзындығы 52 фут (16 метр) құрады. Бір жағында төрт қарапайым бағанадан тұратын, пирамида тәрізді шатырмен жабылған қоңырау мұнарасы болды. Қоңыраудың арқаны жақ қабырғасының сыртынан төмен түсті. Ғимараттың әр жағында екі-екі терезе орналасқан. Сыртқы және ішкі бөліктері әрі қарай безендірілмеген. Ішкі алдыңғы қабырғаға қарама-қарсы алтыбұрышты мінбар орнатылған. Шіркеу әлі де пайдаланылуда. Ескі пасторлық үй, бұрынғы Шотландия шіркеуінің пасторлық үйі, 1827 жылы Телфордтың стандартты H жоспары бойынша салынған. Бұл C(S) санатындағы ескерткіш және қазір жеке тұрғын үй болып табылады, сонымен қатар Sunart мұрағатында да орналасқан.

Айналадағы еркін шіркеу

Стронциан елдегі алғашқы мойнақталып тұрған кеме-шіркеу орны болды. 1843 жылғы жарылыстан кейін, Шотландия еркін шіркеуі (кейін Шотландия еркін шіркеуі) Шотландия шіркеуінің Бас жиналысынан шығып кетті, Стронциан төңірегіндегі 500 мүшелі қауым Арднамурчанның барлық иелігін дерлік иеленген Сэр Джеймс Ридделлге жер және жаңа шіркеу салуға рұқсат беру үшін үндеу жасады. Шіркеулерге арналған жерлерді таңдау комитетіне куәлік берген көптеген адамдар, жаман ауа-райында ашық ауданда өткізілген құлшылыққа қатысқан жамағаттардың ауруға шалдыққандарын айтты. Ридделлдің Грэм Спирске жазған хатында: «Мен шіркеулер, пасторлық үйлер мен мектептер үшін жер беруге, менің тарапымнан мақұлдауды білдіретін және менің иеліктерімде әлеуметтік емес және христиандық емес деп санайтын жүйеге мәңгілік құқық беретін нәрсені жасауға мойын бұра алмаймын» делінген. Рұқсат алынбағандықтан, жергілікті жамағаттар Клайдта тиісті кеме жасау үшін 1400 фунт стерлинг жинады. 1846 жылы Лох-Сунарттың жағасынан 150 метр қашықтықта жүзбелі шіркеу құрылды. Соңында жақын орналасқан Ахараклде жер алынды және 1868 жылы онда еркін шіркеу салынды.

Демография

Стронтиан – 1991 жылы тіркелген 200 тұрғыны бар кішкентай ауыл. Бұл көрсеткіш 1871 жылы тіркелген 803 және 1881 жылы тіркелген 691 адамнан азайғандығын көрсетеді. Халық саны содан бері өсіп, қазіргі шамамен 350 адамды құрап отыр.

19 ғасыр

Джон МакКаллоктың 1820 жылдары Сэр Уолтер Скоттқа жазған хаттарында Стронтиан "жабайы және қызықты емес ел, бірақ бір көріністе, Scuir Дональдтың әдемі нысанымен аяқталатын терең аңғарда бірқатар ұлылық бар. Стронтианда қазір тамаша қонақүй бар" деп сипатталған. 1830 жылғы деректерде: "Стронтиан ауылы Лох-Сунарттың басында өте ыңғайлы жерде орналасқан, оған жапсарлас төбелер әдемі және өте гүлденген егістіктермен көмкерілген. Лох өзінің мұндағы көрінісімен өте әдемі – егер бұл жер цивилизацияланған және халыққа толы болса, тез арада танымал демалыс орнына айналар еді". 1830 жылдары Стронтиан және айналасындағы тұрғындар Австралияға көшіп бару үшін "Bounty Scheme" бағдарламасын алғашқылардың бірі болып пайдаланды. 1837 жылы Канадада салынған "Бриллиант" кемесі Тобермориден Жаңа Оңтүстік Уэльске 322 жолаушымен, оның ішінде Арднамурхан мен Стронтианнан 105 адаммен аттанды. 1835-1841 жылдар аралығында іске асырылған "Bounty Scheme" бағдарламасын Эдвард Гиббон Уэйкфилд Австралия қоныстанушыларының Ұлыбританиядан білікті мамандықтағы адамдардың көшіп кетуіне көмектесу мақсатымен ұсынды. 1850 жылдары Стронтиан және Анахильт аймағынан одан да көп адам эмиграциялады. "Аллисон" 1851 жылы Ливерпульден Мельбурнге аймақтың бірнеше тау халқымен бірге кемемен жүзіп кетті.

Қазіргі стронциан

'Стронтиан үйі' 1720-ші жылдардың соңында Станхоптың сэр Александр Мюррейі үшін салынды және Йорк құрылыс компаниясының губернаторы полковник Хорсидің құрметіне аталды. Кейін Loch Sunart қонақ үйі ретінде танымал болған, оны әлі де «Horsy Hall» деп атады және кейде «Horsley Hall» деп қате жазып жіберді. 1999 жылы қонақ үй өртеніп қирады. Кейін ауылдағы бар ғимараттың бірінде жаңа қонақ үй ашылды. 1968 жылы Стронтиан 2000 «жанасуға жақын» биік таулы ауылдың қатарына еніп, қайта жаңғырту үшін үкіметтік қаржыландыру алуға ие болды. Осының нәтижесінде ауыл орталығында сауда орталығы, кафе және ақпараттық стенд пайда болды. 2002 жылы Арднамурчан түбегінің орта білім алушыларына қызмет ету үшін Стронтианда орта мектеп салынды. Бұрын жергілікті оқушылар орта білім алу үшін Форт-Уильямға, Маллейгке немесе Тобермориге сапар шегуге мәжбүр болды, көбінесе жатақханада тұрып, саяхатқа 4 сағатқа дейін уақыт жұмсайтын.

Басқа ауылдар

Анахильт (Àth na h Èilde, мағынасы – Индияның Форды) – Стронтианнан солтүстікке қарай 1 миль (2 км) жерде орналасқан ауыл. 1723 жылы халық құрамы сегіз отбасыдан, 8 ер адамнан, 10 әйелден және 20 баладан тұрды, барлығы 38 адамды құрады. 1806 жылы аумағы егістік жер, қолмен өңделетін жер, шабындық және құнарлы жайылымдарды қамтыды. 1828 жылға қарай өңделген және егістік жердің көп бөлігі 28 шаруа қожалығына айналдырылды. Беллсгроув, Жоғарғы және Төменгі Скоттстаун – қазір Стронтианның құрамына кіретін тарихи ауылдар.