Франсиско де Монтехо: Мексика мен Орталық Американы жаулаушысы

Кіріспе

Мексика мен Орталық Америкадағы испан конкистадоры (шамамен 1479 – 1553 ж.)

Франсиско де Монтехо (fɾanˈθisko ðe monˈtexo; 1479 – 1553) – Мексика мен Орталық Америкадағы испан конкистадоры.

Алғашқы жылдар

Франсиско де Монтехо 1473 жылы Испанияның Саламанка қаласында қарапайым ақсүйектер отбасында дүниеге келді. Өмірі бойында ата-анасының тегін жазбаған, бірақ әкесі Хуан де Монтехо болған деседі. Анасының кім екені белгісіз, алайда тегі Тельез болуы мүмкін. Оның Хуан есімді ағасы және Мария есімді сіңлісі болды. Ағасы оныңмен бірге Жаңа әлемде қызмет еткен. 1513 жылы Монтехо Севильяда ұйымдастырылған экспедицияға қатысты. Оны колонияға қосымша сарбаздар жинау үшін Санто-Домингоға жіберді. Кейін Педрариас Давила оны болашақта Нуэва-Гранада деп аталатын аймаққа сәттіліксіз экспедицияға аттандырды. Монтехо Педрариас тұсында мүмкіндіктерден көңілі тоймады және Кубаға кетті, онда Диего Веласкес де Куэльярмен бірге Кубаны жаулап алуға қатысты. Монтехо келген кезде жаулап алу шарасы дерлік аяқталуға жақын еді, бірақ ол Веласкестің құрметіне ие болып, енкомендалармен және кең жерлермен сыйланды. 1518 жылы Франсиско Эрнандес де Кордова батыста жаңа жерлер ашқанын хабарлағанда, Монтехо Хуан де Грихальваның Юкатан жағалауын зерттеу экспедициясына қосылды. Ол жеке қаражатымен шағын флотты жабдықтады және төрт кемелердің бірінің капитаны болып тағайындалды. Мексика жағалауына жеткенде Монтехо ацтек империясының жеріне ең бірінші қадам басқан испандық болып, кездескен үндістермен достық қарым-қатынас орнатты. Кубаға оралғаннан кейін Монтехо жаңадан ашылған жерлерді басып алу үшін Эрнан Кортестің экспедициясына қатысты. Ол Кортестің ең маңызды лейтенанттарының бірі болды, бір кеме мен оның сарбаздарының басшысы болды. Ол Тобаско шайқасында қатысты, содан кейін екі кішкентай кемемен тұрақты қала үшін қолайлы орын іздеуге жіберілді. Ол тапқан жер Вилла-Рика-де-ла-Вера-Крус атанды, ал Монтехо оның алғашқы алькальделерінің (қала басшыларының) бірі болып тағайындалды. Кортес осы жеңістің алғашқы кезеңінде Монтехоға үлкен құрмет көрсетті. 1519 жылдың шілдесінде Монтехо Испания сотына жеңіс туралы хабар жеткізуге және Веласкестің талаптарына қарсы Кортестің билігін қорғауға жіберілді. Ол 1522 жылға дейін Кастилияда Кортестің мүддесін табысты қорғады, содан кейін ескі ацтек астанасының орнында салынған жаңа Мексика қаласына оралды. Кортес оған енкомендалармен, әсіресе бай және халыққа толы Ацкапотсалько қаласымен сыйлады. Осы кезде Монтехо бай және беделді конкистадорға айналды. Жаңа Испаниядағы иеліктерінен басқа, Кубада енкомендалары мен Испанияның Саламанка қаласында мүлікті иеленді. Бірнеше жыл Монтехо Жаңа Испанияда қоныстануға дайын болды. Ол Мексика қаласында сәнді үй салып, өз фермаларын және кен орындарын дамытты. Бірақ 1524 жылы ол тағы да Испанияға Кортестің патшалық мүддеге қарсы тым күшті және тәуелсіз болды деген айыптаулардан қорғау үшін жіберілді. Монтехо адвокатурасында сәтті болды және соттағы шешендігі мен таланттары үшін ерекше құрметке ие болды. 1525 жылы Севильяда Монтехо конкистадор Алонсо Эскивельдің бай жесірі Беатрис де Эррераға үйленді. 1526 жылы оған жеке елтаңба берілді.

Francisco de Montejo was born about 1473 to a family of lesser Spanish nobility in Salamanca, Spain. He never documented his parentage during his lifetime but his father was probably Juan de Montejo. His mother is unknown but her surname may have been Téllez. He had a brother, Juan, who served with him in the New World and a sister, Maria, whose son Francisco de Montejo would become an important conquistador in Yucatán. In 1513, Montejo joined an expedition being organized in Seville under the leadership of Pedrarias Davila who had received a royal appointment to govern Castilla de Oro, a new Spanish colony in Central America. Montejo was sent on ahead to Santo Domingo to recruit additional men for the colony. Later, Pedrarius sent him on an unsuccessful expedition to the region that would later become Nueva Granada. Montejo became disillusioned with opportunities under Pedrarius and left for Cuba where he participated under Diego Velázquez de Cuéllar in the conquest of Cuba. The conquest was almost complete when Montejo arrived but he gained the favor of Velázquez and was rewarded with encomiendas and extensive grants of land. In 1518, when Francisco Hernández de Córdoba reported his discovery of new lands in the west, Montejo joined Juan de Grijalva's expedition to explore the coast of Yucatán. He invested his own money to help outfit the small fleet and was designated captain of one of the four ships. When they reached the Mexican coastline, Montejo became the first Spaniard to step ashore in the Aztec Empire and establish friendly relations with the Indians he encountered. On his return to Cuba, Montejo joined the Hernán Cortés expedition in an attempt to seize control of the newly discovered lands. He became one of Cortés's most important lieutenants, serving as captain of one ship and its company of soldiers. He fought in the bloody campaign in Tobasco and was then sent north with two small ships to find a suitable site for a permanent town. The site he identified became Villa Rica de la Vera Cruz and Montejo was appointed one of its first alcaldes (chief town administrators). Throughout this early phase of the conquest, Cortés showed high regard for Montejo. In July 1519, Montejo was sent to the Spanish Court to provide news of the conquest and defend Cortés's authority against claims by Velázquez. He also presented the emperor with a rich treasure of gold, silver and jewels that had already been seized in New Spain Montejo successfully represented Cortés in Castile until 1522 when he returned to the new City of Mexico, established on the ruins of the old Aztec capital. Cortés rewarded him handsomely with the assignment of encomiendas, notably the rich and populous town of Azcapotzalco. By this time, Montejo was a wealthy and prestigious conquistador. In addition to his holdings in New Spain, he held encomiendas in Cuba and properties in Salamanca, Spain. For a couple years Montejo appeared ready to settle in New Spain. He built a luxurious home in Mexico City and developed his haciendas and mines. However, in 1524 he was again sent to Spain to defend Cortés against charges that he had become too powerful and independent of the Crown's best interests. Montejo was successful in his advocacy and also won special favor at Court for tact and obvious talents. In 1525 in Seville Montejo married Beatriz de Herrera, the wealthy widow of conquistador Alonso Esquivel. In 1526 he was awarded his own coat of arms.

Юкатан

Кортеспен байланысты мәселелерді шешкеннен кейін Монтехо келесі мүмкіндікті іздеуге кірісті. Кортестің жаулауы табысқа жетудің үлгісін көрсетті, ал басқа амбициялы конкистадорлар оған ұқсауға тырысты. Монтехо Юкатан осындай мүмкіндік береді деп ойлады. Жағалауда қалалар көптеп орналасқан, ал ішкі аймақта бай мәдениеттер мен тамаша қалалар бар деген әңгіме тарады. 1526 жылы Монтехо Гренадаға барып, испан корольі Карл V-тен Юкатанды жаулап алуға және отарлауға рұқсат сұрады. Оның өтінішін тағы бір тәжірибелі конкистадор Панфило де Нарваез қолдады. Монтехо Юкатан аймақтың сауда орталығы ретінде қызмет ететінін және Корольдікті байытатынын жеткізе білді. Оның ресми өтініші 19 қарашада, 1526 жылы берілді және 8 желтоқсанда Карл мен Индия Кеңесі тарапынан тез мақұлданды. Монтехо Юкатанның Аделантадосы, жаңа провинцияның губернаторы және генерал-капитаны болып тағайындалды және өз қаражаты есебінен жаулап алуға, қоныстандыруға және басқаруға уәкілеттік алды. Оның лауазымдары мен атақтары өмір бойы сақталады. Корольдік оған 250 мың мараведиден басқа ешқандай шығын төлемейді. Дегенмен, басқа да құнды құқықтар, жеңілдіктер мен бостандықтар берілді. Оның шартында сондай-ақ, Корольдіктің басты мақсаты Жаңа әлемнің жергілікті халқын католик дініне енгізу екені айтылды. Үндістерге дұрыс қарым-қатынас жасау қатаң түрде баяндалды және Монтехо осы нұсқаулардың мәні мен әрпін сақтауға ескертілді. Монтехо экспедицияны ұйымдастыру үшін Севильяға оралды. Оның шартында жаулау бір жылдың ішінде (8 желтоқсанға дейін, 1527 жыл) басталуы керек болды, сондықтан ол жылдам әрекет етуі керек еді. Ол 28 000 кастельяно жинады, сол кезде бұл үлкен сома, төрт кемені сатып алып, жабдықтады және кеме экипаждарына қосымша 250 адамды жұмысқа алды. Алонсо Давила оның бас лейтенанты болып тағайындалды. Корольдік нұсқауларды мұқият орындау үшін үш дін қызметкері жеңімпаздар мен жаулап алынғандардың діни қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін тағайындалды. Монтехо және оның флоты 1526 жылдың маусым айының соңында Севильядан теңізге шықты. Теңіз сапары оқиғасыз өтті және флот алдымен Испаниолаға тоқтады, онда жабдықтар сатып алынды, қосымша адамдар жұмысқа алынды және олардың шағын атты әскерін елуге дейін жеткізу үшін жеткілікті аттар алынды. Олар көп ұзамай қайта жолға шығып, қыркүйек айының соңында Косумельге жетті. Содан кейін Монтехо арнадан өтіп, құрлыққа қонды және өзінің алғашқы қаласын, Саламанканы құрды, бұл Монтехоның туған қаласының атынан берілген. Бұл орын дұрыс таңдалмаған, климат ыстық және ылғалды, ал тұщы су жетіспеді. Бастапқыда жергілікті тұрғындар тамақпен қамтамасыз етуге дайын болды, бірақ испандықтардың талаптары олардың көзқарасын ынтымақтастықтан наразылыққа және тікелей қарсылыққа айналдырды. Кейінірек Овьедо "барлығы [испандықтар] ауырып, көбі қайтыс болды" деп хабарлады. Ол 1528 жылы Юкатанға оралып, оны шығыс жағалаудан Тулум мен Четумалдан жаулап алуға тырысты, бірақ осы жағалауда тұратын майялардың күшті қарсылығына тап болды. 1530 жылы ол Юкатанды батыстан жаулап алуға тырысты және қазіргі мексикалық Табаско штатын бейбіттендіруден бастады. Ол батыс Юкатанды жаулап алуға 1531 жылдан 1535 жылға дейін тырысты, осы кезде оның күштері бұрынғы жетістіктеріне қарамастан Юкатаннан шығарылды.

After settling affairs for Cortés, Montejo began to search for his next opportunity. The conquest by Cortés had set the standard for success and other ambitious conquistadors wanted to emulate him. Montejo thought that Yucatán provided such an opportunity. The coastline was dotted with towns and the interior was rumored to contain wealthy civilizations and spectacular cities. In 1526 Montejo traveled to Grenada to petition the Spanish king, Charles V, for permission to conquer and colonize Yucatán. His request was supported by Pánfilo de Narváez, another veteran conquistador. Montejo argued persuasively that Yucatán would serve as a center of trade for the region and enrich the Crown. His formal petition was submitted on November 19, 1526 and quickly approved by Charles and the Council of the Indies on December 8. Montejo was appointed Adelantado of Yucatán, governor and captain general of the new province, and authorized to conquer, settle, and govern at his own expense. His titles and offices were to be held for life. The Crown would not bear any expenses except to pay him a salary of 250,000 maravedis for the offices of governor and captain general. However, other valuable rights, privileges, and exemptions were granted. His contract also stipulated that the principal objective of the Crown was to bring the indigenous peoples of the New World into the Catholic Church. The appropriate treatment of the Indians was carefully spelled out and Montejo was warned to adhere to the spirit and letter of these instructions. Montejo returned to Seville to organize his expedition. His contract stipulated that the conquest must begin within one year (by December 8, 1527) so he had to move quickly. He raised 28,000 castellanos, a significant amount of money at the time, acquired and outfitted four ships and recruited 250 men in addition the crews for the ships. Alonso Dávila was named his principal lieutenant. Careful to heed royal instructions, three clergymen were included to address the religious needs of the conquerors and the conquered. Montejo and his fleet set sail from Seville towards the end of June, 1526. The crossing was uneventful and the fleet stopped first at Hispaniola where supplies were purchased, additional men were recruited and enough horses were procured to bring their small cavalry up to fifty strong. They soon set off again and reached Cozumel in late September. From there Montejo crossed the channel to the mainland and established their first town, Salamanca, named after Montejo's hometown. The site was poorly chosen; the climate was hot and humid and freshwater was scarce. At first the local natives were willing to provide food but Spanish demands quickly turned their attitude from cooperation to resentment and outright hostility. Oviedo later reported that "all [the Spaniards] fell ill and many died." He returned to Yucatán in 1528, and attempted to conquer it from its east coast at Tulum and Chetumal, but was driven back by fierce resistance from the Maya living along this coast. In 1530, he decided to try conquering Yucatán from the west, and began by pacifying what is today the modern Mexican state of Tabasco. He continued this attempted conquest of western Yucatán from 1531 until 1535, when his forces were driven from Yucatán despite some prior successes.

Гондурас губернаторы, Юкатанға оралу және өлім

1533 жылы Монтехо Гондурастағы Пуэрто-Кабальос және Нако қалаларын жаулап алуға рұқсат беретін патша жарлығын алды. Бұл оны Педро де Альварадомен қақтығысқа түсірді, ол 1532 жылы ұқсас жарлық алған еді, ал кейін 1536 жылы Гондурас провинциясын жаулап алып, бейбіттендіргенін жариялады. Альварадо 1537 жылы Испанияға қайта шақырылғанмен, 1540 жылға дейін Гондурас губернаторы қызметін атқара берді. 1540 жылы испан патшасы Гондурас губернаторлығын Монтехоға берді, ол өзіне адал әкімшілікті орнату үшін Грасиас-а-Диосқа сапарлады. Юкатанды жаулап алу Монтехоның "Эль Мозо" (1508 жылы туған, 1565 жылы қайтыс болған) деген есімді ұлына бұйырды. Ол 1540 жылы Сан-Франциско-де-Кампече, ал 1542 жылы Мерида қалаларын құрды. 1546 жылы үлкен Монтехо Юкатанның губернаторы және генерал-капитаны атағын алды. Дегенмен, 1550 жылы Монтехоға қатысты шағымдар оны Испанияға қайтаруға себеп болды, ол 1553 жылы қайтыс болды. Монтехоның "Эль Мозо" деген ұлы және Каталина Монтехо и Эррера деген қызы қалды.