Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американың оңтүстік-батысын зерттеген испан саяхатшысы
Spanish explorer of the American southwest
Франсиско Васкес де Коронадо (испан тілінде: Francisco Vázquez de Coronado; 1510 – 22 қыркүйек 1554) – испан конкистадоры және зерттеуші, 1540 және 1542 жылдар аралығында қазіргі Мексикадан АҚШ-тың оңтүстік-батысы арқылы Канзас штатына үлкен экспедиция ұйымдастырған. Васкес де Коронадо Сибола қалаларына жетуді армандаған, бұл қалалар кейін мифтік жеті алтын қала деп аталады. Оның экспедициясы Еуропалықтардың алғаш рет Ұлы каньон мен Колорадо өзенін, сондай-ақ басқа да маңызды жерлерді көруіне мүмкіндік берді. Оның есімі көбінесе Васкес де Коронадо немесе жай Коронадо деп ағылшын тілінде айтылады.
Francisco Vázquez de Coronado (fɾanˈθisko ˈβaθkeθ ðe koɾoˈnaðo; 1510 – 22 September 1554) was a Spanish conquistador and explorer who led a large expedition from what is now Mexico to present day Kansas through parts of the southwestern United States between 1540 and 1542. Vázquez de Coronado had hoped to reach the Cities of Cíbola, often referred to now as the mythical Seven Cities of Gold. His expedition marked the first European sightings of the Grand Canyon and the Colorado River, among other landmarks. His name is often Anglicized as Vasquez de Coronado or just Coronado.
Ерте өмір
Васкес де Коронадо 1510 жылы Саламанкадағы асыл отбасында, Хуан Васкес де Коронадо мен Изабель де Лужанның екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Хуан Васкес жақында басып алынған Гранада әмірлігінің әкімшілігінде түрлі лауазымдар атқарды, алғашқы христиан губернаторы Иниго Лопес де Мендосаның басшылығымен. Франсиско Васкес де Коронадо 1535 жылы, шамамен 25 жасында, Жаңа Испанияға (қазіргі Мексика) барды, ол оның алғашқы вице-королі Антонио де Мендосаның, әкесінің меценатының ұлы және Васкес де Коронадоның жеке досы болып еді. Васкес де Коронадо Беатрис арқылы үлкен мексикалық енкоменда эстатесін мұраға алды және одан сегіз бала туды.
Vázquez de Coronado was born into a noble family in Salamanca, in 1510 as the second son of Juan Vázquez de Coronado and Isabel de Luján. Juan Vázquez held various positions in the administration of the recently captured Emirate of Granada under Íñigo López de Mendoza, its first Christian governor. Francisco Vázquez de Coronado went to New Spain (present day Mexico) in 1535 at about age 25, in the entourage of its first Viceroy, Antonio de Mendoza, the son of his father's patron and Vázquez de Coronado's personal friend. Vázquez de Coronado inherited a large portion of a Mexican encomendero estate through Beatriz and had eight children by her.
Дайындық
Васкес де Коронадо Ньюя Галисия Корольдігінің губернаторы болды (Жаңа Галисия), Мексиканың солтүстік-батысында орналасқан Жаңа Испания провинциясы және қазіргі мексикалық Халиско, Синалоа және Наярит штаттарын қамтиды. 1539 жылы ол Нарваез экспедициясынан аман қалған Маркос де Низа және Эстеванико (әдетте Эстеван деп аталады) бауырларын Компостеладан солтүстікке қарай қазіргі Нью-Мексикоға экспедицияға жіберді. Де Низа қайтып келгенде, ол үлкен байлықпен, Цибола деп аталатын алтын қала туралы айтты, оның Зуни тұрғындары Эстеванды өлтірді деп болжанады. Ол Сибола қаласына кіргенін айтпаса да, оның биік төбеде тұрғанын, бай әрі Мексика қаласы сияқты үлкен қала екенін айтты. Васкес де Коронадо екі құрамдас бөліктен тұратын экспедиция құрастырды. Бір бөлігі экспедицияның негізгі жабдығын тасып, Гуадалупе өзені мен Калифорния шығанағы арқылы Ернандо де Аларкон басшылығымен жүрді. Екінші бөлігі жермен, Маркос де Низаның Эстеванға ерген жолымен жүрді. Васкес де Коронадо мен вице-король Антонио де Мендоса бұл іске өздерінің үлкен қаржыларын салды. Мендоса Васкес де Коронадоны экспедицияның командирі етіп тағайындады, оның миссиясы – мифтік жеті алтын қаланы табу. Осы себепті ол әйелінің мүлкін кепілге қойып, 70 мың песо қарыз алды. 1539 жылдың күзінде Мендоса Сан-Мигель-де-Кулиакандағы испандық бекінісінің командирі Мелхиор Диасқа де Низаның зерттеулерін тексеруді бұйырды, ал 1539 жылдың 17 қарашасында Диас он бес аттымен Сиболаға аттанды. Ол Чихильтикалли қираған жерлеріне келгенде, "қар мен шөлден соққан қатты жел" салдарынан кері қайтты. Көптеген отбасы мүшелері мен қызметшілер де топқа қосылды. Ол Синалоа жағалауын солтүстікке қарай, Калифорния шығанағын сол жағында батысқа қарай ұстап, шамамен 1540 жылдың 28 наурызында Мексикадағы ең солтүстік испан қонысы, Сан-Мигель-де-Кулиаканға жеткенше, экспедициясын ішкі жолмен жүріп бастамас бұрын тоқтатты. Де Низаның баяндамасын тексеру міндетінен басқа, Мелхиор Диас сонымен қатар жол бойындағы жем-шөп пен азық-түлік жағдайына назар аударды және жол бойындағы жер үлкен сарбаздар мен жануарлар тобын ұстауға жеткіліксіз екенін хабарлады. Сондықтан Васкес де Коронадо экспедициясын шағын топтарға бөліп, олардың жолға шығуына уақыт белгіледі, соның арқасында жол бойындағы жайылымдар мен су көздері қалпына келе алатын болды. Жол бойында Васкес де Коронадо лагерьтер құрып, азық-түлік жеткізу жолын ашық ұстау үшін сарбаздарды орналастырды. Мысалы, 1540 жылдың қыркүйегінде Мелхиор Диас Васкес де Коронадо әскеріндегі "жетпіс-сексен ең әлсіз және сенімсіз адамдарымен" бірге Corazones, яғни "Жүректер" аңғарындағы Сан-Жеронимо қаласында қалды. Барлау және жоспарлау аяқталғаннан кейін Васкес де Коронадо жорыққа шыққан алғашқы сарбаздар тобын бастап шықты. Олар жылдам жүретін атты әскер мен жаяу әскері болды, ал экспедицияның негізгі бөлігі кейін жолға шықты. 1540 жылдың 22 сәуірінде Кулиаканнан шыққаннан кейін Васкес де Коронадо жағалаумен жүріп, Мота Падилла айтқандай, Синалоа өзеніне дейін өте қиын жолмен "солға бұрылды". Елдің пішініне қарай таулар арқылы Яки өзенінің ағысына өту үшін өзен аңғарымен жүру қажет болды. Ол осы өзеннің бойымен біраз жол жүріп, содан кейін Рио-Сонораға өтіп, оның бастауына дейін, енді Монтесума асуы деп аталатын асуды таба алмастан бұрын, соған дейін жүрді. Хуачука тауларының оңтүстік жағында ол Некспа деп атаған өзенді тапты, ол қазіргі карталарда Санта-Крус немесе Сан-Педро болуы мүмкін, әсіресе солтүстікке қарай ағатын Сан-Педро өзені. Олар өзен аңғарын жалғастырып, даланың шетіне жеткенше, Маркос бауырластың оларға сипаттағандай, Чихильтикалиді тапты. Чихильтикалли Оңтүстік Аризонада, Дус-Кабезас және Чирикауа тауларының бұрышында орналасқан. Бұл Laus Deo хроникасының сипаттамасына сәйкес келеді, онда "Чихильтикаллиде ел өзінің сипатын қайтадан өзгертеді және тікенді өсімдіктер тоқтайды. Себебі тау тізбегі жағалаумен бір уақытта бағытын өзгертеді. Бұл жерде олар жазық жерге жету үшін тауларды кесіп өтуге мәжбүр болды". Бұл жерде Васкес де Коронадо үлкен көңілі қалды: Сибола де Низа сипаттаған алтын қалаға мүлдем ұқсамайды. Оның орнына, бұл зунилер салған қарапайым puebloлардың ауылы болды. Солдаттар де Низаның өтірік ойлауына ашуланды, сондықтан Васкес де Коронадо оны оңтүстікке, Жаңа Испанияға, ұятқа қалдырды. 2005 жылы басталған Нюгент Брашердің жер бетіндегі зерттеулері, қоса берілген картада көрсетілгенге қарамастан, Васкес де Коронадоның Чихильтикалли мен Зуни арасындағы солтүстікке қарайғы сапарында негізгі бөлігі штат шекарасының Нью-Мексико жағында болғанын көрсетті, Аризона жағында болғаны туралы тарихшылар 1940 жылдан бері ойлап келген. Сондай-ақ, көптеген ғалымдар Кивираның Арканзас өзенінің үлкен иілісінен шамамен тридцать шақырым шығысқа қарай орналасқанына сенеди, картада көрсетілген жерден жиырма шақырым оңтүстік-батысқа қарай аяқталады, Кивираның негізгі бөлігі Арканзас өзенінің салаларында, Канзас өзенінде емес орналасқан. Толық мәліметтер үшін төмендегі "Кивираның орналасқан жері" тақырыбын қараңыз.
Vázquez de Coronado was the Governor of the Kingdom of Nueva Galicia (New Galicia), a province of New Spain located northwest of Mexico and comprising the contemporary Mexican states of Jalisco, Sinaloa and Nayarit. In 1539, he dispatched Friar Marcos de Niza and Estevanico (more properly known as Estevan), a survivor of the Narváez expedition, on an expedition north from Compostela toward present day New Mexico. When de Niza returned, he told of a city of vast wealth, a golden city called Cíbola, whose Zuni residents were assumed to have murdered Estevan. Though he did not claim to have entered the city of Cíbola, he mentioned that it stood on a high hill and that it appeared wealthy and as large as Mexico City. Vázquez de Coronado assembled an expedition with two components. One component carried the bulk of the expedition's supplies, traveling via the Guadalupe River and Gulf of California under the leadership of Hernando de Alarcón. The other component traveled by land, along the trail on which Friar Marcos de Niza had followed Esteban. Vázquez de Coronado and Viceroy Antonio de Mendoza invested large sums of their own money in the venture. Mendoza appointed Vázquez de Coronado the commander of the expedition, with the mission to find the mythical Seven Cities of Gold. This is the reason he pawned his wife's estates and was lent 70,000 pesos. In the autumn of 1539, Mendoza ordered Melchior Díaz, commander of the Spanish outpost at San Miguel de Culiacán, to investigate Friar de Niza's findings, and on November 17, 1539, Díaz departed for Cíbola with fifteen horsemen. At the ruins of Chichilticalli, he turned around because of "snows and fierce winds from across the wilderness". Many other family members and servants also joined the party. He followed the Sinaloan coast northward, keeping the Gulf of California on his left to the west until he reached the northernmost Spanish settlement in Mexico, San Miguel de Culiacán, about March 28, 1540, whereupon he rested his expedition before they began trekking the inland trail. Aside from his mission to verify Friar de Niza's report, Melchior Díaz had also taken notice of the forage and food situation along the trail, and reported that the land along the route would not be able to support a large concentrated body of soldiers and animals. Vázquez de Coronado, therefore, decided to divide his expedition into small groups and time their departures so that grazing lands and water holes along the trail could recover. At intervals along the trail, Vázquez de Coronado established camps and stationed garrisons of soldiers to keep the supply route open. For example, in September 1540, Melchior Díaz, along with "seventy or eighty of the weakest and least reliable men" in Vázquez de Coronado's army, remained at the town of San Jerónimo, in the valley of Corazones, or "Hearts". Once the scouting and planning was done, Vázquez de Coronado led the first group of soldiers up the trail. They were horsemen and foot soldiers who were able to travel quickly, while the main bulk of the expedition would set out later. After leaving Culiacán on April 22, 1540, Vázquez de Coronado followed the coast, "bearing off to the left", as Mota Padilla says, by an extremely rough way, to the Sinaloa River. The configuration of the country made it necessary to follow the river valley until he could find a passage across the mountains to the course of the Yaqui River. He traveled alongside this stream for some distance, then crossed to the Rio Sonora, which he followed nearly to its source before a pass (now known as Montezuma Pass) was discovered. On the southern side of the Huachuca Mountains he found a stream he called the Nexpa, which may have been either the Santa Cruz or the San Pedro in modern Arizona of modern maps, most likely the northward flowing San Pedro River. The party followed this river valley until they reached the edge of the wilderness, where, as Friar Marcos had described it to them, they found Chichilticalli. Chichilticalli is in southern Arizona in the Sulphur Springs Valley, within the bend of the Dos Cabezas and Chiricahua Mountains. This fits the chronicle of Laus Deo description, which reports that "at Chichilticalli the country changes its character again and the spiky vegetation ceases. The reason is that the mountain chain changes its direction at the same time that the coast does. Here they had to cross and pass the mountains in order to get into the level country." There Vázquez de Coronado met a crushing disappointment: Cíbola was nothing like the great golden city that de Niza had described. Instead, it was just a village of nondescript pueblos constructed by the Zuni. The soldiers were upset with de Niza for his mendacious imagination, so Vázquez de Coronado sent him back south to New Spain in disgrace. Despite what is shown in the accompanying map, on the ground research by Nugent Brasher beginning in 2005 revealed evidence that Vázquez de Coronado traveled north between Chichilticalli and Zuni primarily on the future New Mexico side of the state line, not the Arizona side as has been thought by historians since the 1940s. Also, most scholars believe Quivira was about thirty miles east of the great bend of the Arkansas River, ending about twenty miles west southwest of the location depicted on the map, with Quivira being mostly on tributaries of the Arkansas River instead of directly on the Kansas River. For details, see the heading below, "Location of Quivira "
Сиболаның басып алынуы
Васкес де Коронадо солтүстікке қарай қазіргі Аризона мен Нью-Мексико штаттарының шекарасының бір жағымен немесе екінші жағымен саяхат етті және Кіші Колорадо өзенінің бастауынан Зунь өзеніне дейін жолын жалғастырды. Ол өзен бойымен Зуни билік еткен аймаққа жетті. Экспедиция мүшелері аштыққа ұшырап, Хавикух қаласына кіруді талап етті (зуни тілінде Хавику деп аталады). Қала тұрғындары экспедицияға қалаға кіруге рұқсат бермей, бас тартты. Васкес де Коронадо мен оның серіктері зунилерге шабуыл жасады. Осы шайқас Испанияның Сиболаның жаулап алуының бастауы болды. Ол кейіннен болған шайқастарда әскерлерін жеке басқарып көрген жоқ. Шайқас барысында Васкес де Коронадо жарақат алды. Зуниде өткен апталар ішінде ол бірнеше барлау тобын жіберді. Алғашқы барлау экспедициясын Педро де Товар басқарды. Бұл экспедиция солтүстік-батысқа қарай, олар Тусаян деп жазған хопи елді мекендеріне бет алды. Келгенде испандықтарға да ауылға кіруге рұқсат берілмеді және олар күш қолданып кірді. Хопи жері де Зуни жері сияқты қымбат металдарға кедей болды, бірақ испандықтар батыста үлкен өзен (Колорадо) бар екенін білді.
Vázquez de Coronado traveled north on one side or the other of today's Arizona–New Mexico state line, and from the headwaters of the Little Colorado River, he continued on until he came to the Zuni River. He followed the river until he entered the territory controlled by the Zuni. The members of the expedition were almost starving and demanded entrance into the community of Hawikuh (of which the preferred Zuni word is Hawikku). The residents refused, denying the expedition entrance to the community. Vázquez de Coronado and his expeditionaries attacked the Zunis. The ensuing skirmish constituted the extent of what can be called the Spanish Conquest of Cíbola. He never personally led his men at arms in any subsequent battles. During the battle, Vázquez de Coronado was injured. During the weeks that the expedition stayed at Zuni, he sent out several scouting expeditions. The first scouting expedition was led by Pedro de Tovar. This expedition headed northwest to the Hopi communities they recorded as Tusayan. Upon arrival, the Spanish were also denied entrance to the village that they came across and, once again, resorted to using force to enter. Materially, Hopi territory was just as poor as that of the Zuni in precious metals, but the Spaniards did learn that a large river (the Colorado) lay to the west.
Колорадо өзенін зерттеу
Васкес де Коронадо экспедициясының үш жетекшісі Колорадо өзеніне жетуге мүмкіндік алды. Біріншісі – Эрнандо де Аларкон, содан кейін Мельхиор Диас және соңында Гарсия Лопес де Карденас. Аларконның флотына жабдықтарды тасымалдау және Васкес де Коронадо экспедициясының негізгі бөлігімен байланыс орнату міндеті жүктелген еді, бірақ Сиболаға дейінгі тым ұзақ қашықтықтан оны іске асыру мүмкін болмады. Ол Кортес теңізімен және Колорадо өзенімен саяхаттады. Бұл сапарда ол Васкес де Коронадоға бірнеше жабдықтар жеткізді, бірақ кейін оларды бөтелкедегі хатпен бірге жерге көміп тастады. Васкес де Коронадо Мельхиор Диасты Сиболадан Корасонес лагерін басқаруға және флотпен байланыс орнатуға жіберді. Лагерьге келгеннен кейін көп ұзамай ол Сонорадағы Корасонес аңғарынан шығып, солтүстік-батыс бағытта құрлықпен жүріп, Колорадо және Гила өзендерінің қосылған жеріне жетті. Ондағы жергілікті хабаршылар, мүмкін Кокомарикопа тайпасы (Сеймур 2007б-ға қараңыз), Аларконның теңізшілері жабдықтарды көміп, бөтелкеге хат қалдырғанын айтты. Жабдықтар қайта табылды, ал хатта Аларконның адамдары өзен бойымен мүмкіндігінше жоғары көтеріліп, Васкес де Коронадо экспедициясын іздегені бірақ таба алмағаны жазылған. Олар іздеуден бас тартып, бастапқы орнына қайтуға шешім қабылдады, себебі қайықтарында жұқұрттар тесік ашып, оларды бүлдіріп жатқан еді. Диас бұл өзенді «Шұғыла (Тизон) өзені» деп атады, өйткені аймақтағы жергілікті халық қыс айларында денелерін жылы ұстау үшін шұғылаларды пайдаланған. Диас Корасонес аңғарындағы лагерьке қайтып бара жатқанда қайтыс болды. Васкес де Коронадо Хавикухта болғанда, Колорадо өзенін табу үшін тағы бір барлау экспедициясын құрлықпен жіберді, оған Дон Гарсия Лопес де Карденас жетекшілік етті. Экспедиция хопи тайпасының жеріне барлаушылар мен жабдықтар алу үшін қайта оралды. Карденастың тобының мүшелері ақырында Ұлы Каньонның оңтүстік жиегіне жетті, онда олар Колорадо өзенін мыңдаған фут төменде көре алды. Осылайша, олар өзенді көрген еуропалықтар емес, жергілікті тұрғындардан кейінгі алғашқы адамдар болды. Каньонға түсіп, өзенге жетуге тырысып сәтсіз аяқталғаннан кейін экспедиция Колорадо өзенін Эрнандо де Аларконның флотымен байланысу үшін пайдалана алмайтынын хабарлады. Осыдан кейін экспедицияның негізгі бөлігі шығысқа қарай басқа үлкен өзен – Нью-Мексикодағы Рио-Гранде өзені арқылы келесі елді мекендерге сапарларын бастады.
Three leaders affiliated with the Vázquez de Coronado expedition were able to reach the Colorado River. The first was Hernando de Alarcón, then Melchior Díaz and lastly García López de Cárdenas. Alarcón's fleet was tasked to carry supplies and to establish contact with the main body of Vázquez de Coronado's expedition but was unable to do so because of the extreme distance to Cibola. He traveled up the Sea of Cortés and then the Colorado River. In this exploration, he hauled some supplies for Vázquez de Coronado, but eventually, he buried them with a note in a bottle. Melchior Díaz was sent down from Cíbola by Vázquez de Coronado to take charge of the camp of Corazones and to establish contact with the fleet. Soon after arriving at the camp he set out from the valley of Corazones in Sonora and traveled overland in a north/northwesterly direction until he arrived at the junction of the Colorado River and Gila River. There, indigenous informants, probably the Cocomaricopa (see Seymour 2007b), told him that Alarcón's sailors had buried supplies and left a note in a bottle. The supplies were retrieved, and the note stated that Alarcón's men had rowed up the river as far as they could, searching in vain for the Vázquez de Coronado expedition. They had given up and decided to return to their departure point because worms were eating holes in their boats. Díaz named the river the "Firebrand (Tizón) River" because the indigenous people of the area used firebrands to keep their bodies warm in the winter. Díaz died on the trip back to the camp in the valley of the Corazones. While at Hawikuh, Vázquez de Coronado sent another scouting expedition overland to find the Colorado River, led by Don García López de Cárdenas. The expedition returned to Hopi territory to acquire scouts and supplies. Members of Cárdenas's party eventually reached the South Rim of the Grand Canyon, where they could see the Colorado River thousands of feet below, becoming the first non Native Americans to do so. After trying and failing to climb down into the canyon to reach the river, the expedition reported that they would not be able to use the Colorado River to link up with Hernando de Alarcón's fleet. After this, the main body of the expedition began its journey to the next populated center of pueblos, along another large river to the east, the Rio Grande in New Mexico.
Тигуекс соғысы
Ернандо де Альварадо шығысқа жіберілді және Рио-Гранде өзені маңында бірнеше ауылдар тапты. Васкес де Коронадо сол ауылдардың біреуін қысқы жайлауы ретінде пайдаланды, ол Куфор деп аталды. Куфор қазіргі Берналлилло қаласынан өзен арғы бетінде, Альбукеркиге жақын, Нью-Мексико штатында орналасқан. 1540-41 жылдардың қысында оның әскері Рио-Гранде жергілікті халқымен қақтығысқа түсті, нәтижесінде қатыгез Тигуэкс соғысы басталды. Бұл соғыс Тигуэкс елді мекендерінің қирауына және жүздеген үндістердің қаза болуына әкелді. Испандықтар сонымен қатар Тигуекс тайпасы құлдыратып ұстаған Вичита әйелін, Үлкен Көзді тұтқынға алды, ол экспедицияға жол көрсетуші болды.
Hernando de Alvarado was sent to the east, and found several villages around the Rio Grande. Vázquez de Coronado had one commandeered for his winter quarters, Coofor, which is across the river from present day Bernalillo near Albuquerque, New Mexico. During the winter of 1540–41, his army found themselves in conflict with the Rio Grande natives, which led to the brutal Tiguex War. This war resulted in the destruction of the Tiguex pueblos and the deaths of hundreds of Native Americans. The Spaniards also captured a Wichita woman, Big Eyes, who had been enslaved by the Tiguex, and who would become a guide for the expedition.
Кивираны іздеу
Васкес де Коронадо испандықтар "түрік" (el turco) деп атаған жергілікті хабаршыдан шығысқа қарай Кивира деп аталатын бай ел туралы естіді. 1541 жылдың көктемінде ол әскерімен, дін қызметкерлерімен және жергілікті одақтастарымен Кивираны іздеу үшін Ұлы жазықтарға жол тартты. Бұл "түрік" Вичита немесе Пауни тайпасынан болуы мүмкін, және оның ниеті Васкес де Коронадоны жаңылыстырып, Ұлы жазықтарда жолдан адастыру болған сықылды. "Түрік" басшылық еткенде Васкес де Коронадо мен оның әскері Техас Панаймасы мен Шығыс Нью-Мексикодағы Ллано Эстакадо деп аталатын жазық, ерекше белгісі жоқ даланы кесіп өтіп, қазіргі Херефорд және Канада қалаларының маңынан өткен болуы мүмкін. Испандықтар Льяноға әсерленді. "Олар [бүйволдар] жүрген жер соншалық тегіс болған, оларға қарағанда аяқтарының арасынан аспанды көруге болар еді". Адамдар мен жылқылар белгісіз жазықта адасып кетті, Васкес де Коронадо өзін теңіз жұтып алғандай сезінді. Льянода Васкес де Коронадо бизонның көптеген топтарымен кездесті – американдық бұқа. "Мен соншама көп сиыр таптым, оларды санау мүмкін емес, себебі мен осы жазықтарды кезіп жүргенімде, бірде-бір күні оларды көзден жасырмадым".
From an indigenous informant the Spanish called "the Turk" (el turco), Vázquez de Coronado heard of a wealthy nation called Quivira far to the east. In spring 1541, he led his army and priests and indigenous allies onto the Great Plains to search for Quivira. The Turk was probably either Wichita or Pawnee and his intention seems to have been to lead Vázquez de Coronado astray and hope that he got lost in the Great Plains. With the Turk guiding him, Vázquez de Coronado and his army might have crossed the flat and featureless steppe called the Llano Estacado in the Texas Panhandle and Eastern New Mexico, passing through the present day communities of Hereford and Canadian. The Spanish were awed by the Llano. "The country they [the buffalo] traveled over was so smooth that if one looked at them the sky could be seen between their legs." Men and horses became lost in the featureless plain and Vázquez de Coronado felt like he had been swallowed up by the sea. On the Llano, Vázquez de Coronado encountered vast herds of bison—the American buffalo. "I found such a quantity of cows that it is impossible to number them, for while I was journeying through these plains there was not a day that I lost sight of them."
Кверехос және Теяс
Васкес де Коронадо Керехос деп атаған халық қауымын тапты. Керехолар испандықтардан, олардың қару-жарақтары мен "үлкен итттерінен" (аттарынан) қысылған жоқ. "Олар біздің әскерімізді көргенде, ешқандай ерекшелік жасамады, тек шатырларынан шығып, бізге қарады, содан кейін алдыңғы қатармен сөйлесіп, кім екенімізді сұрады". Васкес де Коронадо айтуынша, Керехолар жазықтағы бизон үйірлерін күзеп, көшпенді өмір кешкен. Керехолардың саны көп болды. Хроникашылар екі жүз киіз үйден тұратын елді мекенді атады, бұл кем дегенде бір жыл бойы мыңнан астам адам бірге тұрғанын көрсетеді. Самарилер Керехолардың (Беккерельдің) апачи тайпасы болғанына келіседі. Васкес де Коронадо Керехоларды қалдырып, түріктің айтуынша, Куивира орналасқан оңтүстік-шығысқа қарай жол тартты. Ол және оның әскері Льяно-Эстакадоның үстінен Капрок каньонына түсті. Көп ұзамай ол Керехолардың жауы болған Теяс тайпасымен кездесті. Теяс, Керехолар сияқты, көп және бизон аулаушылары болды, бірақ олардың қосымша ресурстары да болды. Олар қоныстанған каньондарда ағаштар мен ағын сулар бар еді, бұршақ өсірді немесе жинады, бірақ жүгері емес. Бірақ испандықтар мұнда тутар, раушан, жүзім, жаңғақ және өрік өсетінін байқады. Васкес де Коронадоның Теяс арасында кездескен қызықты оқиғасы болды – ол "біз сияқты төрт адамды" бірнеше күн бұрын кездестіргенін айтқан ескі, соқыр, сақалды адам. Бұл, мүмкін, Кэбеза де Вака туралы болған, ол Эстебанмен және Флоридаға жасалған Нарваез экспедициясынан аман қалған тағы екі испанмен бірге Васкес де Коронадодан алты жыл бұрын Техастың оңтүстігінен өтіп кеткен. Ғалымдар Теяс тайпасының тарихи қай тайпа болғаны туралы әртүрлі пікірде. Көпшілігі олардың Каддоан тілінде сөйлейтінін және Уичита тайпасымен туыс екенін айтады. Васкес де Коронадо Теястарды тапқан жер де талқыланды. Кейбіреулер бұл құпияны Васкес де Коронадоның лагерін табу арқылы шешкен деп санайды. Васкес де Коронадо каньондық аймақта болғанда, оның әскері жазықта жиі болатын қатал климаттық құбылысқа тап болды. "Бір күні кешке қатты жел соғып, аспаннан бұршақ жауды. Бұршақ көптеген шатырларды жыртып, көптеген қаруларды қиратты, көптеген аттарды жаралады, әскердің барлық ыдыстарын сындырды, бұл үлкен шығын болды". 1993 жылы Джимми Оуэнс Флойд округінің Флойда қаласына жақын, Техас штатының Кросби округіндегі Бланко каньонында арбалет оқтарын тапты. Археологтар кейіннен бұл жерді зерттеп, қыш сынықтарын, қырықтан астам арбалет оқтарын, испандықтар жасаған ондаған ат тұяқ шегелерін және мексикалық үлгідегі тас пышақты тапты. Бұл жаңалық Васкес де Коронадоның Бланко каньонында Теястарды тапқанына қосымша дәлел болып табылады.
Vázquez de Coronado found a community of people he called Querechos. The Querechos were not awed or impressed by the Spanish, their weapons, and their "big dogs" (horses). "They did nothing unusual when they saw our army, except to come out of their tents to look at us, after which they came to talk to the advance guard, and asked who we were." As Vázquez de Coronado described them, the Querechos were nomads, following the buffalo herds on the plains. The Querechos were numerous. Chroniclers mentioned one settlement of two hundred tipis—which implies a population of more than one thousand people living together for at least part of the year. Authorities agree that the Querechos (Becquerel's) were Apache Indians. Vázquez de Coronado left the Querechos behind and continued southeast in the direction in which the Turk told him that Quivira was located. He and his army descended off the tabletop of the Llano Estacado into the caprock canyon country. He soon met with another group of Indians, the Teyas, enemies of the Querechos. The Teyas, like the Querechos, were numerous and buffalo hunters, although they had additional resources. The canyons they inhabited had trees and flowing streams and they grew or foraged for beans, but not corn. The Spanish, however, did note the presence of mulberries, roses, grapes, walnuts, and plums. An intriguing event was Vázquez de Coronado's meeting among the Teyas an old blind bearded man who said that he had met many days before "four others like us". He was probably talking about Cabeza de Vaca, who with Esteban and two other Spanish survivors of the Narváez expedition to Florida made his way across southern Texas six years before Vázquez de Coronado. Scholars differ in their opinions as to which historical Indian group were the Teyas. A plurality believe they were Caddoan speakers and related to the Wichita. The place where Vázquez de Coronado found the Teyas has also been debated. The mystery may have been cleared up—to the satisfaction of some—by the discovery of a likely Vázquez de Coronado campsite. While Vázquez de Coronado was in the canyon country, his army suffered one of the violent climatic events so common on the plains. "A tempest came up one afternoon with a very high wind and hail The hail broke many tents and tattered many helmets, and wounded many of the horses, and broke all the crockery of the army, and the gourds which was no small loss." In 1993, Jimmy Owens found crossbow points in Blanco Canyon in Crosby County, Texas, near the town of Floydada in Floyd County. Archaeologists subsequently searched the site and found pottery sherds, more than forty crossbow points, and dozens of horseshoe nails of Spanish manufacture, plus a Mexican style stone blade. This find strengthens the evidence that Vázquez de Coronado found the Teyas in Blanco Canyon.
Кивира
Тағы бір жетекші, мүмкін пауни тайпасынан, Исопэте есімді, және мүмкін Теяс та Васкес де Коронадоға Кивира солтүстікке қарай жатқанын айтып, дұрыс бағытта бармай жатқанын жеткізді. Осы кезде Васкес де Коронадо өзін күтіп тұрған сәттілікке деген сенімін жоғалтқан сияқты. Ол экспедициясының көп бөлігін Нью-Мексикоға қайтарды және тек қырық испан сарбазы, дін қызметкерлері және белгісіз санындағы үнді сарбаздары, қызметшілер мен жетекшілермен жолын жалғастырды. Осылайша Васкес де Коронадо өзін жаулау миссиясына емес, барлауға арнады. Отыз күндік сапардан кейін Васкес де Коронадо бұрын көрген ешбір өзеннен үлкен өзенді тапты. Бұл Арканзас өзені, қазіргі Додж-Сити қаласынан шамамен бірнеше шақырым шығысқа қарай ағып жатқан. Испандықтар мен олардың үнді одақтастары Арканзас өзенімен үш күн бойы солтүстік-шығысқа қарай ілесіп, кивиралықтардың бизонға аң аулап жүргенін көрді. Үндістер испандықтарды таң-қалдырып, қорқынышпен қарсы алды, бірақ Васкес де Коронадоның жетекшілерінің бірі оларға өз тілінде сөйлегенде, тыныштады. Васкес де Коронадо тағы бірнеше күн сапардан кейін Кивираның өзіне жетті. Ол Кивираны "жақсы өзен бойында жақсы қоныстанған, бірақ суы көп емес, және басқа өзенге құятын жақсы арналармен" сипаттады. Васкес де Коронадо Кивирада жиырма бес елді мекен бар деп есептеді. Кивиралық ерлер мен әйелдердің көпшілігі жалаңаш жүрді. Васкес де Коронадо кивиралықтардың және ол кездескен басқа да үндістердің дене бітіміне таң қалды. Олар "денесі жақсы жетілген, алып адамдар" еді. Васкес де Коронадо 25 күн бойы кивиралықтардың арасында болып, көкжиектің ар жағындағы бай патшалықтар туралы білуге тырысты. Ол екі жүзге дейін үйі бар, сабанмен жабылған ауылдардан және жүгері, бұршақ және қабақ егілген егістіктерден басқа ештеңе таппады. Ол байлықтың жалғыз белгісі ретінде мыс медальон тапты. Кивиралықтар, әрине, Уичита тайпасының ата-бабалары болған. Васкес де Коронадо Кивираның Табас деп аталатын шеткі бөлігіне жетеледі, онда көршілес Харахеи жері басталады. Ол "Харахеидің билеушісін" шақырды, ол екі жүз ізбасарымен бірге испандықтармен кездесуге келді. Ол көңілі қалды. Харахеи тайпасының адамдары "барлығы жалаңаш, басында және жамбасында қандай да бір заттар бар, жыныс мүшелері шамалы жабық" еді. Олар Васкес де Коронадо іздеген бай адамдар емес еді. Көңілі толмағандықтан, ол Нью-Мексикоға қайтып келді. Кивирадан кетер алдында Васкес де Коронадо түркіні дарға асуға бұйырды. Түркі Альбукеркидегі Индиан Пуэбло мәдени орталығында көрсетілген үнді батыры ретінде еске алынады, өйткені оның жалған ақпараты Васкес де Коронадоны Ұлы жазықтарға алып келді, соның салдарынан кемінде бірнеше айға испандықтардың тонауынан құтылған пуэбло тайпаларының халқы тынышталып, сақталды.
Another guide, probably Pawnee and named Ysopete, and probably Teyas as well told Vázquez de Coronado that he was going in the wrong direction, saying Quivira lay to the north. By this time, Vázquez de Coronado seems to have lost his confidence that fortune awaited him. He sent most of his expedition back to New Mexico and continued with only forty Spanish soldiers and priests and an unknown number of Indian soldiers, servants, and guides. Vázquez de Coronado, thus, dedicated himself to a reconnaissance rather than a mission of conquest. After more than thirty days journey, Vázquez de Coronado found a river larger than any he had seen before. This was the Arkansas, probably a few miles east of present day Dodge City, Kansas. The Spaniards and their Indian allies followed the Arkansas northeast for three days and found Quivirans hunting buffalo. The Indians greeted the Spanish with wonderment and fear but calmed down when one of Vázquez de Coronado's guides addressed them in their own language. Vázquez de Coronado reached Quivira itself after a few more days of traveling. He found Quivira "well settled along good river bottoms, although without much water, and good streams which flow into another". Vázquez de Coronado believed that there were twenty five settlements in Quivira. Both men and women Quivirans were nearly naked. Vázquez de Coronado was impressed with the size of the Quivirans and all the other Indians he met. They were "large people of very good build". Vázquez de Coronado spent twenty five days among the Quivirans trying to learn of richer kingdoms just over the horizon. He found nothing but straw thatched villages of up to two hundred houses and fields containing corn, beans, and squash. A copper pendant was the only evidence of wealth he discovered. The Quivirans were almost certainly the ancestors of the Wichita people. Vázquez de Coronado was escorted to the further edge of Quivira, called Tabas, where the neighboring land of Harahey began. He summoned the "Lord of Harahey" who, with two hundred followers, came to meet with the Spanish. He was disappointed. The Harahey Indians were "all naked – with bows, and some sort of things on their heads, and their privy parts slightly covered". They were not the wealthy people Vázquez de Coronado sought. Disappointed, he returned to New Mexico. Before leaving Quivira, Vázquez de Coronado ordered the Turk garroted (executed). The Turk is regarded as an Indian hero in a display at Albuquerque's Indian Pueblo Cultural Center because his disinformation led Vázquez de Coronado onto the Great Plains and thus relieved the beleaguered pueblos of Spanish depredations for at least a few months.
Кивира, Табас және Харахеидің орналасуы
Археологиялық деректерге сүйенсек, Кивира Канзастың орталығында орналасқан, ал ең батыс ауылы Лайонс қалашығының жанында, Коу-Крик өзенінде болған. Одан шығысқа қарай жиырма мильге дейін Кіші Арканзас өзеніне, ал солтүстікке тағы жиырма мильге дейін Смоки-Хилл өзенінің саласындағы Линдсборг қаласына дейін созылған. Табас, әлдебір Смоки-Хилл өзенінде болған болуы мүмкін. Археологтар осы аймақтарда 16 ғасырға жататын көптеген орындары табылды, олардың арасында Васкес де Коронадо барған елді мекендер де болуы мүмкін. Харахеде "өзен болған, суы да, халқы да басқалардан көп". Бұл Васкес де Коронадо Салина немесе Абиленге жақын Смоки-Хилл өзеніне жеткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл өзен Коу-Крик немесе Кіші Арканзас өзенінен үлкен және Васкес де Коронадо Кивирада саяхаттаған Лионнан шамамен 25 лига қашықтықта екенін айтқан жерге сәйкес келеді. Харахи халқы Каддо тайпаларына ұқсас көрінеді, себебі "бұл осы сияқты елді мекендермен және шамамен бірдей өлшемде" Кивира сияқты жер болған. Олар, әлдебір Пауни тайпасының ата-бабалары болған.
Archaeological evidence suggests that Quivira was in central Kansas with the westernmost village near the small town of Lyons on Cow Creek, extending twenty miles east to the Little Arkansas River, and north another twenty miles to the town of Lindsborg on a tributary of the Smoky Hill River. Tabas was likely on the Smoky Hill River. Archaeologists have found numerous 16th century sites in these areas that probably include some of the settlements visited by Vázquez de Coronado. At Harahey "was a river, with more water and more inhabitants than the other". This sounds as if Vázquez de Coronado may have reached the Smoky Hill River near Salina or Abilene. It is a larger river than either Cow Creek or the Little Arkansas and is located at roughly the 25 league distance from Lyons that Vázquez de Coronado said he traveled in Quivira. The people of Harahey seem Caddoan, because "it was the same sort of a place, with settlements like these, and of about the same size" as Quivira. They were probably the ancestors of the Pawnee.
Экспедицияның аяқталуы
Васкес де Коронадо Кивирадан Жаңа Мексикадағы Тигуэкс провинциясына оралды және хроникашы Кастаньеданың мәліметінше, "қыс бітіп қалғаннан кейін" 1542 жылдың наурыз айында аттан құлап ауыр жарақат алды. Ұзақ сауығу кезеңінде ол және оның экспедиция мүшелері Жаңа Испанияға (Мексика) қайтуға шешім қабылдады. Васкес де Коронадо мен оның экспедициясы 1542 жылдың сәуір айының басында Нью-Мексикодан екі монахты қалдырып кетті. Экспедиция сәтсіздікке ұшырады. Ол 1544 жылға дейін Нуэва-Галисияның губернаторы болып қызметін жалғастырды, бірақ экспедиция оны банкротқа дейін жеткізді және оған, сондай-ақ оның әскери қолбасшысы Карденасқа қарсы соғыс қылмыстары туралы айыптаулар қойылды. Васкес де Коронадо Аудиенциядағы достарының көмегімен ақталды, ал Карденас Испанияда Үндістер Кеңесі тарапынан сол айыптаулар бойынша кінәлі деп танылды. Васкес де Коронадо Мексика қаласында тұрды және 1554 жылдың 22 қыркүйегінде жұқпалы аурудан қайтыс болды. Ол Мексика қаласындағы Санто-Доминго шіркеуінің алтарының астына жерленді.
Vázquez de Coronado returned to the Tiguex Province in New Mexico from Quivira and was badly injured in a fall from his horse "after the winter was over", according to the chronicler Castañeda—probably in March 1542. During a long convalescence, he and his expeditionaries decided to return to New Spain (Mexico). Vázquez de Coronado and his expedition departed New Mexico in early April 1542, leaving behind two friars. His expedition had been a failure. Although he remained governor of Nueva Galicia until 1544, the expedition forced him into bankruptcy and resulted in charges of war crimes being brought against him and his field master, Cárdenas. Vázquez de Coronado was cleared by his friends on the Audiencia, but Cárdenas was convicted in Spain of basically the same charges by the Council of the Indies. Vázquez de Coronado remained in Mexico City, where he died of an infectious disease on September 22, 1554. He was buried under the altar of the Church of Santo Domingo in Mexico City.
Отбасы
Жаңа Испанияға келгеннен кейін бір жыл өткен соң, ол "әулие" деп аталатын Беатрис де Эстрадаға үйленді. Беатрис Алонсо де Эстрада мен Марина де ла Кабальерияның екінші қызы, Диего де Кабальерияның немересі болды. Эстрада Коронадо одағы – Франсиско мен Марина ұйымдастырған мұқият есептелген саяси одақ еді. Осы неке арқылы Франсиско байлыққа ие болды. Беатрис некеге Жаңа Испаниядағы үшінші ірі енкоменда – Тлапа енкомендасын әкелді. Бұл неке Франсисконың экспедициясы үшін маңызды қаржы көзіне айналды. Әртүрлі дереккөздерде Беатрис пен Франсисконың кем дегенде төрт ұлы (Жеронимо, Сальвадор, Хуан және Алонсо) және бес қызы (Изабел, Мария, Луиза, Мариана және Майор) болғаны айтылады. Алонсо қайтыс болғаннан кейін Беатрис үш қызын Жаңа Испанияның көрнекті отбасыларына үйлендірді. Ол қайтадан үйленбеді. Беатрис күйеуінің Жаңа заңдарға байланысты енкомендалары тартылып, өте кедейлікте қайтыс болғанын, ал олардың қыздары да қиын жағдайда өмір сүргенін хабарлады, бұл патшаға қызмет еткен жаулаушының жесірі үшін үлкен ұят еді. Алайда, Жаңа Испанияның алғашқы күндерінен жеткен көптеген хабарлардың, жағымды да, жағымсыз да, бәрі де жалған екені дәлелденді. Бұл отарлаушылар арасындағы билік күресінің және патша көре алмайтын, әскер жетпейтін жерде әділдік орнатуға тырысқан жаңа жүйені пайдалану әрекеттерінің бір бөлігі болды. Франсиско, Беатрис және олардың балалары өмірін жайлы аяқтады. Оның құрметіне минералға – Коронадит деп ат қойылды.
Within a year of arriving in New Spain, he married Beatriz de Estrada, called "the saint". Beatriz was the second daughter of Alonso de Estrada and Marina de la Caballería; niece of Diego de Caballeria. The Estrada Coronado union was a carefully calculated political union that Francisco and Marina orchestrated. Through this marriage, Francisco became a wealthy man. Beatriz brought to the marriage the encomienda of Tlapa, the third largest encomienda in New Spain. This marriage was an important source of funding for Francisco's expedition. Beatriz and Francisco have been reported, through different sources, to have had at least four sons (Gerónimo, Salvador, Juan, and Alonso) and five daughters (Isabel, María, Luisa, Mariana, and Mayor). After Alonso's death, Beatriz ensured that three of their daughters were married into prominent families of New Spain. She never remarried. Beatriz reported that her husband had died in great poverty, since their encomiendas had been taken away from them due to the New Laws, and that she and her daughters lived in misery too, a shame for the widow of a conqueror that had provided such valuable service to his majesty. This, as most reports from the early days of New Spain, both positive and negative and regarding all things, have been proven to be false, part of the power struggles among settlers and attempts to exploit the budding new system that tried to find a way to administer justice in land the king could not see nor the army reach. Francisco, Beatriz and their children actually ended their days comfortably. The mineral Coronadite is named after him.
Танымал мәдениет
"Индиана Джонс және соңғы крест жорығы" "Коронадоның кресті" туралы мәлімдейді. Фильмде айтылғандай, Ютадағы үңгірлер жүйесінде табылған бұл алтын крестті 1521 жылы Эрнан Кортес Васкес де Коронадоға сыйлаған. Бірақ мұндай оқиға болған емес, себебі Васкес де Коронадо 1521 жылы 11 немесе 12 жаста болған және әлі де Испанияда тұрған. Сонымен қатар, Инди Португалия жағалауында кемедегі қарақшылардан крестті тартып алғанда, кеменің аты "Коронадо" екені көрінеді. Шотт О'Деллдің "Патшаның бесіншісі" атты классикалық жасөсперімдер романында басты кейіпкерлер Эстебан де Сандовал мен Блас де Мендоза Коронадоның экспедициясын іздеп, уақытша оған қосылады. Олар сол жерде үшінші басты кейіпкер – Зуни тайпасының жасөспірім өкілі Зиа Трояномен танысады. Сандовал мен Мендоса Хавикух шайқасына қатысады (сол шайқаста Сандовал жараланады) және сол шайқаста Коронадоның алған жарақатын сипаттайды. Тәуелсіз әнші-күйші Тайлер Джейкстің 2016 жылғы "Mojo Suicide" альбомындағы "Hitchin' to Quivira" әні Васкес де Коронадо экспедициясының оқиғасына негізделген. Әнші-күйші Стив Тилстонның 1992 жылғы "Of Moor And Mesa" альбомындағы "Coronado And The Turk" әні де Васкес де Коронадо экспедициясының оқиғасын бейнелейді. 1995 жылы түсірілген "Чарлидің жұлдығы: Коронадоның құпиясы" (немесе "Чарлидің жұлдығы туралы оқиға"), Чеч Мариннің қатысуымен, Коронадоның рухымен кездескен жас баланың және оның сүйегін лайықты жерлеу арқылы оған көмектесуге тырысуы туралы әңгімелейді. 1992 жылы жер астынан табылған кадрлар режиссері Крейг Болдуин "О, Коронадо жоқ!" фильмін жасады, ол Васкес де Коронадо экспедициясын Вестерн фильмдерінен, жаулап алу фильмдерінен және "Жалғыз салтшы" телесериалынан алынған қайта өңделген суреттер арқылы көрсетеді.
Indiana Jones and the Last Crusade references the "Cross of Coronado". According to the film, this gold cross, discovered in a Utah cave system, was given to Vázquez de Coronado by Hernán Cortés in 1521. Such an event never happened because Vázquez de Coronado would have been 11 or 12 years old in 1521 and still living in Spain. In addition, when Indy captures the cross from robbers aboard a ship off the coast of Portugal, the ship can be seen to be named The Coronado. In the classic young adult novel, The King's Fifth by Scott O'Dell, the main characters, Estéban de Sandoval and Blas de Mendoza, seek Coronado's expedition and temporarily join it. It is there that they meet the third main character, Zia Troyano, a teenage Zuni Native American. Sandoval and Mendoza participate in the battle of Hawikuh (during which Sandoval is wounded) and describe the injury sustained by Coronado during that battle. The song "Hitchin' to Quivira" from independent singer songwriter Tyler Jakes's 2016 album Mojo Suicide is based on the story of Vázquez de Coronado's expedition. The song "Coronado And The Turk" from singer songwriter Steve Tilston's 1992 album Of Moor And Mesa is based on the story of Vázquez de Coronado's expedition. The 1995 film, Charlie's Ghost: The Secret of Coronado also known as Charlie's Ghost Story starring Cheech Marin, follows the story of a young boy who meets the ghost of Coronado and tries to help him by giving his remains a proper burial. In 1992, underground found footage filmmaker Craig Baldwin made the film O No Coronado! detailing the expedition of Vázquez de Coronado through the use of recycled images from Westerns, conquest films, and The Lone Ranger television series.