Франсиско де Орельяна: Амазонканы ашқан конкистадор

Кіріспе

Испан зерттеушісі және конкистадоры (1511–1546)

Франсиско де Орельяна (fɾanˈθisko ðe oɾeˈʝana; 1511 – 1546 жылғы қараша) испан зерттеушісі және конкистадоры болған. Тарихтағы ең қиынға түскен, бірақ сәтті сапарлардың бірінде Орельяна Амазонка өзенінің барлық ұзындығын бағындырып, 1542 жылдың 24 тамызында өзеннің сағасына жетті. Ол және оның серіктері Атлантика мұхитының жағалауымен жүзіп, Венесуэла жағалауына жақын орналасқан Кубагуа аралына жетті. Орельяна қазіргі Эквадордағы Гуаякиль қаласын негіздеді және Амазонкаға жасаған екінші экспедициясы кезінде қайтыс болды.

Өмірбаян

Касерес қаласында туған Орельянаның туған күні туралы биографтар әлі де 1490 жылдан 1511 жылға дейінгі әртүрлі деректер келтіруде. Ол Перуді жаулап алған Трюхильо қаласынан шыққан Франсиско Писарроның жақын досы және, мүмкін, туысы болған (кейбір тарихшылардың пікірінше, ол оның туысы еді). Ол Жаңа дүниеге сапар шекті (шамамен 1527 жылы). Орельяна 1533 жылы Перуде Писарроның әскеріне қосылғанға дейін Никарагуада қызмет етті, онда ол Диего де Алмагромен (1538) болған қақтығыста Писарроны қолдады. Алмагроның әскеріне жеңіс одісқаннан кейін, ол Ла Кулатаның губернаторы болып тағайындалды. Ол бұрын Писарро құрған және Себастьян де Белальказар халқымен қайта толықтырған Гуаякиль қаласын жаңартты. (Азамат соғысы кезінде ол Писарро жағында болды және Франсиско Писарро Лимадан Эрнандо Писарроға көмек үшін жіберген әскердің генерал-лейтенанты болды. Оған Эквадор теңіз жағалауындағы Пуэрто-Вьехода жер берілді.)

Амазонка өзенінің алғашқы зерттеуі

1540 жылы Гонсало Писарро Китоға вице-губернатор ретінде келді және оның әкесінің үлкен ұлы Франсиско Писарро оны шығысқа қарай бір жерде деп есептелген «Даршын елі» экспедициясын табумен тапсырды. Орельяна 1541 жылы Китоның шығысына, Оңтүстік Американың ішкі аймақтарына жасалған экспедицияда Гонсало Писарроның лейтенанты болды. Китода Гонсало Писарро 220 испан және 4000 жергілікті тұрғыннан әскер жинады. Сол кезде Орельяна Гуаякильге әскер мен жылқы жинау үшін жіберілді. Писарро 1541 жылдың ақпан айында, Орельяна 23 адамы мен жылқысымен келгенге дейін Китодан кетіп қалды. Орельяна негізгі экспедициядан кейін асығып, наурыз айында олармен байланысқа түсті. Бірақ экспедиция таулардан шыққан кезде 3000 жергілікті тұрғын мен 140 испандық қаза тапты немесе қашып кетті. Кока өзеніне (Напоның саласы) жеткенде, ауруларды және жабдықтарды тасымалдау үшін «Сан-Педро» атты бриг жасалды. Гонсало Писарро оған Кока өзенін зерттеуді және өзеннің соңына жеткен соң қайтып келуді бұйырды. Олар Напо өзенінің сағасына жеткенде, оның әскері жалғастырмаса, көтеріліс жасайтындарын мәлімдеді. 1541 жылдың 26 желтоқсанында ол жаңа экспедицияның басшысы болып сайлануға және патша атынан жаңа жерлерді жаулауға келісті. Орельяна (экспедицияны баяндаған доминикан Гаспар де Карвахальмен бірге) 50 адамымен азық-түлік іздеу үшін өзен бойымен төмен қарай аттанды. Ағысқа қарсы қайта алмай, Орельяна Писарроны күтті, соңынан үш адамды хабармен жіберіп, екінші бриг – «Викторияны» салуға кірісті. Осы уақыт аралығында Писарро солтүстік бағытта Китоға оралды, сол кезде оның жанында 80 ғана адам тірі қалды. Напо өзеніндегі ауылдан шыққаннан кейін Орельяна өзен бойымен төмен Амазонкаға қарай жалғастырды. 49 адам өзенде жүзуге арналған үлкен кеме жасауға кірісті. Напо өзенінде жүзіп келе жатқанда, Омага тайпасынан үнемі қауіп төнді. Олар 1542 жылдың 3 маусымында Негро өзеніне жетіп, соңынан Амазонка өзеніне жетті. Шамамен 69° батыс бойлықта Орельяна мен оның адамдары Мачипаро тайпасының жергілікті тұрғындарымен шайқасып, өзен бойымен қуылды. Төмен қарай жалғасып, олар тізбектей Рио-де-ла-Тринидадтан (мүмкін, Рио-Жураядан), Пуэбло-Висиодан, Рио-Негродан (Орельянаның атымен аталған), Пуэбло-дель-Корпустан, Пуэбло-де-лос-Кемадостан және шамамен 57° батыс бойлықта Пуэбло-де-ла-Калледен өтті. Олар Пира-тапуя тайпасының жеріне кірді. «Амазонка» атауы Франсиско де Орельянаның Тапуя тайпасымен болған шайқасынан туындаған деп есептеледі. Әдетте, олардың әйелдері де еркектермен бірге соғысқан. Орельяна өзенді «Амазонканың өзені» деп атады, бұл Геродоттың («Тарихтар» [4.110–116]) және Диодордың грек аңыздарында сипатталған Азияның мифтік амазонкаларына сілтеме жасады. Бұл Оңтүстік Американың жауынгер әйелдерімен шайқас 1542 жылдың 24 маусымында Орельяна Мадейра өзенімен тоғысқан жердегі Тромбетус өзеніне жақындағанда болды. 54° батыс бойлықта олар 18 күн бойы қайықты жөндеу үшін тоқтады, соңынан 1542 жылдың 26 тамызында Атлант мұхитына жетіп, қайықтың теңізге лайықтылығын тексерді. Гуанаға қарай жүзіп келе жатқанда, бригтер Венесуэла жағалауындағы Кубагуа аралында орналасқан Нюэва-Кадис қаласында қайтадан кездескенше, бір-бірінен бөлінді. «Виктория» Орельяна мен Карвахалды алып жүріп, Тринидадтан оңтүстікке қарай өтіп, Пария шығанағында жеті күнге тоқтады, соңынан 1542 жылдың 11 қыркүйегінде Кубагуаға жетті. «Сан-Педро» Тринидадтан солтүстікке қарай жүзіп, 9 қыркүйекте Кубагуаға жетті.

In 1540 Gonzalo Pizarro arrived in Quito as vice governor and was charged by Francisco Pizarro, his older paternal half brother, with an expedition to locate the "Land of Cinnamon", thought to be somewhere to the east. Orellana was one of Gonzalo Pizarro's lieutenants during his 1541 expedition east of Quito into the South American interior. In Quito, Gonzalo Pizarro collected a force of 220 Spaniards and 4000 natives. At the same time, as second in command, Orellana was sent back to Guayaquil to gather troops and horses. Pizarro left Quito in February 1541, just before Orellana arrived with his 23 men and horses. Orellana hurried after the main expedition, eventually contacting them in March. However, by the time the expedition had left the mountains, 3000 natives and 140 Spanish had died or deserted. On reaching the Coca River (a tributary of the Napo), a brigantine, the San Pedro, was constructed to ferry the sick and supplies. Gonzalo Pizarro ordered him to explore the Coca River and return after finding the river's end. When they arrived at the confluence with the Napo River, his men threatened to mutiny if they did not continue. On 26 December 1541, he agreed to be elected chief of the new expedition and conquer new lands in the king's name. Orellana (with the Dominican Gaspar de Carvajal who chronicled the expedition) and 50 men set off downstream to find food. Unable to return against the current, Orellana waited for Pizarro, finally sending back three men with a message, and started constructing a second brigantine, the Victoria. Pizarro had in the meantime returned to Quito by a more northerly route, by then with only 80 men left alive. After leaving the village on the Napo, Orellana continued downstream to the Amazon. The 49 men began to build a bigger ship for river navigation. During their navigation on Napo River, they were threatened constantly by the Omaguas. They reached the Negro River on 3 June 1542 and finally arrived on the Amazon River. At a longitude of about 69°W, Orellana and his men were involved in a skirmish with Machiparo's natives and were chased downstream. Continuing downstream, they consecutively passed the Rio de la Trinidad (possibly the Rio Juruá), the Pueblo Vicioso, the Rio Negro (named by Orellana), the Pueblo del Corpus, the Pueblo de los Quemados, and the Pueblo de la Calle at about 57°W. There they entered the territory of the Pira tapuya. The name 'Amazon' is said to arise from a battle Francisco de Orellana fought with a tribe of Tapuyas. The women of the tribe fought alongside the men, as was the custom among the tribe. Orellana described the river as "the river of the Amazons", referring to the mythical Amazons of Asia described by Herodotus (see The Histories [4.110–116]) and Diodorus in Greek legends. A skirmish with these South American warrior women reportedly took place on 24 June 1542 while Orellana was approaching the Trombetus River, in the neighborhood of the Ilha Tupinambarama at the junction with the River Madeira. At about 54°W they stopped for 18 days to repair the boats, and finally reached the Atlantic Ocean on 26 August 1542, and checked the boats for seaworthiness. While coasting toward Guiana, the brigs were separated until reunited at Nueva Cadiz on Cubagua island off the coast of Venezuela. The Victoria, carrying Orellana and Carvajal, passed south around Trinidad and was trapped in the Gulf of Paria for seven days, finally reaching Cubagua on 11 September 1542. The San Pedro sailed north of Trinidad and reached Cubagua on 9 September.

Дайындықтар

Кубагуадан Орельяна Испанияға оралып, жаңадан ашылған жерлерді корольдік билікке алуды шешті. Теңізде қиын сапардан кейін ол алғаш Португалия жағалауына жетті. Патша оны жылы қабылдап, Португалия туы астында Амазонкаға қайта оралуды ұсынды. Орельянаның саяхаты халықаралық дауға себеп болды. Тордесильяс шарты бойынша Амазонка өзенінің көп бөлігі Испанияға тиесілі болса да, ауызы Португалияның билігінде болуы керек еді. Орельяна португалдық ұсыныстан бас тартып, Вальядолидке кетті. Тоғыз айлық келіссөздерден кейін, 13 ақпанда 1544 жылы ханзада Филипп II оны Жаңа Андалусияның губернаторы етіп тағайындады. Орельяна Амазонкаға жасаған саяхаты туралы айтқан әңгімелерімен және шамадан тыс әңгімелерімен испан сарайын таң қалдырды, содан кейін ол Нуэва Андалусияны жаулап алып, қоныстандыруға рұхсат алды. Оған 300 адам және 100 жылқымен Амазонка жерлерін зерттеп, қоныстандыру және ауызға және өзен алабының ішкі бөлігіне, Манаусқа екі қала салу тапсырылды. Сапар қиын болды, кемелерінің бірі жолдан адасып, қайтадан көрінбеді. Ол кемеде 77 адам, 11 жылқы және бір қайық салуға қажетті жабдықтар болды. Ол бірнеше якорьларын жоғалтып, оларды зеңбіректермен алмастыруға мәжбүр болды. Бразилия жағалауына жеткен ол жүз лига жүзіп, теңізден тұщы су тапқанға дейін, оның Амазонкадан келгенін болжады. 1545 жылдың 20 желтоқсанында ол екі кемемен, 11 жұқа жылқымен және шамамен 100 адаммен жағаға шықты. Жергілікті тұрғындар достықпен қарсы алып, тамаққа толы болғандықтан, оның серіктері тоқталып, демалып, өзен қайығын салуды ұсынды. Орельяна олардың ұсынысын қабылдамай, бес күннен кейін Амазонканың басты арнасын іздеуге аттанды. 300 мильден астам жүзіп өткен соң, ол лагерь құрып, қайық салуға кірісті. Бұл қаңтардан наурызға дейін созылды. Олар кіші кеменің бір бөлігін жеуге мәжбүр болды. Жергілікті тұрғындар жауыздық көрсетті, аймақта азық-түлік жетіспеді, сондықтан олар барлық итттері мен жылқыларын жеуге мәжбүр болды. 57 адам қаза тапты. Орельяна жаңадан салынған қайықты азық-түлік іздеуге жіберді, бірақ ол азықсыз және бірнеше адам аштықтан немесе жарақаттан қайтыс болды. Ол қалған кемесімен және қайығымен жолға шықты. Оңтүстік-шығысқа қарай 75 миль сапардан кейін кеме өзен жағасына шағылысып, апатқа ұшырады. Орельяна кемеде қалған көптеген серіктерін кеме апатына ұшыраған лагерьде қалдырды. Бір айдан кейін ол кеме апатына оралып, 500 миль жүріп, басты өзенді таба алмағанын хабарлады. Ол физикалық және психикалық тұрғыдан нашар күйде болды. Ол қайықпен тағы да жолға шықты. Оның 17 серігі садақтан жарақат алды. Әйелінің айтуынша, ол "аурудан және қайғыдан" қайтыс болды. Аман қалғандар өзен бойымен теңізге қарай жүзіп, Оңтүстік Экваторлық ағым оларды Тринидадтан батысқа қарай Маргарита аралындағы испан базасына жеткізді. Орельяна кеме апатынан кейін, 28-30 адам кемеден қайық жасап, үш айдан астам уақыт жұмыс істеді. Қайық нашар салынған және су өткізгіш болды. Кейбір жергілікті тұрғындар оларды "Амазонканың үш тармаққа бөлінетін жеріне" жетеледі. Орельянаның ізіне таппай, олар өзен бойымен төмен қарай жүріп кетті. Он адам кемеден секіріп, сусыған қайыққа қарағанда жергілікті тұрғындармен өмір сүруді жөн көрді. Теңізге жеткенде, ағым оларды солтүстік-батысқа қарай тасып әкетті. Қарашаның соңында 18 аман қалғандар Маргарита аралына жетіп, онда қалған 25 аман қалғандар мен Орельянаның әйелімен кездесті.

From Cubagua, Orellana decided to return to Spain to obtain from the Crown the governorship over the discovered lands, which he named New Andalusia. After a difficult navigation, he touched first the shores of Portugal. The king received him in a friendly way and made him an offer to go back to the Amazon under a Portuguese flag. Orellana's exploration produced an international issue. According to the Treaty of Tordesillas, the majority of the Amazon River should belong to Spain. However, the mouth should be ruled by Portugal. Orellana refused the Portuguese offer and went to Valladolid. After nine months of negotiations, Prince Philip II appointed him governor of New Andalusia on February 13, 1544. After captivating the Spanish court with tales and alleged exaggerations of his voyage down the Amazon, Orellana obtained a commission to conquer and settle Nueva Andalucia. The charter established that he should explore and settle the Amazonian lands with 300 men and 100 horses, and found two cities, one in the mouth and another in the basin's interior, Manaus. The crossing was difficult, and one of his ships became separated and was never seen again. With it went 77 men, 11 horses, and supplies to build one riverboat. He lost several anchors and had to replace them with cannons. He reached the Brazil coast, sailed a hundred leagues until he found fresh water in the sea, which he assumed came from the Amazon. He landed on 20 December 1545 with two ships, 11 thin horses, and perhaps 100 men. Since the natives were friendly and there was plenty of food, his men suggested that they stop and rest and build the riverboat. Orellana overruled them and set off to find the main branch of the Amazon five days later. After sailing more than 300 miles he made camp and started building the riverboat. This took from January to March. They were forced to cannibalize the smaller of the two ships. The natives were hostile, there was little food in the area, and they had to eat all their dogs and horses. Fifty seven men died. Orellana sent the newly built boat off to find food, but it returned with no food and several men dead of hunger or wounds. He set off with the remaining ship and the riverboat. After traveling 75 miles southeast, the ship was wrecked on a riverbank. Orellana continued with the boat, leaving many men at the shipwreck camp. After nearly a month, he returned to the shipwreck, reporting that he had gone 500 miles and not found the main river. Orellana was now in poor shape, both physically and mentally. He set off again with the boat. Seventeen of his men were wounded by arrows. According to his wife, he died "from illness and grief." The survivors went downriver to the sea where they were driven by the South Equatorial Current to the Spanish base at Margarita Island west of Trinidad. After Orellana left the shipwreck camp, the 28 or 30 men there began building a boat from the wrecked ship, which took more than three months. The boat was ill built and leaky. Some indigenous people guided them to "a place where the Amazon splits into three arms". Finding no sign of Orellana, they went downriver. Ten men jumped ship, preferring life with the natives to a leaking boat. Reaching the sea, the current carried them northwest. In late November, the 18 survivors reached Margarita Island, where they met the other 25 survivors and Orellana's wife.

Танымал мәдениетте

Де Орельянаның саяхаттары «Агирре, Құдайдың қаһары» (1972) фильміне ішінара шабыт берді. Режиссер Вернер Герцог жазған бұрынғы сценарийде де Орельяна фильмге әдейі енгізілген, бірақ соңында ол фильмнен алынып тасталды. Де Орельянаның Эльдорадоны іздеудегі рөлі «Индиана Джонс және кристалл бас сүйегінің патшалығы» (2008) фильмінің сюжеттік желісіне де кіреді. Уильям Оспинаның 2008 жылғы «El país de la canela» («Даршын елі») романы Орельянаның саяхатының көркемделіп жазылған нұсқасын қамтиды. «Age of Empires II: The Forgotten» ойынындағы науқандардың бірі «Эльдорадо» деп аталады және ол Франсиско де Орельяна мен Франсиско Писарроның алып Амазонка орманында жасырылған деп есептелетін, алтынның жоғалған қаласы – Эльдорадоны табуға жасаған тырысы туралы айтады. Бұл науқан Де Орельянаның алғашқы саяхатына негізделген.