Кіріспе

XVI ғасырдағы Перуді жаулап алған испан конкистадоры Франсиско Писарро, Атабильос маркизі (/p//ɪ/'/z//ɑr//oʊ/; fɾanˈθisko piˈθaro; шамамен 16 наурыз 1478 – 26 маусым 1541) – испан конкистадоры, ең белгілісі Инка империясын жаулап алуға әкелген экспедициялары. Испанияның Трухильо қаласында кедей отбасында дүниеге келген Писарро жаңа әлемде байлық пен ерлік іздеуді жөн санады. Ол Урабба шығанағына сапар шегіп, Панама тасмуында Васко Нунес де Бальбоамен бірге өтті, осылайша Америкадан Тынық мұхитын көрген алғашқы еуропалықтардың бірі болды. Бірнеше жыл Панама қаласының мэрі қызметін атқарды және Перуға екі сәтсіз жорық ұйымдастырды. 1529 жылы Писарро испан тәжінен Перуді жаулап алуға рұқсат алып, үшінші, сәтті жорығына шықты. Жағалаудағы жергілікті халықтар осы басып кіруге қарсылық көрсеткенде, Писарро ішкі аймаққа жылжып, Перудегі алғашқы испан бекінісі – Сан-Мигель-де-Пиураны құрды. Бірқатар әрекеттерден кейін Писарро 1532 жылдың қараша айында Кахамарка шайқасында Инка императоры Атауальпаны тұтқынға алды. Императорды босату үшін сыйақы талап етілді, Атауальпа бір бөлмені алтынмен толтырды, бірақ Писарро оны түрлі қылмыстарға айыптап, 1533 жылдың шілдесінде өлім жазасына кесті. Сол жылы Писарро Инка астанасы Кускоға кіріп, Перуді жаулап алуын аяқтады. 1535 жылдың қаңтарында Лима қаласын негіздеді. Соңында Писарро саяси күрес құрбаны болды және 1541 жылы өлтірілді.

Ерте өмір

Франсиско Писарро қазіргі Испанияның Эстремадура аймағындағы Касерес қаласында (Трухильо) дүниеге келген, ол кезде Кастилия Королдығының құрамында болған. Ол жаяу әскер полковнигі Гонсало Писарроның (1446–1522) және Франсиска Гонсалес атты қарапайым отбасынан шыққан әйелдің заңды емес ұлы еді. Оның туған күні нақты белгісіз, бірақ ол 1470 жылдары, шамамен 1475 жылы туған деп саналады. Оның біліміне көп мән берілмеді, сондықтан ол сауатсыз өсті. Оның әкесі Наваррада және Кордова басшылығымен Италиядағы жорықтарда қызмет еткен. Оның анасы кейін үйленді және Франсиско Мартин де Алькантара деген ұлы болды, ол Перуді жаулаудың басынан бастап өгей бауырымен бірге қатысты. Әкесінің тарапынан Франсиско, Эрнан Кортестің алыс туысы еді.

Конкистадордың алғашқы еңбек жолы

1509 жылы 10 қарашада Писарро Алонсо де Охедамен бірге Испаниядан Жаңа әлемге, Урабаға экспедиция үшін аттанды. Писарро Охеданың сәтсіз колониясына қатысты, ол тірі қалғандармен бірге оны тастап кеткенше, қалдықтарына басшылық етті. Ол Картахенаға кемемен барып, Мартин Фернандес де Энсисоның флотына қосылды және 1513 жылы Балбоамен бірге Панама таңғышын кесіп, Тынық мұхитына жетті. Келесі жылы Педро Ариас Давила Кастилья-де-Ороның жаңа губернаторы болып тағайындалды және Балбоаның орнын басып алды. Келесі бес жыл ішінде Писарро Давиланың жақын серігі болды, ал губернатор оған жергілікті тұрғындар мен малдан бөлігін берді.

Оңтүстік Америкаға экспедициялар

Оңтүстік Американың батысын зерттеуге алғашқы әрекетті 1522 жылы Паскуаль де Андагоя жасады. Ол кездескен Оңтүстік Американың түпкі тұрғындары оған Пиру (кейін Перу) деп аталатын өзеннің бойындағы алтынға бай Виру деген аймақ туралы айтты. Диего де Алмагро адамдар жинап, қосымша жабдықтар жинап, кейін Писарроға қосылуға тиіс болғандықтан қалдырылды. Панаманың губернаторы Педро Ариас Давила ең алдымен Оңтүстік Американы зерттеуді мақұлдады. Алайда, Писарроның алғашқы экспедициясы сәтсіз аяқталды, өйткені оның конкистадоры Тынық мұхитының жағалауымен жүзіп, Колумбиядан әрі қарай жетпеді, ал нашар ауа-райы, азық-түлік жетіспеушілігі және жауласып баққан жергілікті тұрғындармен шайқастар болды, олардың бірі Алмагроның жебеден көзін жоғалтуына себеп болды. Испандықтар өздерінің жолында Puerto Deseado (қажетті порт), Puerto del Hambre (аштық порты) және Punta Quemado немесе Puebla Quemado (жанып кеткен порт) сияқты жер аттарын бергені олардың қиындықтарын растады. Пизарро Пунта-Кемада шайқасында болғандай, келесі жаулық кездесулерден қорқып, алғашқы экспедициясын аяқтап, Панамаға оралды. Бұл Писарроға Перуді жаулап алуға рұқсат беретін лицензиялық құжат болды. Писарро ресми түрде Жаңа Кастилияның губернаторы, генерал-капитан, Адельантадо және Альгуациль майор болып тағайындалды, жаңадан ашылған жағалау бойындағы 200 лигалық қашықтық үшін барлық билік пен құқықтармен, ал оның серіктестерін екінші реттік лауазымдарда қалдырды (кейін Альмагроны ашуландырып, ақыр соңында келіспеушілікке әкелетін жайт). Шарттардың бірі - Пизарро алты ай ішінде 250 адамнан тұратын жеткілікті жабдықталған күш жинауы керек, оның ішінде 100 адам колониялардан алынуы мүмкін. Экспедиция келесі жылы аттанғанда, оның құрамында үш кеме, 180 адам және 27 ат болды. Алтынмен және күміспен айыпталып, Атауальпа 12 айып тағылды, оның ішінде ағасын өлтіргені және Писарро мен оның әскеріне қарсы қастандық жасағандығы. 1533 жылдың 29 тамызында ол дарға асылды. Франсиско Писарро мен де Сото Атауальпаның өлім жазасына қарсы болды, бірақ Франсиско "әскерлер арасындағы үлкен алағайын", әсіресе Альмагроның ықпалымен үкімге келісті. Де Сото сот және өлім жазасы өтетін күні барлау миссиясында болды және қайтып келгеннен кейін, "оны Кастилияға алып барып, императордың сотына беру керек еді" деп, өзінің наразылығын білдірді. Кейінірек Карл патша Писарроға былай деп жазды: "Атауальпаның өлімі бізді қатты ренжітті, өйткені ол монарх болған және әсіресе, ол әділеттілік атынан өлімге кесілді". Пизарро 500 испандық әскерімен бірге солтүстіктегі инка әскерінің жетекші қолбасшыларының бірі, Атауальпаның жақтасы Халкучимакпен бірге Кускоға қарай аттанады. Манко Инка Юпанки Тупак Хуаллапа қайтыс болғаннан кейін Писарроға қосылды.

Өлім

Лимада 1541 жылғы 26 маусымда "Диего де Алмагро II "эль мозо" –ның 20 қарулы қолдаушысы Писарроның сарайына шабуыл жасап, оны өлтірді, содан кейін үркілген қалалық кеңесті жас Алмагроны Перудің жаңа губернаторы етіп тағайындауға мәжбүр етті". "Писарроның көптеген қонақтары қашып кетті, бірақ шамамен жетіден жиырма беске дейін адамдар басып кіргендермен күресті. Писарро мойын қорғанысын тағып, күресіп жатқанда, оны қорғағандардың ішінде жартылай інісі Мартин де Алькантара да қаза тапты". Писарроның денесі собор ауласына уақытша жерленді; кейін оның басы мен денесі бөлініп, собор еденінің астындағы жеке қораптарға салынды. 1892 жылы Колумбтың Американы ашқанының жылдығына дайындық барысында Писарроның денесі қайта қазылып, шыны сандыққа қойылып, көрсетілді. Бірақ 1977 жылы собордың негізін қазу кезінде жұмысшылар мөрленген ойыстан қорғасын қорапты тапты. Онда: "Бұл Перу патшалықтарын ашып, жаулап алып, Кастилия тәжіне сыйлаған Маркиз Дон Франсиско Писарроның басы жатыр" деген жазу болды. АҚШ-тан келген сот-медициналық сарапшылар тобы, Уильям Р. Мейплз басшылығымен, екі денені зерттеуге шақырылды. Олар көп кешікпей, шамамен бір ғасыр бойы шыны сандықта құрметпен сақталған дененің дұрыс анықталмағанын анықтады. Қорғасын қораптағы бас сүйекте көптеген қылыш соққыларының іздері болды, сонымен қатар, оның сыртқы келбеті тірі кезінде салынған суреттерге ерекше ұқсас еді.

Мұра

Н де Трухильомен үйленгеннен кейін, Писарроның Франсиско есімді ұлы болды, ол туысы Инес Писарроға үйленді, бірақ балалары болмады. Писарро қайтыс болғаннан кейін, оның сүйіктісі Инес Юпанки, Атауальпаның сүйікті қарындасы, ағасы оны Франсискоға әйел ретінде берген, Ампуэро есімді испан кавалеріне үйленді және Испанияға кетті, өзімен бірге кейіннен императорлық жарлықпен заңды деп танылған қызын алып кетті. Франсиска Писарро Юпанки 1537 жылдың 10 қазанында Испанияда өзінің ағасы Эрнандо Писарроға үйленді. Писарроның үшінші ұлы Франсиско, Атауальпаның сүйіктісі болған дона Ангелинадан туған, Испанияға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Басқыншылықтан кейін Писарро инка мемлекетін жойды және шамамен он жыл бойы аймақты басқарған кезде жергілікті мәдениеттердің құлдырауына себепкер болды. Инкалардың көпқұдайлық діні христиан дінімен ауыстырылды, ал жергілікті халықтың көп бөлігі испан элитасының құлдарына айналды. Инка империясының қалалары испан католиктерінің қалаларына айналды. Писарро, сондай-ақ, ол сыйақы төленгеніне қарамастан, Атауальпаның өлімін бұйырғаны үшін де айыпталады (Писарро испан короліне тиісті үлесін төлегеннен кейін сыйақыны өзінде қалдырды). Кейбір перулықтар, әсіресе жергілікті тұрғындар, оған жағымсыз қарайды, бірақ салыстырмалы түрде жақында ғана Писарро, мысалы, оқулықтарда католицизмді енгізгені және негізінен испан тегінен шыққан жеңілдіктерге ие тап құрғаны үшін жағымды бейнеленген.

Мүсіндер

1930 жылдардың басында мүсінші Рамзи Макдональд еуропалық анонимді жаяу әскердің, каска киген, қылыш ұстап, жылқыға отырған конкистадорға ұқсас үш көшірмесін жасады. Бірінші данасы Кортестің бейнесі ретінде Мексикаға ұсынылды, бірақ одан бас тартты. 1934 жылы мүсін Лимаға жеткізіліп, Пизарроның бейнесі ретінде қайта қолданылды. Мүсіннің тағы бір көшірмесі Висконсин штатында сақталады. Испанияның Трухильо қаласындағы Плаза Майор алаңындағы Писарроның атты мүсіні американдық мүсінші Чарльз Рамсидің туындысы. Оны 1926 жылы оның әйелі қалаға сыйға берді. Бұл мүсін ұзақ жылдар бойы Перудің Үкімет сарайының жанындағы алаңда тұрды. 2003 жылы мүсінді алып тастау туралы көп жылдық өтініштерден кейін Лима қаласының мэрі Луис Кастаньеда Лоссио мүсінді басқа жерге көшіруге келісім берді. Бірақ 2004 жылдан бері Писарроның мүсіні Римак ауданындағы, жақында қалпына келтірілген 17 ғасырлық қабырғалармен қоршалған саябақта орналасқан. Мүсін Римак өзені мен Үкімет сарайына қарап тұр.

Жеңіс сарайы

Перуден зор байлықпен оралған Писарролар отбасы Трухильодағы Плаза-Майордың бұрышында платереск стилінде сарай тұрғызды. Франсиска Писарро Юпанки және оның қарындасы/күйеуі Эрнандо Писарро сарайды салуға бұйрық берді; сарайда олардың және басқалардың бюстері орналасқан. Сарай дереу алаңның танымал символына айналды. Көркем сарай төрт бөлікке бөлінген, бұл Писарро отбасының гербіне сілтеме жасайды, ол оның иконографиялық мазмұнын көрсететін бұрыштық балкондарының бірінде бейнеленген. Ғимараттың сәндемесіне платереск өрнектері мен балюстрадалар кіреді.

Танымал мәдениетте

Писарро – Ричард Бринсли Шериданның 1799 жылы қойылған драмалық трагедиясының атауы және тақырыбы. Шеридан өзінің туындысын Аугуст фон Коцебуедің «Перудегі испандықтар» атты неміс трагедиясына негіздеді. Писарро – «Күннің патшалық аңшылығы» атты театрлық пьесасының және сол аттас фильмнің басты кейіпкері. Бұл туындыда тарихи оқиғалардың нақты бейнесі берілмейді, керісінше, Писарроның рухани әлемі мен Атауальпамен арақатынасы суреттеледі. Фильм көбінесе пьесаның диалогтік сипатына және камералық атмосферасына адал болып, сол кездегі (1969 жыл) беделді актерлерді ұсынады. Франсиско Писарро «Алтын қалалардың құпиясы» романында маңызды кейіпкер ретінде бейнеленген, онда ол жеті жоғалған алтын қаланың бірін табуға құштар. Сериалдың ағылшын нұсқасында Писарро кейіпкерін Морис Подбрей дауыстайды. Писарро сонымен қатар Якоб Вассерманның «Каксамалка алтыны» атты тарихи романының басты кейіпкері. Писарро – Премендра Митраның бенгал тілінде жазған «Сурья кандле Сона» («Күннің алтын жастарындағы») повесінің кейіпкері. Писарро Перуді сатқындық пен Макиавеллилік саясатты аяусыз қолдану арқылы бағындырған, пайдакүнемдікке құмар адам ретінде бейнеленген. Оқиғаның басты кейіпкері – Ганарам (Ганашям Дастың, аңыз айтушының арғы атасы), ол Перуді құлдықтан азат ету үшін испан конкистадорларына қарсы батыл күрес жүргізеді, бірақ міндетін толық орындай алмайды. (Источник: «Ганада Самагра», 3-том, «Ананда Publishers»). Рэндалл Гарретт, көбінесе ғылыми-фантастика жазушысы ретінде танымал, «Алтын империяның тонаушылары» атты повесть жазды. Оның тілі оқырмандарды алыс болашақта ғарышқа шабуыл туралы оқиғаны оқып жатырмыз деп ойландырады, бірақ шындығында ол Писарроның инкаларды жаулап алуын сипаттайды. Гарретттің айтуынша, оқиғаның әрбір сөзі тарихи тұрғыдан нақты, бірақ ол қасақана бұрмаланған түрде жазылған.

Писарроның шығармалары

"Франсиско Писарро Педро дель Барконың өтінішіне берген жауабы", 14 сәуір 1539 жыл. Конгресс кітапханасының қорынан.