Кіріспе
Үйден немесе жұмыстан тыс демалыс саяхаты
Демалыс (американдық ағылшын тілінде) немесе каникул (британдық ағылшын тілінде) – тұрақты жұмыстан уақытша босау немесе үйден тыс демалыс саяхаты. Адамдар көбінесе белгілі бір мерекелерді немесе фестивальдар мен тойларды тойлау үшін демалысқа шығады. Демалысты көбінесе достарымен немесе отбасымен өткізеді. Демалысқа белгілі бір саяхат немесе жол кіруі мүмкін, әдетте демалыс немесе туризм мақсатында. Адам жұмыстан ұзақ үзіліс алуға болады, мысалы, академиялық демалысқа, бір жылдық үзіліске немесе мансаптық үзіліске шығуға. Демалысқа шығу идеясы салыстырмалы түрде жаңа және соңғы екі ғасыр ішінде дамыды. Тарихи тұрғыдан алғанда, демалыс үшін саяхаттау идеясы тек бай адамдардың ғана мүмкіндігі болған (Grand Tour-ға қараңыз). Ерте Америкадағы пуритандық мәдениетте, апталық демалыс күнін сақтаудан басқа себеппен жұмыстан үзіліс жасауға қарсылық болған. Алайда, қазіргі демалыс тұжырымын рухани ізденіс пен демалысты қолдайтын кейінгі діни қозғалыс қалыптастырды. Жұмыстан мерзімік үзіліс жасау идеясы орта және жұмысшы табы арасында қалыптасты.
Этимология
Ұлыбританияда демалыс бұрын соттардың ұзақ жазғы үзілісін білдірген, кейін бұл термин университеттерге де қолданыла бастады. Бұл дәстүрді Вильгельм Жеңімпаз Нормандиядан әкелді, онда ол жүзім жинауға мүмкіндік жасады. Бұрын көптеген жоғары топтағы отбасылар жылдың бір бөлігін жазғы үйлерде өткізіп, тұрақты үйлерін бос қалдыратын.
Өңірлік мағынасы
Демалыс, ағылшын тілінде сөйлейтін Солтүстік Америкада, демалыс саяхаттарын, мысалы, қысқа ләззатты сапарды немесе шетелге саяхатты сипаттайды. Ұлыбритания Достастығы елдеріндегі адамдар жұмыстан кетуді, сондай-ақ демалыс немесе саяхатты сипаттау үшін "holiday" терминін қолданады. Демалыс үйде қалуды немесе бір жерге баруды білдіруі мүмкін. Канадалықтар демалыс және holiday сөздерін үйден алыс сапарға немесе жұмыстан босатылған уақытқа қатысты жиі алмастырып қолданады. Австралияда, Жаңа Зеландияда және Ұлыбританияда holiday демалысты немесе мемлекеттік мерекені білдіруі мүмкін. Вандербильттер, Рокфеллерлер, Карнегилер, Хантингтондар және басқа да өте бай өнеркәсіпшілер Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Адриондак тауларында өздерінің керемет "үлкен лагерьдерін" салған, онда олар отбасыларымен жеке және сәнді уақыт өткізе алатын. Нью-Йорк қаласының өкілдері өздерінің қалалық үйлерін жазғы көл жағалауындағы демалыс орындарына "қалдырамыз" деп мәлімдеді, ал "демалыс" термині британдық "holiday" терминін күнделікті тілде ығыстырды. Венгр тілінде "vakáció" сөзі демалыс сапары, ресми түрде берілген жұмыстан босатылу (әдетте жылы айларда) және жазғы (ең ұзақ) мектеп демалысын білдіруі мүмкін. Жұмыстан босатылу үшін "szabadság" (бостандық) сөзі қолданылуы мүмкін, себебі жұмыстан кету себебі медициналық болған жағдайда "betegszabadság" (ауруға байланысты бостандық) сөзі де қолданылады.
Отбасылық демалыс
Отбасылық демалыс – отбасы мүшелерінің бірге өткізетін демалысы. Отбасылық демалыс жыл сайын белгілі бір уақытта болатын дәстүрлі шара немесе бір реттік оқиға болуы мүмкін. Ол алыс жерлерге саяхаттауды немесе, қаржылық мүмкіндігі шектеулі отбасылар үшін, үйде демалуды қамтиды. Көбінесе отбасылық круиздер, танымал ойын-сауық парктеріне саяхаттар, шаңғы курорттарында демалу, жағажайда демалу, гастрономиялық турлар сияқты отбасылық саяхаттар ұсынылады.
Демалыс зерттеулері
Демалыстың денсаулыққа, әл-ауқатқа және еңбек өнімділігіне тигізетін әсерін зерттеу 1990 жылдары басталды. Демалыстың әсеріне арналған алғашқы мета-талдау 2009 жылы жарияланды. 2013 жылғы саяхаттану тәжірибесінің денсаулыққа және әл-ауқатқа тигізетін пайдасы туралы әдебиеттерді шолу демалыс алудың пайдалы екенін көрсетті. Жақындағы зерттеулер демалыстың жұмыс стресінен арылу арқасындағы пассивті қалпына келтіру процесі ретінде, сондай-ақ демалу, ләззат алу және дене шынықтыру сияқты белсенді іс-әрекеттерді іздеу ретінде оң әсер ететінін хабарлайды.
Алдын ала әсер ету
Демалыс күту әсері – демалысқа дейінгі кезеңде болатын өзгерістерді білдіреді. Күту әсері жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін. Олар демалысқа дейін жұмыс көлемінің артуынан немесе үй шаруасынан (мысалы, тазалау сияқты) туындаған стресс түрінде көрініс беруі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, демалысқа дейінгі соңғы екі аптаның арасында денсаулық және әл-ауқат деңгейі төмендейді. Бұл демалысқа дейін жұмыс жүктемесінің жоғарылауымен байланысты. Демалысқа дейін үй шаруасының көбеюі де демалыстан бұрын денсаулық пен әл-ауқаттың төмендеуін түсіндіреді, бірақ бұл әйелдерге ғана тән. Сонымен қатар, Рождество мерекесі туралы зерттеулерде Рождествоға дейінгі апталарда қуаныш секілді жағымды әсерлердің күшеюі, ал осы кезеңде жүйкелену сияқты жағымсыз әсерлердің азаюы байқалды. Бұл әсерлерді неміс тілінде "Vorfreude" деп аталатын, Рождество мерекесіне дейінгі күткен қуанышпен түсіндіруге болады.
Демалыс әсері
2010, 2012 және 2013 жылдардағы бірқатар зерттеулерде Нимгегендегі Радбоуд университетінің зерттеушілер тобы шамамен 250 қызметкердің субъективті әл-ауқатына демалыстың әсерін талдады. Зерттеушілер қызметкерлерді демалысқа кеткенге дейін, демалыс кезінде және демалыстан қайтқаннан кейін зерттеді. Демалыс кезінде телефон арқылы жүргізілген сұхбаттасулар нәтижесінде зерттеушілер өздерінің денсаулығы мен әл-ауқатының жақсарғанын анықтады. Дегенмен, жұмысқа оралғаннан кейін бірінші аптаның ішінде қызметкерлердің әл-ауқаты демалысқа кеткенге дейінгі деңгейге төмендеді, демалыстың ұзақтығы мен түріне қарамастан. Зерттеу тобы сондай-ақ, демалыс кезіндегі релаксация және өз іс-әрекеттеріне бақылау сияқты субъективті тәжірибелер демалыстың әсерін күшейтетінін анықтады.
Шығармашылық
2014 жылғы ғылыми зерттеуге сәйкес, демалыс адамның шығармашылығына әсер етеді. Зерттеушілер 46 голланд қызметкерінің шығармашылық қабілетін үш апталық жазғы демалыстан бұрын және кейін идея табу тапсырмасы (Guilford's Alternate Uses) арқылы зерттеді. Қатысушылардан кірпіш немесе қағаз сияқты күнделікті қолданыстағы заттарды шығармашылық тұрғысынан қолдану жолдарын ойлап табу сұралды. Нәтижелер көрсеткендей, демалыстан кейін туған идеялардың жаңалық деңгейі демалысқа кеткенге дейін болғанмен тең болды. Дегенмен, қызметкерлер демалыстан кейін демалысқа кеткенге дейін ойлағаннан гөрі көбірек әртүрлі идеялар ұсынды, бұл демалыс салдарынан ой-қиялының кеңеюін көрсетті. Атап айтқанда, демалыстан кейін қызметкерлер ойдың көптеген жақтарын қарастырып, демалысқа кеткенге дейін болғандай әдеттегі шешімдерден аулақ болатын сияқты.
Романтикалық қарым-қатынастар
2012 жылғы зерттеуде тағы бір зерттеу демалыстан алған әсер ерлі-зайыптылардың бір-біріне адалдығын түсіндіретінін, ал демалыс қарым-қатынастарды күшейтуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Зерттеушілердің тағы бір тобы демалыс барысында бірлесіп өткізген сәттер, мысалы, тиімді әңгімелесу, махаббат таныту немесе жаңа нәрселерді бірге бастан кешіру, ерлі-зайыптылардың күнделікті өмірін үйде жақсартатынын анықтады.
Демалыс механизмдері: демалыс неге пайдалы
Бос уақыт – жалпы денсаулықтың маңызды бөлігі. Ол адамдарға бос уақытты және міндетті емес іс-әрекеттермен айналысу мүмкіндігін сыйлайды. Бұл адамдарға жұмыстағы стрестен арылуға көмектеседі. 2007 жылы зерттеушілер адамдардың демалыс кезінде жұмыстан қалпына келуін және демалуын бағалау үшін төрт өлшемді әзірледі. Бұл зерттеу төрт жаңару тәжірибесінің стресті азайтуға және шаршаудан қалпына келуге көмектесетінін көрсетті: жұмыстан психологиялық үзілу, демалыс, өзіңді-өзің бақылау және қабілеттілік. Кейін мағына мен байланыс қосылды, нәтижесінде DRAMMA моделі пайда болды: Үзілу, Тынығу, Автономия, Қабілеттілік, Мағына және Байланыс. Үзілу – жұмысқа қатысты міндеттерден сананы алшақтату. Кітап оқу немесе дене шынықтырумен айналысу сияқты, жұмыстан басқа нәрсеге назар аудару және ойлау арқылы осыны іске асыруға болады. Демалысқа дейін, оның кезінде және кейін жүргізілетін өлшемдер: Демалыстың уақыт өте келе әсерін көрсететін процесі ретінде зерттеу үшін бір адамда бірнеше рет өлшемдер алу қажет. Демалыс кезіндегі өлшемдер: Демалысқа дейін және кейін жүргізілетін өлшемдерді ғана емес, сонымен қатар демалыс кезінде де ақпарат алу маңызды. Өйткені демалыстан кейінгі өлшемдер жұмысты қайта бастаумен байланысты болуы мүмкін және әсерінің жоғалуы басталуы мүмкін. Демалыс кезіндегі өлшемдер тікелей телефон арқылы немесе сұхбаттасу арқылы, немесе смартфон қосымшалары арқылы уақыт белгісі қойылып жүргізілуі мүмкін. Демалысқа дейінгі өлшемдер: Зерттеулер көрсеткендей, демалысқа дейін денсаулық пен әл-ауқат демалысқа дейінгі екі аптамен салыстырғанда сәл төмендеуі мүмкін. Сондықтан демалыстың әсері демалыс кезіндегі және демалысқа дейінгі өлшемдер арасындағы айырмашылық ретінде анықталады. Демалыстан кейінгі өлшемдер: Ваканцияның әсерінің қаншалықты жылдам азайғанын анықтау үшін демалыстан кейінгі бірнеше өлшемдерді демалысқа дейінгі өлшемдермен салыстыру да пайдалы.
Демалыс саясаты
Дүниежүзіндегі дерлік барлық елде қызметкерге берілетін жылдық ең төменгі демалыс мерзіміне қатысты талаптар бар (сол сияқты, елдер бойынша ең төменгі жылдық демалыс тізілімін қараңыз). Тіпті АҚШ-та, федералдық деңгейде ең төменгі жылдық демалысқа талаптар болмаса да, көптеген ірі корпорациялар демалыс саясатын қолданады, кейбіреулері қызметкерлерге бірнеше апта демалуға мүмкіндік береді, ал кейбіреулері тіпті шексіз демалысқа рұқсат етеді. Бірақ шексіз демалыс шарттарымен бірге жасырын күтулер де болуы мүмкін, мысалы, қызметкер басқалардың алған демалыс күндерінің орташа санынан артық демалысқа шығуға тиіс емес деп түсінілуі мүмкін. Бұлар, әдетте, компанияны тастап кеткен қызметкерлерге алынбаған демалыс күндері үшін ақшалай төлемақы берілмейтін салдарға әкеледі. АҚШ Саяхат қауымдастығының мәліметінше, 2016 жылы американдықтар барлығы 662 миллион демалыс күнін пайдаланбаған. АҚШ-тағы жұмыс істейтін халықтың жартысынан астамы жыл соңында ақы төленетін демалыс уақытын жоғалтқан. Адамдардың үштен екісі демалыста жүргенде жұмыс істей береді.
Ақылы шектеусіз демалыс полистері
Ең алдымен демалысқа шығу үшін жұмыскерлер жұмыс берушілері ұсынған ақылы демалыс уақытын пайдаланады. Соңғы кезде шектеусіз ақылы демалыс саясаты (UPTO) танымал болып келеді. 2022 жылғы зерттеуде зерттеушілер шектеусіз ақылы демалысқа қатысты екі қарсы процесті және шектеу жағдайларын ұсынады. Бұл процестер бір уақытта "ең жақсысын ашуға" және "жаман жағын оятуға" мүмкіндік береді. Бір жағынан, шектеусіз ақылы демалыс қызметкерлердің бақылау, жауапкершілік сезімі мен жұмысқа деген қызығушылығын арттырады. Екінші жағынан, шектеусіз ақылы демалыс зиянды әлеуметтік процестерді бастауы мүмкін, бұл өз-өзіне зиян келтіретін жұмыс мінез-құлқына, ұзақ сағаттар бойы жұмыс ілеуге және шаршауға әкелуі мүмкін. Жұмыскерлер демалыс алуға кедергі сезінуі мүмкін, себебі демалыс алуға қатысты әлеуметтік нормалардың болмауы, демалыс алуға қатысты сенімсіздік немесе жұмыстың қарбалас кезеңінде командасына қарыздар сезінуі мүмкін. Формалды ережелердің жоқтығы жаңа, бейресми ережелердің пайда болуына әкелуі мүмкін, олар туралы хабарланбайды және әлеуметтік жанжалдарды күшейтеді. Зерттеушілер сондай-ақ, шектеусіз демалыс саясатында демалыстың жеке тауардан ұжымдық тауарға айналатынын айтады.
Цифрлық коммуникациялардың әсері
Байланыс технологиясының соңғы жетістіктері – интернет, ұялы байланыс, жылдам хабар алмасу, онлайн күй көрсету сияқты жаңалықтар – демалыстың мәнін өзгерте бастады. Бүгінгі таңда демалыс жұмыс орнынан уақытша кетіп қана қоймай, жұмыстан толығымен қол үзуді білдірмейді. Солтүстік Америка мен Ұлыбританиядағы жұмыскерлердің шағын тобы үшін демалыс кезінде жұмысты толығымен тастаудың орнына, жұмысты жалғастыру немесе қоңырауға жауап беру қалыпты жағдайға айналды. Кейбір адамдар демалыс барысында қашықтықтан жұмыс істейді. Алайда, жұмыскерлер кеңседен демалуға шығып, бірақ жұсқа қатысты коммуникациялық желілерге жалғанып отырады. Демалыс кезінде байланыста болудың қысқа мерзімді пайдасы болуы мүмкін, бірақ осы құбылыстың ұзақ мерзімді психологиялық әсері енді ғана зерттеле бастады.
Жұмыс орындары
Пандемия басталғаннан бері және жұмыс өмірі икемдірек болғаннан кейін, түрлі орындарда жұмыс істеу көбейді. Атап айтқанда, жұмыс пен саяхатты біріктіретін жұмыс сапарлары демалысқа ұқсас, бірақ дәстүрлі демалысқа қарағанда қысқарақ болатын үзіліс пен сергіту мүмкіндігін ұсынады. 2020 жылы жарияланған цифрлық кочевниктерге қатысты зерттеу жұмыс пен бос уақыт арасындағы шекараның қалай жоғалатынын түсіндіреді. Цифрлық кочевниктер кеңселер мен белгілі бір жұмыс кестесіне (9-дан 5-ке дейін) байланысты болмағандықтан, саяхаттап, жұмыс істей алады. Дегенмен, өзіндік құрылымдарды, әдеттерді және жұмыс серіктестіктерін жасау да қиындық тудыруы мүмкін.
Танымал мәдениетте
Отбасылық демалыс және демалыс тұрғысынан қарағанда, көптеген кітаптар мен фильмдерде жиі кездесетін тақырыпқа айналды. Жазушылар көбінесе демалыс барысында болатын апаттар мен жақындасу сияқты әдеттегі оқиғаларды пайдаланады.