Мемлекеттік бақылаудағы шіркеу жүйесі

Кіріспе

Цезарьпапизм – зайырлы үкіметтің әлеуметтік және саяси билігін діни билікпен біріктіру, немесе зайырлы билікті шіркеудің рухани билігінен жоғары қою идеясы; әсіресе шіркеу мен мемлекет арасындағы байланысқа қатысты. Юст Хеннинг Бёмер (1674–1749) бұл терминді – цезарьпапизмді (Cäseropapismus) алғаш қолданған болса да, Макс Вебер (1864–1920) «жаһандық, цезарьпапист билеуші өздігінен заңдылығының күшімен діни мәселелерде жоғарғы билікті жүзеге асырады» деп жазған. Вебердің пікірінше, цезарьпапизм – «рухани қызметкерлердің зайырлы билікке толық бағынуын» білдіреді. Ең шекті жағдайда, цезарьпапизмде мемлекет басшысы, әсіресе император («Цезарь», кеңейтілген мағынада – «жоғары» патша»), сонымен қатар шіркеудің жоғарғы басшысы (поп немесе оған балама діни көшбасшы) болады. Осы түрінде цезарьпапизм теократияны (немесе Вебердегі иерократияны) кері қайтарады, онда шіркеу мекемелері мемлекетті бақылайды. Цезарьпапизм де, теократия да – шіркеу мен мемлекеттің бөлінбеген және екеуінің де бір біріккен билік құрылымының бөліктерін құрайтын жүйелер.

Шығыс шіркеуі

Цезарь-папизмнің басты мысалы – Византия (Шығыс Рим) императорларының Константинополь шіркеуі мен Шығыс христиандығына 330 жылы Константинопольді қасиеттеп беруден бастап, он бірінші ғасырға дейін билік етуі. Византия императоры әдетте Шығыс шіркеуін қорғап, оның басқаруын экуменикалық кеңестерге төрағалық ету, патриархтарды тағайындау және олардың құзыреті үшін аумақтық шекараларды белгілеу арқылы жүзеге асыратын. Император шіркеу иерархиясына күшті бақылау жасады, ал Константинополь патриархы императордың келісімінсіз лауазымға тағайындала алмады. Базилиск, Зенон, Юстиниан I, Гераклий және Констанс II сияқты императорлар шіркеу кеңестерінің араласуынсыз немесе кеңестерге өздерінің саяси ықпалын қолданып, бірнеше қатаң шіркеу жарлықтарын шығарды. Митрополит Каллист Уэрдің айтуынша, цезарь-папизмнің тарихи негізі – Византия империясын Құдайдың Патшалығымен шатастыру және византиялықтардың «жер бетінде Құдайдың көктегі үкіметінің тірі бейнесін орнатуға» деген құлшынысынан туындайды. Дегенмен, цезарь-папизм «Византияда ешқашан қабылданған принципке айналмаған». Бірнеше шығыс шіркеу қайраткерлері, мысалы Константинополь патриархы Иоанн Златоуст, Максим Исповедник сияқтылар императорлық билікке қарсылық көрсетті, себебі олардың ортодоксалдыққа куәлігі болды. Сонымен қатар, бірнеше рет императорлық жарлықтарды кері қайтаруға тура келді, өйткені шіркеудің адамдары – діндарлар, монахтар және ділмандар – шіркеудің дәстүрлері мен сенімдеріне қайшы келетін жаңалықтарды қабылдаудан бас тартты. Бұл оқиғалар шіркеу билігінің императордың ғана емес, шіркеудің өзінде болғанын көрсетеді. 1959 жылы Санкт-Прокопий одағында өткен конгресте Джон Дворник былай деді: «Барлық православиелік шіркеулердің мемлекетке, әсіресе орыс шіркеуіне қатысты көзқарасы ерте христиандық саяси философиясының тамырларында жатқан көне дәстүрге негізделген. Христиан императоры христиандық қоғамда Құдайдың өкілі ретінде қарастырылды, оның міндеті – өз христиандық поддандыларының материалдық және рухани әл-ауқатын қадағалау болды. Сондықтан ол шіркеу ісіне араласуды өз міндеті деп санады». Константинополь 1453 жылы түскеннен кейін Осман империясының сұлтандары Константинополь патриархын және өздерінің билігіндегі барлық Византиялық обрядты епископтарды тағайындауды өз қолдарына алды. Тарихшы Чарльз А. Фразидің сөзіне қарағанда, сұлтан мен оның кеңесшілері тағайындаған грек иерархтары Флоренция кеңесіндегі қайта бірігу туралы шешімдерге қарсы болды және Папалық билікті мойындамады. Бірақ грек халқының сұлтандар тұсындағы азаптары соншалықты зор болғандықтан, 1908 жылғы 14 ақпандағы Рим Папасының үндеуінде (Ringraziamo Vivamente) Папа Пий X түрік билігіндегі грек православие шіркеуін «анасының мейірімділігіне қарағанда қатал иек (исламның) таңуын» артық көруімен айыптады. Цезарь-папизм Ресей патшалығында ең көп таралған, 1547 жылы Иван IV Қорқынышты патша атағын алып, орыс православие шіркеуін мемлекетке бағындырған кезде. Патшаның абсолютті билігіне қарсылық көрсетіп, Мәскеу митрополиті Киелі Филипп Иван патшаның алдында уағыз айтып, Опричнина арқылы нақты және ойдағыдай сатқындарға және олардың отбасыларына қарсы мемлекеттік террорды қолдануын айыптады. Митрополит Филипп сондай-ақ діни литургия кезінде патшаның дәстүрлі батасын бермеді. Жауап ретінде патша шіркеу кеңесін шақырды, оның епископтары митрополит Филиппті моральдық құқық бұзушылық туралы жалған айыппен орнынан түсіріп, монастырға қамады. Бұрынғы митрополит 1570 жылы Новгородтағы қырғынға бата беруден бас тартқанда, патша бұрынғы епископты камерасында тұтқындауға Малюта Скуратовты жіберді деген қаңқу айтылады. Митрополит Филипп 1636 жылы қасиетті деп жарияланды және ол әлі күнге дейін Православие шіркеуінде «православтықтың тірегі, шындық үшін күрескен, өз отары үшін өмірін құрбан еткен бағушы» ретінде еске алынады. Патша Иванның цезарь-папизмі Византия империясынан әлдеқайда асып түсті, бірақ 1721 жылы Петр I және Феофан Прокопович шіркеу реформаларының бөлігі ретінде Мәскеу патриархының орнын Обер-прокуратор басқарған мемлекеттік қызмет бөлімімен алмастырды және шіркеутің жұмысын патша үкіметінің кеңейтуі ретінде бақылаған Киелі Синодты құрды. Патриархат тек 1917 жылғы 10 қарашада (О.С. бойынша 28 қазан), большевиктер төңкерісінен үш күн өткен соң, Бүкілресейлік жергілікті кеңесінің шешімімен қайта орнатылды. 1917 жылғы 5 қарашада, жаңадан құрылған Мәскеу патриархатының үш үміткерінің бірі ретінде сайланғаннан кейін, Киев митрополиті Владимир Мәскеу және барлық Ресейдің жаңа патриархы ретінде тағайындалған Митрополит Тихонды лотерея арқылы таңдады деп хабарлады. Совет билігіне шіркеуге қарсы террор мен қуғын тоқтатуға көндіру үшін, патриархтың орынбасары ретінде әрекет ететін Митрополит Сергий үкіметпен бейбіт келісімге келудің жолдарын іздеді. 1927 жылғы 29 шілдеде ол Митрополит Сергийдің жарлығын [ru] жариялады: онда ол Ресей православие шіркеуінің Совет Одағына және оның үкіметінің мүдделеріне толық адалдығын білдірді. Бұл жарлық Ресей православиеліктері арасында дереу дау тудырды, олардың көпшілігі (соның ішінде түрмеде және жер аударуда отырған көптеген белгілі және құрметті епископтар) Сергиймен қарым-қатынасты үзіп тастады. Бұл Совет үкіметіне бағынушылық көзқарасы кейде Митрополит Сергийдің және оның жарлығының атынан «Сергианство» деп қысыммен аталады және бүгінгі күнге дейін кейбір православиелік христиандар, әсіресе Нағыз православиеліктер тарапынан, ересілік деп есептеледі. Кейінірек, осы епископтардың кейбіреулері Сергиймен қайтадан келісімге келді, бірақ көптегендары 1945 жылы Патриарх Алексий I сайланғанға дейін «ресми шіркеуге» қарсы күресін жалғастырды.

Caesaropapism's chief example is the authority that the Byzantine (East Roman) Emperors had over the Church of Constantinople and Eastern Christianity from the 330 consecration of Constantinople through the tenth century. The Byzantine Emperor would typically protect the Eastern Church and manage its administration by presiding over ecumenical councils and appointing Patriarchs and setting territorial boundaries for their jurisdiction. The Emperor exercised a strong control over the ecclesiastical hierarchy, and the Patriarch of Constantinople could not hold office if he did not have the Emperor's approval. Such Emperors as Basiliscus, Zeno, Justinian I, Heraclius, and Constans II published several strictly ecclesiastical edicts either on their own without the mediation of church councils, or they exercised their own political influence on the councils to issue the edicts. According to Metropolitan Kallistos Ware, the historical reality of caesaropapism stems from the confusion of the Byzantine Empire with the Kingdom of God and the zeal of the Byzantines "to establish here on earth a living icon of God's government in heaven." However, Caesaropapism "never became an accepted principle in Byzantium." Several Eastern churchmen such as John Chrysostom, Patriarch of Constantinople Saints, such as Maximus the Confessor, resisted the imperial power as a consequence of their witness to orthodoxy. In addition, at several occasions imperial decrees had to be withdrawn as the people of the Church, both lay people, monks and priests, refused to accept inventions at variance with the Church's customs and beliefs. These events show that power over the Church really was in the hands of the Church itself – not solely with the emperor. During a speech at the St. Procopius Unionistic Congress in 1959, John Dvornik stated, " the attitude of all Orthodox Churches toward the State, especially the Russian Church is dictated by a very old tradition which has its roots in early Christian political philosophy the Christian Emperor was regarded as the representative of God in the Christian commonwealth, whose duty was to watch not only over the material, but also the spiritual welfare of his Christian subjects. Because of that, his interference in Church affairs was regarded as his duty." Following the Fall of Constantinople in 1453, the Sultans of the Ottoman Empire took control of appointing the Patriarch of Constantinople and all Byzantine Rite Bishops within their dominions. According to historian Charles A. Frazee, the Greek Hierarchs appointed by the Sultan and his advisors were almost invariably opposed to the reunification decrees at the Council of Florence and rejected the authority of the Papacy. At the same time, however, so great was the suffering of the Greek people under the Sultans that, in the February 14, 1908 Papal allocution Ringraziamo Vivamente, Pope Pius X accused the Greek Orthodox Church under Turkish rule of having preferred, "a harsh yoke (that of Islam) to the tenderness of their mother." Caesaropapism was most notorious in the Tsardom of Russia when Ivan IV the Terrible assumed the title Czar in 1547 and subordinated the Russian Orthodox Church to the state. In defiance of the Tsar's absolute power, St. Philip, the Metropolitan of Moscow, preached sermons in Tsar Ivan's presence that condemned his indiscriminate use of state terror against real and imagined traitors and their families by the Oprichnina. Metropolitan Philip also withheld the traditional blessing of the Tsar during the Divine Liturgy. In response, the Tsar convened a Church Council, whose bishops obediently declared Metropolitan Philip deposed on false charges of moral offenses and imprisoned him in a monastery. When the former Metropolitan refused a request from the Tsar to bless the 1570 Massacre of Novgorod, the Tsar allegedly sent Malyuta Skuratov to smother the former Bishop inside his cell. Metropolitan Philip was canonized in 1636 and is still commemorated within the Orthodox Church as a, "pillar of orthodoxy, fighter for the truth, shepherd who laid down his life for his flock." Tsar Ivan's level of caesaropapism far exceeded that of the Byzantine Empire but was taken to a new level in 1721, when Peter the Great and Theophan Prokopovich, as part of their Church reforms, replaced the Patriarch of Moscow with a department of the civil service headed by an Ober Procurator and called the Most Holy Synod, which oversaw the running of the church as an extension of the Tsar's government. The Patriarchate was only restored on November 10 (October 28 O. S.), 1917, 3 days after the Bolshevik Revolution, by decision of the All Russian Local Council. On 5 November 1917, after his election by vote as one of the three candidates for the restored Patriarchate of Moscow, Metropolitan Vladimir of Kiev announced that Metropolitan Tikhon had been selected for the position after a drawing of lots as the new Patriarch of Moscow and All Russia. Seeking to convince Soviet authorities to stop the campaign of terror and persecution against the Church, Metropolitan Sergius, acting as patriarchal locum tenens, tried to look for ways of peaceful reconciliation with the government. On July 29, 1927, he issued Declaration of Metropolitan Sergius [ru]: an encyclical letter where he professed the absolute loyalty of the Russian Orthodox Church to the Soviet Union and to its government's interests. This declaration, sparked an immediate controversy among the Russian Eastern Orthodox, many of whom (including many notable and respected bishops in prisons and exile) broke communion with Sergius. This attitude of submission to the Soviet Government is sometimes derogatorily called "Sergianism", after Met. Sergius and his declaration, and is to this day deemed by some Eastern Orthodox Christians, especially True Orthodox, as a heresy. Later, some of these bishops reconciled with Sergius, but many still remained in opposition to the "official Church" until the election of Patriarch Alexius I in 1945.

Батыс шіркеуі

Юстиниан I Готика соғысында (535–554) Италия түбегін жаулап алды және келесі үш папаны тағайындады, осы тәжірибені оның ізбасарлары да жалғастырды, ал кейіннен Равенна экзархатына жүктелді. Византиялық папалық – бұл 537 жылдан 752 жылға дейінгі Византияның папалыққа үстемдік құрған кезеңі. Осы кезеңде папалар епископтыққа бекітілу үшін Византия императорының келісімін алуға міндетті болды, сондай-ақ көптеген папалар апокрисиарийлер (папа мен император арасындағы байланысшылар) немесе Византия Грециясы, Византия Сириясы немесе Византия Сицилиясының тұрғындарынан таңдалды.

Танымал мәдениетте

Платантагенеттер әулетінің королі Джон мен сахнада кардинал Пандульф Вераччо рөліндегі Папа Иннокентий III арасындағы Инвеституралық дау – Уильям Шекспирдің «Король Джонның өмірі мен өлімі» пьесасының басты сюжеттік желілерінің бірі. Король мен кардинал Кентербери архиепископы Стивен Лэнгтонды Кентербери епархиясына тағайындау және корольдің Англиядағы католик шіркеуінің ішкі істерін толық бақылауға алу ниеті бойынша келіспеушілік тудырады. Бұл, өз кезегінде, кардиналды корольді анафемаға салуға және жасырын түрде билік ауыстыру соғысын ұйымдастыруға итермелейді. Бірақ қызығы, тәухидке келген және қорланған король Джон ағылшын шіркеуінің мемлекеттен тәуелсіздігін мойындап, тажын кардинал Пандульфқа тапсырғанда, ол дереу тажды қайтарады және бұрын ұйымдастырған Францияның принці Луи бастаған шапқыншылыққа қарсы Англияны қорғауда бағалы одақтасқа айналады. Англикан дін қызметкерлерінің мансапқорлығы және әртүрлі ағылшын монархтарының дініне таңған көптеген қайшы діни сенімдерге бағынуы 17 ғасырғы «Брей викары» балладасында сатиралық түрде бейнеленген. Иван Зор мен Митрополит Филипп арасындағы қақтығыс – Сергей Эйзенштейннің 1944 жылғы «Иван Зор» фильмінің мазмұны. Роберт Болттың «Барлық маусымдарға арналған адам» пьесасы король Генрих VIII және Томас Кромвельдің бұрынғы Англияның лорд-канцлері сэр Томас Морды Англия мен Уэльстегі католик шіркеуін бақылауға корольдің құқығын мақұлдауға мәжбүрлеу әрекеттерін көрсетеді. Пьеса көп рет қайта қойылды және Пол Скофилдтің қатысуымен 1966 жылы бірнеше «Оскар» сыйлығын жеңіп алған көркем фильмге, сондай-ақ 1988 жылы Чарльтон Хестонның қатысуымен телефильмге ұзартылды. BBC-нің «Иә, премьер-министр» ситкомындағы «Епископтың гамбиті» атты эпизод, алғаш рет 1986 жылдың 20 ақпанында көрсетілді, саясаткерлер мен британдық мемлекеттік қызметкерлердің Англия шіркеуіне жүргізетін бақылауының шіркеу басшылығына кім тағайындалатынына тигізетін зиянын сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Иван Зор мен Митрополит Филипп арасындағы қақтығыс – Павел Лунгиннің 2009 жылғы «Царь» фильмінің негізгі тақырыбы.

The Investiture Controversy between King John of the House of Plantagenet and Pope Innocent III, who is represented onstage by Cardinal Pandulf Verraccio is one of the main plotlines of William Shakespeare's stage play The Life and Death of King John. The King and the Cardinal clash over both the appointment of Archbishop Stephen Langton to the Diocese of Canterbury and the King's determination to completely dominate and control the internal affairs of the Catholic Church in England. This, in return, causes the Cardinal to Excommunicate the King and to covertly arrange a regime change war. Intriguingly, however, once a chastened and humiliated King John grudgingly accepts the independence of the English Church from the State and surrenders his Crown to Cardinal Pandulf, the latter immediately gives the crown back and then becomes a valuable ally in defending England against the very same invasion by Prince Louis of France he had previously arranged. The alleged careerism and subservience of Anglican clergy to multiple contradictory religious beliefs imposed upon their denomination by different English monarchs is satirized in the 17th century ballad The Vicar of Bray. The conflict between Tsar Ivan the Terrible and Metropolitan Philip is shown onscreen in Sergei Eisenstein's 1944 film Ivan the Terrible. Robert Bolt's play A Man for All Seasons centers around the efforts of King Henry VIII and Thomas Cromwell to coerce the former Lord Chancellor of England, Sir Thomas More, to express approval of the King's claim to control the Catholic Church in England and Wales. The play has seen multiple revivals and was made into a multi–Academy Award–winning 1966 feature film starring Paul Scofield and a 1988 television movie starring Charlton Heston. In the BBC sitcom Yes, Prime Minister, the episode "The Bishop's Gambit", which first aired on 20 February 1986, satirizes the damage that the control wielded over the Church of England by politicians and the British civil service continues to have on who gets appointed to the Hierarchy. The conflict between Tsar Ivan the Terrible and Metropolitan Philip is the primary theme of Pavel Lungin's 2009 film Tsar.