Кіріспе
Пакистанда сөйленетін үнді-арий тілі Сараики (; сонымен қатар Сираики немесе Сераики деп те жазылады) – Лахнда тобының үнді-арий тілі, оны негізінен Пәкістанның Пәнджаб провинциясының оңтүстік-батыс жартысында 26 миллион адам сөйлейді. Бұрын ол негізгі диалектісі бойынша Мултани деп аталатын. Сараики тілі панджаби және синди тілдерінің арасындағы көпірлік тіл болып табылады. Жоғарғы Синд және оңтүстік Пәнджабта сөйленетін бұл тіл, өте жоғары өзара түсіністік деңгейіне байланысты, кейде синди немесе панджаби тілінің диалектісі деп саналады. Сараики стандартты панджаби тілімен жартылай өзара түсіністікке ие және олардың сөздік қоры мен морфологиясының үлкен бөлігін бөліседі. Сонымен қатар, оның фонетикасы түбегейлі өзгеше (әсіресе, тонның болмауы, дауысты аспираттардың сақталуы және имплозивті дауыстардың дамуы), ал оңтүстікке қарай сөйленетін синди тілімен маңызды грамматикалық ерекшеліктері ортақ. Сараики басқа Батыс Пәнджаби диалектілерімен де байланысты. Пәкістанда Сараикиді өз аймағының әкімшілік тілі деп жариялау үшін саяси қозғалыс бар, осылайша оны панджаби сияқты кең ауқымды тілдерден ерекшелендіруге тырысады. Пәкістандық БАҚ-тағы урду, стандартты панджаби және ағылшын тілдері сияқты үстем тілдердің, сондай-ақ араб және парсы тілдерінің діни әсерінен Сараики, Пәкістанның басқа да аймақтық түрлері сияқты, қарыз сөздермен сөздік қорын үнемі кеңейтіп келеді.
Saraiki ( ; also spelt Siraiki, or Seraiki) is an Indo Aryan language of the Lahnda group, spoken by 26 million people primarily in the south western half of the province of Punjab in Pakistan. It was previously known as Multani, after its main dialect. Saraiki appears to be a transitional language between Punjabi and Sindhi. Spoken in
Upper Sindh as well as the southern Panjab, it is sometimes considered a dialect of either Sindhi or of Panjabi due to a high degree of mutual intelligibility. Saraiki has partial mutual intelligibility with Standard Punjabi, and it shares with it a large portion of its vocabulary and morphology. At the same time in its phonology it is radically different (particularly in the lack of tones, the preservation of the voiced aspirates and the development of implosive consonants), and has important grammatical features in common with the Sindhi language spoken to the south. Saraiki however, does relate considerably with other Western Punjabi dialects. There is a political movement in Pakistan to declare Saraiki the administrative
language of its own region. and distinguishing itself from broader ones like that of Punjabi. Due to effects of dominant languages in Pakistani media like Urdu, Standard Punjabi and English and religious impact of Arabic and Persian, Saraiki like other regional varieties of Pakistan are continuously expanding its vocabulary base with loan words.
Атауы
Сираки терминінің қазіргі мағынасы жақында ғана қалыптасты, ал бұл атау, әдетте, 1960 жылдардағы ұлттық қозғалыс кезінде кеңінен таралды. Бұл термин Синд аймағында 16-19 ғасырларда солтүстіктен көшіп келгендердің, атап айтқанда, Сираки тілінде сөйлейтін балух тайпаларының сөйлеуін білдіру үшін ұзақ жылдар бойы қолданылып келді. Осы контексте, термин бастапқыда "солтүстіктің тілі" деген мағынаны білдірген болуы мүмкін, бұл Синдхи тіліндегі "сиро" сөзінен шыққан, ол "өзен бойымен, солтүстікке" дегенді білдіреді. Бұл атау Синдхи тілінің солтүстік диалекттеріне де сіңірілуі мүмкін, бірақ қазіргі кезде олар көбінесе "Сироли" немесе "Сирели" деп аталады. Тағы бір гипотеза бойынша, Саракки сөзі "саувира" немесе Саувира сөзінен туындаған, ол Санскрит эпосы Махабхаратада да еске алынған ежелгі мемлекеттің аты. Қазіргі уақытта атаудың ең көп қолданылатын түрі – Сараики. Дегенмен, Сераики және Сираики атаулары да соңғы кездерге дейін ғылыми ортада қолданылып келді. Дұрыс жазылуын ескермесек, бұл атау алғаш рет 1960 жылдары аймақтық әлеуметтік және саяси лидерлер тарапынан қабылданды.
Жіктеу және байланысты тілдер
Сараики – үнді-еуропалық тілдер отбасының үнді-ирандық тармағының үнді-арийлік бөлімшесіндегі Батыс панджаби тілдер тобының бір мүшесі. 1919 жылы Гриерсон қазіргі Пәкістанның Пунджаб провинциясының оңтүстік-батысындағы диалекттердің диалекттер жиынтығын құрайтынын айтты және оны "Оңтүстік Ланда" деп атады, бұл оның болжамды "Ланда тілі" ішіндегі атау болды. Кейінгі үнді-арий тіл біліміндегі мамандар бұл диалекттер жиынтығының нақты екенін растады, бірақ "Оңтүстік Ланда" және жалпы "Ланда" атауларын қабылдамады. Гриерсон сондай-ақ "Ланда" атауының Лахордың солтүстігінде, батысында және оңтүстігінде сөйленетін, бұрын "Батыс панджаби" деп аталған әртүрлі диалекттерге берген жаңа атау екенін мәлімдеді. Лахордың жергілікті диалектісі – панджаби тілінің маджхи диалектісі, ол ұзақ жылдар бойы стандартты әдеби панджаби тілінің негізі болды. Дегенмен, үнді-арийлік шеңберлерден тыс, "Ланда" түсінігі әлемдік тілдердің жинақтарында (мысалы, Ethnologue) кездесе береді.
Тілдің немесе диалекттің мәртебесі
Оңтүстік Азия аймағында "тіл" және "диалект" терминдері арасындағы таңдау қиын, ал осы терминдерді пайдалану арқылы жасалған кез келген ерекшелеу олардың анықсыздығымен көмкеріледі. Дегенмен, сараики және стандартты панджаби екеуі де "үлкен панджаби" макротілінің "диалектілері" болып табылады. Көптеген британдық отаршылдық шенеуніктер сараикиді панджаби тілінің диалектісі деп санаған, және көптеген панджабилер оны қазір де солай қарастырады. Алайда, сараики халқы оны жеке тіл деп есептейді және "диалект" терминін кемсітушілік деп санайды. 1960 жылдары тілді стандарттау және дамыту мақсатында тіл қозғалысы басталды. Пәкістанның ұлттық санағы 1981 жылдан бері сараики тілінде сөйлейтіндердің санын тіркеп келеді.
Пәкістан
Сараики тілі негізінен Пәкістанның Пәнджаб провинциясының оңтүстік-батыс бөлігінде таралған, бұл аймақ шамамен болашақ Сараикистан провинциясының аумағымен сәйкес келеді. Батысында Сулейман жотасы пашту және балучи тілдерінде сөйлейтін аймақтардан бөліп тұрады, ал оңтүстік-шығысында Тар шөлі марвари тілінен ажыратады. Оның басқа шекаралары осыншалықты анық емес: шығысында панджаби тілінде сөйлейді; Синдх провинциясымен шекарадан кейін оңтүстікте синдхи тілінде сөйлейді; солтүстікте Тұз жотасының оңтүстік жиегі Лахнданың солтүстік диалектілерінен, мысалы, потвариден шартты түрде ажыратады. 2017 жылғы халық санауы бойынша, Пәкістанда 25,9 миллион адам сараики тілін ана тілі ретінде қолданады. Сараики тілінің таралуын зерттеген Пәкістанның алғашқы ұлттық халық санауы 1981 жылы өткізілді. Сол жылы, елі бойынша жүргізілген сауалнамаға қатысушылардың 9,83 пайызы сараики тілін ана тілі деп атады. 1998 жылғы халық санауында бұл көрсеткіш 10,53 пайызды құрады, ал жалпы халық саны 132 миллион адамды құрады, яғни Пәкістанда 13,9 миллион сараики тілінде сөйлейтін адам тұрды. 1998 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, олардың 12,8 миллионы немесе 92 пайызы Пәнджаб провинциясында тұрады.
Үндістан
1947 жылы бөліністен кейін Сараикидегі индустар мен сикхтер Үндістанға көшіп барды, қазіргі уақытта олар кеңінен таралған, бірақ Пәнджаб, Харьяна, Раджастан, Уттар-Прадеш, Дели және Джамму мен Кашмир штаттарында олардың шоғырланған жерлері бар. Бөлініске дейін, әсіресе Андхра-Прадеш штатына мұсылман малшыларының шағын тобы да көшіп келген. Халық санауының деректері бар. Мысалы, 2011 жылғы санауда адамдар өз тілін "Бахавал пури" және "Хинди мультани" деп атады. Дегенмен, бұл деректер нақты санды көрсетпейді, себебі тілдесушілер көбінесе өз тілдерін тарырақ диалект немесе аймақтық атаулармен белгілейді, немесе пәнджаби, хинди немесе урду сияқты ірі тілдік қауымдастықтармен байланыстырады. Сондықтан Үндістандағы тілдесушілердің саны әлі белгісіз. Лахнданың пәнджаби тіліне "сіңісіп" (әсіресе Пәнджаб пен Делиде) жатқаны және тікелей пәнджаби немесе хинди тілдеріне ауысу жағдайлары байқалды. 1990 жылдардағы бір үрдіс бойынша, жас буын өздерінің әжелерімен "Лахнда" диалектісінде, құрдастарымен пәнджаби тілінде, ал балаларымен хинди тілінде сөйлескен.
Фоналогия
Сараики тілінің дауыссыздар тізімі көршілес Синдхи тіліне ұқсас. Оған фонемалық тұрғыдан ерекше имплозивті дауыссыздар кіреді, бұл Үнді-Еуропа тілдері үшін сирек кездесетін жайт. Кристофер Шеклдің талдауы бойынша, Сараики тілінде 48 дауыссыздан және 9 монофтонг дауыстыдан анықталады.
Фонатактика және стресс
Сараики тілінде тондық белгілер жоқ. Барлық дауыссыздарды (бір ерекшелікті қоспағанда) екі еселеп айтуға болады ("қос дауыссыздар"). Қос дауыссыздар тек орталықтандырылған дауыстылардан кейін ғана пайда болады және олардың айтылуы Пәнджабтың басқа аймақтарына қарағанда әлдеқайда нашар байқалады. Буынның басымдылығы негізінен оның ұзындығымен анықталады: егер дауысты шеткі болса, ол ұзартылады, ал егер ол "орталықтандырылған дауысты" болса, одан кейінгі дауыссыз екі еселеніп айтылады. Әдетте, сөздің бірінші буынына басымдық беріледі. Дегенмен, егер бірінші буындағы дауысты орталықтандырылған болса және екінші буында дифтонг немесе шеткі дауыстыдан кейін дауыссыз келсе, басымдық екінші буынға түседі, мысалы, "ағаш шебері" сөзінде. Үш буынды сөздердің екінші буынына басымдық беріледі, егер бірінші буында орталықтандырылған дауысты болса және екінші буында шеткі дауысты немесе орталықтандырылған дауысты + қос дауыссыз болса, мысалы, "жетпіс төрт" сөзінде. Бұл ережелерден өзгешеліктер де бар, олар "хабарлау" және "осылайша көп" сияқты сөздердің мағынасын ажыратуға мүмкіндік береді.
Имплозивтер
Оңтүстік Азия тілдерінде сирек кездесетін имплозивті дауыссыз дыбыстар Синдхи, сондай-ақ кейбір Раджастхани диалекттері мен Сараики тілінде табылады, олардың дыбыстық қатары былай келеді: / /. «Жұмсақ таңдаулы» (palatal) тіс-алвеолярлық және тіл ұшымен жасалады, көптеген басқа жұмсақ таңдаулылардан гөрі алға қарай орналасқан. «Артқы тілдік» (retroflex) тіл ұшының немесе төменгі жағының көмегімен жасалады, қарапайым артқы тілдік дауыссыз дыбыстарға қарағанда ауыздың алғы бөлігінде орналасқан. Ол альвеоладан кейінгі, тіл алдындағы немесе артқы тілдікке дейінгі деп сипатталады. Бұл дыбыс үнді-арий тілдерінде бірегей екені айтылады және Мултани тілінде сөйлейтіндер оның ерекшелігімен мақтанады. Қарапайым дыбысты және имплозивті дауыссыз дыбыстар көбінесе бір-бірін толықтырады, бірақ «дәрігер» ~ «пошта» сияқты бірнеше минималды жұптар бар. Солтүстік-шығыстағы Жанги диалектінде тіс имплозиві кездеседі, ол имплозивтер мен қарапайым дауыссыз дыбыстар арасындағы фонемалық айырманың болмауымен және Сараикиде қарапайым дауыссыз дыбыстар бар сөздерде де имплозивтерге басымдық берумен сипатталады. Жангидегі тіс имплозиві тілдің жоғарғы тістерді толығымен жабуы арқылы жасалады. Сараики тілінде ол жоқ, бірақ бұрынғы тіл үшін оны қайта құру керек деп саналады. Оның болмауы құрылымдық факторлармен байланысты: дың алға қарай артикуляциясы және дың нашар артқы тілдік болуы.
Aspirated (breathy voiced) implosives occur word initially, where they contrast with aspirated plain stops: 'sit' ~ 'fear'. The aspiration is not phonemic; it is phonetically realised on the whole syllable, and results from an underlying that follows the vowel, thus is phonemically
The historical origin of the Saraiki implosives has been on the whole the same as in Sindhi. Their source has generally been the older language's series of plain voiced stops, thus Sanskrit janayati > Saraiki 'be born'. New plain voiced stops have in turn arisen out of certain consonants and consonant clusters (for example, yava > 'barley'), or have been introduced in loanwords from Sanskrit, Hindi, Persian or English ( 'throat', 'bus'). The following table illustrates some of the major developments:
+Sanskrit/PrakritSaraikiexample word b ɓ bahu > 'many' dv dvitiya > 'another' v vṛddhā > 'old' b vaṇa > 'forest' v vartman > 'path' j ʄ jihvā > 'tongue' jy jyeṣṭhā > 'husband's elder brother' jy ʄʄ rajyate > 'to satisfy' dy adya > 'today' y dʒ yadi > 'if' ḍ ᶑ Pk. gaḍḍaha > 'donkey' d duḥkha > 'sorrow' rd ᶑᶑ kūrdati > 'to jump' dāt kadātana > 'when' bdh ɖɖ stabdha > 'cold' ṇḍ ɳɖ ḍaṇḍaka > 'stick' g ɠ gāva > 'cow' gr grantha > 'knot' ɡ grāma > 'village'
Within South Asia, implosives were first described for Sindhi by Stake in 1855. Later authors have noted their existence in Multani and have variously called them "recursives" or "injectives", while Grierson incorrectly treated them as "double consonants".
Сөздің басында демді дауысты имплозивтер кездеседі, онда олар демді дауысты қарапайым дауыссыз дыбыстардан өзгешеленеді: «отыру» ~ «қорқу». Демизация фонемалық емес; ол фонетикалық тұрғыдан бүкіл буынға таралады және дауыстыдан кейін келетін негізгі арқасында пайда болады, сондықтан фонемалық тұрғыдан алғанда .
Aspirated (breathy voiced) implosives occur word initially, where they contrast with aspirated plain stops: 'sit' ~ 'fear'. The aspiration is not phonemic; it is phonetically realised on the whole syllable, and results from an underlying that follows the vowel, thus is phonemically
The historical origin of the Saraiki implosives has been on the whole the same as in Sindhi. Their source has generally been the older language's series of plain voiced stops, thus Sanskrit janayati > Saraiki 'be born'. New plain voiced stops have in turn arisen out of certain consonants and consonant clusters (for example, yava > 'barley'), or have been introduced in loanwords from Sanskrit, Hindi, Persian or English ( 'throat', 'bus'). The following table illustrates some of the major developments:
+Sanskrit/PrakritSaraikiexample word b ɓ bahu > 'many' dv dvitiya > 'another' v vṛddhā > 'old' b vaṇa > 'forest' v vartman > 'path' j ʄ jihvā > 'tongue' jy jyeṣṭhā > 'husband's elder brother' jy ʄʄ rajyate > 'to satisfy' dy adya > 'today' y dʒ yadi > 'if' ḍ ᶑ Pk. gaḍḍaha > 'donkey' d duḥkha > 'sorrow' rd ᶑᶑ kūrdati > 'to jump' dāt kadātana > 'when' bdh ɖɖ stabdha > 'cold' ṇḍ ɳɖ ḍaṇḍaka > 'stick' g ɠ gāva > 'cow' gr grantha > 'knot' ɡ grāma > 'village'
Within South Asia, implosives were first described for Sindhi by Stake in 1855. Later authors have noted their existence in Multani and have variously called them "recursives" or "injectives", while Grierson incorrectly treated them as "double consonants".
Сараики тіліндегі имплозивтердің тарихи шығуы Синдхи тіліндегідей болған. Олардың көзі әдетте ескі тілдің қарапайым дыбысты дауыссыз дыбыстарының қатарынан шыққан, мысалы, санскрит janayati > Сараики 'туылған'. Жаңа қарапайым дыбысты дауыссыз дыбыстар кейбір буындар мен буындар тізбектерінен (мысалы, yava > 'арпа') пайда болған немесе санскрит, хинди, парсы немесе ағылшын тілдерінен алынған сөздерде енгізілген («жұтқыншақ», «автобус»). Келесі кестеде негізгі өзгерістердің кейбіреулері көрсетілген:
Aspirated (breathy voiced) implosives occur word initially, where they contrast with aspirated plain stops: 'sit' ~ 'fear'. The aspiration is not phonemic; it is phonetically realised on the whole syllable, and results from an underlying that follows the vowel, thus is phonemically
The historical origin of the Saraiki implosives has been on the whole the same as in Sindhi. Their source has generally been the older language's series of plain voiced stops, thus Sanskrit janayati > Saraiki 'be born'. New plain voiced stops have in turn arisen out of certain consonants and consonant clusters (for example, yava > 'barley'), or have been introduced in loanwords from Sanskrit, Hindi, Persian or English ( 'throat', 'bus'). The following table illustrates some of the major developments:
+Sanskrit/PrakritSaraikiexample word b ɓ bahu > 'many' dv dvitiya > 'another' v vṛddhā > 'old' b vaṇa > 'forest' v vartman > 'path' j ʄ jihvā > 'tongue' jy jyeṣṭhā > 'husband's elder brother' jy ʄʄ rajyate > 'to satisfy' dy adya > 'today' y dʒ yadi > 'if' ḍ ᶑ Pk. gaḍḍaha > 'donkey' d duḥkha > 'sorrow' rd ᶑᶑ kūrdati > 'to jump' dāt kadātana > 'when' bdh ɖɖ stabdha > 'cold' ṇḍ ɳɖ ḍaṇḍaka > 'stick' g ɠ gāva > 'cow' gr grantha > 'knot' ɡ grāma > 'village'
Within South Asia, implosives were first described for Sindhi by Stake in 1855. Later authors have noted their existence in Multani and have variously called them "recursives" or "injectives", while Grierson incorrectly treated them as "double consonants".
+Санскрит/Пракрит Сараики мысалы b ɓ bahu > 'көп' dv dvitiya > 'екінші' v vṛddhā > 'қарт' b vaṇa > 'орман' v vartman > 'жол' j ʄ jihvā > 'тіл' jy jyeṣṭhā > 'әйелдің күйеуінің ағасы' jy ʄʄ rajyate > 'қанағаттандыру' dy adya > 'бүгін' y dʒ yadi > 'егер' ḍ ᶑ Pk. gaḍḍaha > 'есек' d duḥkha > 'қайғы' rd ᶑᶑ kūrdati > 'секіру' dāt kadātana > 'қашан' bdh ɖɖ stabdha > 'суық' ṇḍ ɳɖ ḍaṇḍaka > 'таяқ' g ɠ gāva > 'сиыр' gr grantha > 'түйін' ɡ grāma > 'ауыл'
Aspirated (breathy voiced) implosives occur word initially, where they contrast with aspirated plain stops: 'sit' ~ 'fear'. The aspiration is not phonemic; it is phonetically realised on the whole syllable, and results from an underlying that follows the vowel, thus is phonemically
The historical origin of the Saraiki implosives has been on the whole the same as in Sindhi. Their source has generally been the older language's series of plain voiced stops, thus Sanskrit janayati > Saraiki 'be born'. New plain voiced stops have in turn arisen out of certain consonants and consonant clusters (for example, yava > 'barley'), or have been introduced in loanwords from Sanskrit, Hindi, Persian or English ( 'throat', 'bus'). The following table illustrates some of the major developments:
+Sanskrit/PrakritSaraikiexample word b ɓ bahu > 'many' dv dvitiya > 'another' v vṛddhā > 'old' b vaṇa > 'forest' v vartman > 'path' j ʄ jihvā > 'tongue' jy jyeṣṭhā > 'husband's elder brother' jy ʄʄ rajyate > 'to satisfy' dy adya > 'today' y dʒ yadi > 'if' ḍ ᶑ Pk. gaḍḍaha > 'donkey' d duḥkha > 'sorrow' rd ᶑᶑ kūrdati > 'to jump' dāt kadātana > 'when' bdh ɖɖ stabdha > 'cold' ṇḍ ɳɖ ḍaṇḍaka > 'stick' g ɠ gāva > 'cow' gr grantha > 'knot' ɡ grāma > 'village'
Within South Asia, implosives were first described for Sindhi by Stake in 1855. Later authors have noted their existence in Multani and have variously called them "recursives" or "injectives", while Grierson incorrectly treated them as "double consonants".
Оңтүстік Азияда имплозивтерді алғаш рет 1855 жылы Стейк Синдхи тілі үшін сипаттаған. Кейінгі авторлар олардың Мултани тілінде бар екенін атап өтті және оларды әртүрлі «рекурсивтер» немесе «инъективтер» деп атады, ал Гриерсон оларды қате түрде «екі дауыссыздар» деп қарады.
Aspirated (breathy voiced) implosives occur word initially, where they contrast with aspirated plain stops: 'sit' ~ 'fear'. The aspiration is not phonemic; it is phonetically realised on the whole syllable, and results from an underlying that follows the vowel, thus is phonemically
The historical origin of the Saraiki implosives has been on the whole the same as in Sindhi. Their source has generally been the older language's series of plain voiced stops, thus Sanskrit janayati > Saraiki 'be born'. New plain voiced stops have in turn arisen out of certain consonants and consonant clusters (for example, yava > 'barley'), or have been introduced in loanwords from Sanskrit, Hindi, Persian or English ( 'throat', 'bus'). The following table illustrates some of the major developments:
+Sanskrit/PrakritSaraikiexample word b ɓ bahu > 'many' dv dvitiya > 'another' v vṛddhā > 'old' b vaṇa > 'forest' v vartman > 'path' j ʄ jihvā > 'tongue' jy jyeṣṭhā > 'husband's elder brother' jy ʄʄ rajyate > 'to satisfy' dy adya > 'today' y dʒ yadi > 'if' ḍ ᶑ Pk. gaḍḍaha > 'donkey' d duḥkha > 'sorrow' rd ᶑᶑ kūrdati > 'to jump' dāt kadātana > 'when' bdh ɖɖ stabdha > 'cold' ṇḍ ɳɖ ḍaṇḍaka > 'stick' g ɠ gāva > 'cow' gr grantha > 'knot' ɡ grāma > 'village'
Within South Asia, implosives were first described for Sindhi by Stake in 1855. Later authors have noted their existence in Multani and have variously called them "recursives" or "injectives", while Grierson incorrectly treated them as "double consonants".
Жазу жүйесі
Пәнджаб провинциясында Сараики араб тілінен туындаған урду әліпбиімен жазылады, соған қоса, жарылыс дыбыстарды және қосымша мұрынды дауыстарды көрсету үшін жеті белгілі бір өзгеріс енгізілген әріптер қосылған. Синд провинциясында синд әліпбиі қолданылады. Қолданылатын каллиграфиялық стильдер – Наск және Насталиқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, саудагерлер немесе есепшілер кирякки немесе ланда деп аталатын жазу түрінде жазған, бірақ соңғы кезде осы жазудың қолданылуы күрт азайды. Сол сияқты, Ланда жазулар отбасына жататын, Мултани деп аталатын жазу бұрын Сараики тілін жазу үшін пайдаланылған. 2011 жылы Мултани жазуын ISO/IEC 10646 стандартында кодтау бойынша алдын ала ұсыныс жіберілді. Сараики Юникоды 2005 жылы мақұлданды. Ходжики жазуы да қолданыста болған, ал деванагари және гурмуки енді қолданылмайды.