Шарт тараптарының құқықтық жауапкершілігі принципі

Кіріспе

Құқықтық принцип

Келісім-шарттың үшінші тарапқа қатысты емеу принципі – бұл ортақ құқық қағидасы, ол келісім-шарттың тарабы емес адамға құқықтар бере алмайтынын немесе міндеттер жүктей алмайтынын көздейді. Бұл принцип, қарастырылым (consideration) принципімен байланысты, бірақ одан ерекшеленеді. Каростырылым принципіне сәйкес, уәде тек оған жарамды қарастырылым ұсынылған жағдайда ғана заңды түрде орындалуға тиіс, ал талапкер осындай уәдеге заңды түрде құқылы болу үшін, сол уәдеге қарастырылым ұсынған тұлға болуы керек. Келісім-шарттың үшінші тарапқа қатысты емеу принципінің басты салдары – ортақ құқық бойынша үшінші тараптың, тіпті егер келісім-шарт олардың пайдасына және барлық тараптардың ортақ ниетімен жасалған болса да, олар тарап емес болғандықтан, келісім-шартты орындауға құқығы жоқ. Англия мен Уэльсте және Солтүстік Ирландияда бұл принцип 1999 жылғы Келісім-шарттар (үшінші тараптардың құқықтары) заңымен едәуір жұмсатылды, ол үшінші тарапқа қатысты емеуге заңдық ерекшелік жасады, және белгілі бір жағдайларда үшінші тараптарға олардың қатысушы емес келісім-шарттарының талаптарын орындау құқығын берді.

Тарих

1861 жылға дейін ағылшын құқығында келісімшарттың шарттарын келісімге қатыспаған тұлғалар, әдетте, міндеттенушінің туыстары орындауына мүмкіндік беретін шешімдер, сондай-ақ үшінші тараптардың құқықтарын жоққа шығаратын шешімдер болған. Міндеттемелік құқық доктринасы қарама-қарсылық доктринасымен бірге қалыптасты, оның қағидалары қарама-қарсылық міндеттенуші тараптан туындауы керек екенін көрсетеді, яғни, егер бір нәрсе алуға уәде берілмесе, онда бұл уәде заңды түрде міндетті болмайды, егер ол акт ретінде жазылмаса. 1833 жылы Прайс Эстонға қарсы іс қарастырылды, онда үшінші тарапқа төлем жасау үшін жұмыс істеу туралы келісім жасалды. Үшінші тарап төлемді талап етуге тырысқанда, ол келісімшартқа қатысушы емес деп танылды, сондықтан оның талабы қабылданбады. Бұл толығымен қарама-қарсылық доктринасымен байланысты болды және Тведл мен Аткинсонның атақты ісімен бекітілді. Осы істе талапкер әкесіне талапкерге төлем жасауға уәде берген әкесінің қызыметін атқарушыны сотқа шақыра алмады, өйткені ол келісімшартқа ешқандай қарама-қарсылық көрсетпеген. Бұл доктрина Dunlop Pneumatic Tyre v. Selfridge and Co. Ltd. ісінде Лорд Холдейннің шешімі арқылы одан әрі дамытылды. Келісімнің құпиялылығы салдарынан туындаған зиянның дамуында да маңызды рөл атқарды. Уинтерботтомның Уайтқа қарсы алғашқы ісінде (1842), пошта вагонының жүргізушісі Уинтерботтом ақаулы дөңгелектің салдарынан жарақаттанды және өндіруші Уайтты жарақаттары үшін сотқа беруге тырысты. Алайда, сот өндіруші мен тұтынушы арасында келісімнің құпиялылығы болмады деп шешті. Бұл мәселе MacPherson v. Buick Motor Co. (1916) ісіне дейін қайталап пайда болды, бұл іс Winterbottom v Wright ісіне ұқсас, ол автомобильдің ақаулы дөңгелегіне қатысты. Нью-Йорк апелляциялық сотының судьясы Кардозо өндіруші өнімнің ақаулы болуы мүмкін екенін білсе, үшінші тараптар (мысалы, тұтынушылар) осы ақаудан зиян көреді және бастапқы сатудан кейін қосымша сынақтар жүргізілмесе, құпиялық қажет емес деп шешті. Алдын ала болжауға болатын зиян алдын ала болжауға болатын қолданудан туындады. Кардозоның жаңалығы талаптың негізі келісімнің бұзылуы емес, құқықбұзушылық екендігіне шешім қабылдады. Осылайша ол қазіргі индустриалды қоғамда келісімнің құпиялылығы доктринасының тудырған мәселелерін шешті. Оның пікірі тек Нью-Йорк штатында ғана заң болғанымен, ол ұсынған шешім басқа жерлерде кеңінен қабылданды және өнім үшін жауапкершілік доктринасының негізін құрады.

Prior to 1861 there existed decisions in English Law allowing provisions of a contract to be enforced by persons not party to it, usually relatives of a promisee, and decisions disallowing third party rights. The doctrine of privity emerged alongside the doctrine of consideration, the rules of which state that consideration must move from the promise, that is to say that if nothing is given for the promise of something to be given in return, that promise is not legally binding unless promised as a deed. 1833 saw the case of Price v. Easton, where a contract was made for work to be done in exchange for payment to a third party. When the third party attempted to sue for the payment, he was held to be not privy to the contract, and so his claim failed. This was fully linked to the doctrine of consideration, and established as such, with the more famous case of Tweddle v. Atkinson. In this case the plaintiff was unable to sue the executor of his father in law, who had promised to the plaintiff's father to make payment to the plaintiff, because he had not provided any consideration to the contract. The doctrine was developed further in Dunlop Pneumatic Tyre v. Selfridge and Co. Ltd. through the judgment of Lord Haldane. Privity of Contract played a key role in the development of negligence as well. In the first case of Winterbottom v. Wright (1842), in which Winterbottom, a postal service wagon driver, was injured due to a faulty wheel, attempted to sue the manufacturer Wright for his injuries. The courts however decided that there was no privity of contract between manufacturer and consumer. This issue appeared repeatedly until MacPherson v. Buick Motor Co. (1916), a case analogous to Winterbottom v Wright involving a car's defective wheel. Judge Cardozo, writing for the New York Court of Appeals, decided that no privity is required when the manufacturer knows the product is probably dangerous if defective, third parties (e. g. consumers) will be harmed because of said defect, and there was no further testing after initial sale. Foreseeable injuries occurred from foreseeable uses. Cardozo's innovation was to decide that the basis for the claim was that it was a tort not a breach of contract. In this way he finessed the problems caused by the doctrine of privity in a modern industrial society. Although his opinion was only law in New York State, the solution he advanced was widely accepted elsewhere and formed the basis of the doctrine of product liability.

Үшінші тараптан пайда алушылар

Австралияда үшінші тараптың иеленушілері өз пайдасына жасалған сақтандыру шартында тарап емес уәделерді орындауға құқылы (Trident General Insurance Co Ltd v. McNiece Bros Pty Ltd (1988) 165 CLR 107). Маңыздысы, Trident шешімінің анық негізі болған жоқ және ол Австралияда үшінші тараптың құпиялылығы доктринасына жалпы ерекшелік жасамады. Квинсленд, Солтүстік территория және Батыс Австралия барлығы үшінші тарап иеленушілеріне келісімшарттарды орындауға мүмкіндік беретін заңдық нормаларды қабылдады және үшінші тарап оған сүйенгеннен кейін келісімшартты өзгертуге келісімшарт жасасушы тараптардың мүмкіндігін шектеді. Сонымен қатар, Сақтандыру шарты туралы 1984 жылғы заңның 48-бабы үшінші тарап иеленушілеріне сақтандыру шартын орындауға рұқсат береді. Үшінші тараптың пайдасына жасалған келісімшарттың бұзылуы үшін зиянды өтеу әдеттегі шара болғанымен, егер зиянды өтеу жеткіліксіз болса, міндетті орындау мүмкін (Beswick v. Beswick [1968] AC 59). Үшінші тарап иеленушілері мәселесі жүкті тасымалдаушының коносаменттегі босату шарттарымен қамтылған деген талаптармен байланысты жағдайларда туындады. Бұл үшін үш факторды дәлелдеу қажет: коносамент үшінші тарапқа пайда әкелуді нақты көздеуі керек. Тасымалдаушы жіберушімен келісімшарт жасасқанда, ол стивидордың агенті ретінде де келісімшарт жасайды. Яғни, тасымалдаушы стивидордан өзінің атынан әрекет етуге өкілеттік алған болуы керек, немесе стивидор кейін тасымалдаушының әрекеттерін ратификациялауы (бекітуі) керек. Стивидорлардан түскен қаражатқа қатысты кез келген қиындықтарды жою қажет. Соңғы мәселе New Zealand Shipping Co Ltd v. A M Satterthwaite & Co Ltd [1975] AC 154 ісінде қарастырылды, онда стивидорлар кемеден жүк түсіру арқылы босату шартының пайдасына өтемақы төлегені анықталды. Жаңа Зеландия 1982 жылғы Келісімшарт құпиялылығы туралы заңды қабылдады, ол үшінші тараптарға егер олар келісімшартта иеленушілер ретінде жеткілікті түрде анықталған болса, сотқа жүгінуге мүмкіндік береді және келісімшартта олар осы иеленуді жүзеге асыра алатыны айтылған немесе көрінетін болса. "Жеткілікті түрде анықталмаған" мысал ретінде Филд пен Фитон (1988) ісін келтіруге болады.

In Australia, it has been held that third party beneficiaries may uphold a promise made for its benefit in a contract of insurance to which it is not a party (Trident General Insurance Co Ltd v. McNiece Bros Pty Ltd (1988) 165 CLR 107). It is important to note that the decision in Trident had no clear ratio, and did not create a general exemption to the doctrine of privity in Australia. Queensland, the Northern Territory and Western Australia have all enacted statutory provisions to enable third party beneficiaries to enforce contracts, and limited the ability of contracting parties to vary the contract after the third party has relied on it. In addition, section 48 of the Insurance Contracts Act 1984 (Cth) allows third party beneficiaries to enforce contracts of insurance. Although damages are the usual remedy for the breach of a contract for the benefit of a third party, if damages are inadequate, specific performance may be granted (Beswick v. Beswick [1968] AC 59). The issue of third party beneficiaries has appeared in cases where a stevedore has claimed it is covered under the exclusion clauses in a bill of lading. In order for this to succeed, three factors must be made out:
The bill of lading must clearly intend to benefit the third party. It is clear that when the carrier contracts with the consignor, it also contracts as an agent of the stevedore. That is, either the carrier must have had authority by the stevedore to act on its behalf, or the stevedore must later ratify (endorse) the actions of the carrier. Any difficulties with consideration moving from the stevedores must be made out. The last issue was explored in New Zealand Shipping Co Ltd v. A M Satterthwaite & Co Ltd [1975] AC 154, where it was held that the stevedores had provided consideration for the benefit of the exclusion clause by the discharge of goods from the ship. New Zealand has enacted the Contracts Privity Act 1982, which enables third parties to sue if they are sufficiently identified as beneficiaries by the contract, and in the contract it is expressed or implied they should be able to enforce this benefit. An example case of not being "sufficiently identified" is that of Field v Fitton (1988).