Кіріспе
13 ғасырдың аяғындағы шотланд ақсұлуы Джон Комин III Баденох, лақап аты Қызыл (1274 – 1306 жылғы 10 ақпан), Шотландияның бірінші тәуелсіздік соғысында маңызды рөл атқарған жетекші шотланд бароны және магнаты болды. Ол 1296 жылы інісі, король Джон Баллиолдың (1292–1296) мәжбүрлі түрде тақтан бас тарғаннан кейін Шотландияның қорғаушысы болып қызмет етті және біраз уақыт бойы Шотландияны ағылшын шабуылдарынан қорғауға жетекшілік етті. Комьин Думфристегі Грейфрайерс шіркеуінің алдында Роберт Брюс тарапынан пышақталды, себебі Комьиннің Шотландия королі Дэвидпен байланысы күштірек екендігі және демек, Роберт емес, ол Шотландияның келесі королі болуы керек деп жарияланды. Оның әкесі, Джон Комин II, Қара Комин деп белгілі болған, Шотландия тағы үшін күрескендердің бірі болды, ол патша Дональд III-тен таратынын мәлімдеді. Оның анасы – король Джон Баллиолдың қарындасы Елеонора Баллиол. Сонымен қатар, ол Англия патшалық үйімен де байланысы бар еді: 1290 жылдардың басында король Эдуард I-нің туысы Джоан де Валенске үйленді.
John Comyn III of Badenoch, nicknamed the Red ( 1274 – 10 February 1306), was a leading Scottish baron and magnate who played an important role in the First War of Scottish Independence. He served as Guardian of Scotland after the forced abdication of his uncle, King John Balliol (1292–1296), in 1296, and for a time commanded the defence of Scotland against English attacks. Comyn was stabbed to death by Robert the Bruce before the altar at the church of the Greyfriars at Dumfries, once it had been declared that Comyn had more connection to King David of Scotland and therefore should be the next King of Scotland, not Robert. His father, John Comyn II, known as the Black Comyn, had been one of the competitors for the Crown of Scotland, claiming his descent from King Donald III. His mother was Eleanor Balliol, sister of King John Balliol. He had, moreover, links with the royal house of England: in the early 1290s, he married Joan de Valence, cousin of King Edward I.
Коминдер отбасы
Тәуелсіздік соғыстарының қарсаңында Коминдер Шотландияның ең ықпалды әулеттерінің бірі болды, елдің солтүстігі мен оңтүстігінде кең аумақтарға иелік етті, саяси беделі мен патшалық отбасымен байланыстары зор болды. Бұл англо-нормандық әулет Шотландияда Давид I патшалық құрған тұста алғаш рет көзге түсті. XIII ғасырда олар Баденох иелігін, Лохабердегі кең жерлерді, сондай-ақ Букан графының титулын алды. Александр III қайтыс болғаннан кейін Джон Коминнің әкесі, Александр III-тің немересі Норвегия ханшайымы Маргареттің келгенін күту үшін Қамқорлар кеңесіне енгізілді. 1290 жылы оның қазасы елді дағдарысқа ұшыратты, бұл мәселе 1292 жылы Джон Баллиолдың Коминдер туыстарының қолдауымен патша болып сайлануымен шешілді. Алайда, бұл шешімді тағының басты талапкері Роберт Брюс қабылдаған жоқ. Коминдер, Уильям Уоллес сияқты, король Джонның жақтастары болды. Қоршау құралдары болмағандықтан Коминдерлер шегініп, кейіннен шығыс жағалауында ағылшын әскерінің шабуылына қарсы жиналған Хэддингтон қаласындағы шотланд әскеріне қосылды. 27 сәуірде шотландтар Дунбар шайқасында жеңіліске ұшырады, Джон көптеген тұтқынмен бірге қолға түсті. Оның әкесі мен туысы король Джонмен бірге солтүстікке қарай шегінген кезде, ол оңтүстікке, Лондон мұнарасына қамауға жіберілді. Джон бірнеше ай түрмеде отырды, бірақ Шотландиядағы соғыс аяқталғандай болғандықтан, ол Эдуардтың Фландриядағы, французға қарсы соғыстың негізгі театрында қызмет ету шартымен босатылды. Сол жерде ол Уильям Уоллес пен Эндрю Морейдің көтерілісі және Стирлинг көпірі шайқасында ағылшыздарға қарсы жеңісі туралы хабардар болды. 1298 жылдың наурыз айында Джон ағылшыздардан бас тартып, ақыры Парижге жетті, онда Франция патшасы Филипп IV-тен көмек сұрады. Олар Шотландияға қайта оралу үшін кемеге қол жеткізе алды, ол жаздың басына дейін елге жетті.
Шотландияның қамқоршысы
Тәуелсіз билік базасы болмағандықтан, әрқашан әскерінің жетістігіне сүйенген Уоллес, Фолкирк шайқасынан кейін Қамқоршы лауазымынан кетіп, немесе қызметтен алынды. Оның орнына ерекше және қиын тепе-теңдік сақтау актісі орындалды: Джон Комин мен Роберт Брюс, ол енді патриоттар партиясына қосылған болатын. Шотландтар әлі де қатысы жоқ Жохан патша атынан күресіп жатты, сондықтан Брюс патшалық амбициялары ашық белгілі болғанымен, бұл мәселеге ауызша қолдау көрсеткен болуы керек. Тарихында осы адамдардың сезімдері мен ниеттері туралы ақпарат аз немесе мүлдем жоқ. 1299 жылдың тамызында Пиблстегі салтанатты кеңестің отырысында Францияда болған Уоллестің мүлігіне байланысты дау туындады. Коминнің Брюсті тамағынан ұстағандығы айтылады. Жаңа үштәулік 1301 жылдың мамырына дейін сақталды, содан кейін Джон де Соулз аға Қамқоршы болып пайда болды, оны Баллиол өзі тағайындағандай болды, ол оның оралуын күтіп тұрған. Келесі жылы Соулз Францияға дипломатиялық миссиямен кеткен кезде, Комин (Соулз 1301-1302 жылдары қызмет еткен кезде Қамқоршы лауазымынан бас тартқан болуы мүмкін) жалғыз Қамқоршы болды және келесі екі жыл бойы осы лауазымды иеленді. Сол жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Комин Баденохтың иегері атанды.
Бас тарту және берілу
1304 жылға дейінгі жылдары шотланд үкіметінде Коминнің үстемдігіне белгілі бір қажеттілік болды: олар ақсүйек отбасылардың ең қуаттысы болды, әсіресе солтүстікте, басқа отбасылардан әскери ресурстар мен бақылау артық болды. 1298, 1300 және 1301 жылдарғы ағылшын шабуылдары елдің оңтүстігімен шектелді, солтүстік шотланд армиясының негізгі жинақталатын жері және жабдықтау базасы болып қалды. 1303 жылғы ақпанда Рослин шайқасында Сэр Саймон Фрейзермен бірге ағылшын тыңшыларын жеңген кезде Қамқордың беделі одан да артты. Мұндай қаһарлы күрес болған емес, немесе рыцарьдық шеберліктің осындай жарқыраған нұры көрінген емес. Бұл күрестегі басшы және көшбасшы Джон Комин, сол кездегі Шотландияның қамқоршысы, Джон Коминнің ұлы, және Саймон Фрейзер олардың ізбасарларымен бірге күндіз-түні жоғарыда аталған корольдің офицерлері мен сот орындаушыларын, аталған Джон Комин мен Саймонды және олардың қолдаушыларын мазалауға, қынжырлауға бар күштерін салды. Аталғандар Рослинге келгендерін естіп, олардан бұрын шабуыл жасауды қалап, өздеріне шабуыл жасалмауын тіледі, бір түндік жолмен Биггардан Рослинге бірнеше таңдалған адамдармен келді, олар ағылшын ұлтына лайықсыз бағынудың орнына өлімді таңдады; және кенеттен олар қорқынышсыз жауға шабуыл жасады. Бірақ саяси жағдай қиын болды. Франция королі Филипп Эдуардпен соңғы бейбіт келісімге келді, онда Шотландия қатыспады. Жұлдызы қысқа уақытқа көтерілген Джон Баллиол енді тарихтың қараңғылығына батты. Париждегі шотланд дипломаттары, оның ішінде Коминнің туысы Бухан, үмітсіздікке ұшырап, жігерлендіру хаттарын жазды: «Құдай үшін үмітсіз болмаңыз – сіздің ар-намысыңыздың әлемнің әр жерінде сіздің ағылшындармен болған соңғы шайқасыңыздың нәтижесінде қаншалықты артқанын білсеңіз, жүректеріңіз қуантар еді». Алайда, 1296 жылдан бері алғаш рет Эдуард Шотландияның солтүстігіне терең шабуыл жасауға дайындалды. Тиімді қарсылық көрсетуге шамасы келмей, негізгі базасының қирауымен қауіптенген Комин бейбіт келіссөздерге кірісті, ол 1304 жылғы 9 ақпанда Перт маңындағы Стратхордта аяқталды. Біргем шартында Александр III тұсындағы заңдар, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер сақталды. Комин ешқандай жазалаулар мен мүліктен айыру болмауын талап етті, Эдуард оған келісті, бірақ ерекше жағдайларды ескере отырып. Эдуард бұрынғы Қамқорға деген жек көруін сақтады. Сондықтан Комин өзі және басқа аталған тұлғалар «Сэр Уильям Уоллесті тұтқындап, корольге тапсыруға тиіс, ол олардың әрқайсысының өзін қалай ұстайтынын бақылап, Уоллесті тұтқындаған адамға ең көп көмек көрсетеді» деген шартты орындауға міндетті болды. Коминнің бұл шартты орындауға тырысқанына ешқандай дәлел жоқ.
Дамфристегі өлім
1306 жылғы 10 ақпанда Роберт Брюс Дамфристегі Грейфриарс шіркеуінің бас құрбандық алдында Джон Коминнің өлтірілуіне қатысты. Аңыз бойынша, Роберт Брюс Коминды кездесуге шақырған. Сэр Ричард Эдгар Робертті Қызыл Коминды өлтіруге ынталандырғаннан кейін, Роберт оны пышақтап, Роджер де Киркпатрикке хабарлауға асықты. Киркпатрик істі аяқтап: «Сен күмәнданасың ба? Мен міндетті түрде іске асырамын!» («I mak siccar!») деген, ал сэр Роберт Флеминг Коминнің басын кесіп, Робертке ұсынып: «Іс өз нәтижесін көрсетсін!» («Let the deed shaw!») деді. Осы фактілерден басқа, замандас дереккөздерден нақты ештеңе білмейміз. Кейінгі шотланд дереккөздері Коминге қарсы жасалған зұлымдық және сатқындық туралы бұрынғы айыптауларды күшейту арқылы осы қылмысты ақтауға тырысса, ал ағылшын дереккөздері Робертті, Коминге қауіпсіздікке кепілдік берілген шіркеуге алдап, жоспарланған кісі өлтіру жасаған жамандыққа толы адам ретінде көрсетеді. Кейбір дереккөздерде Брюс пен Комин бұрын шартқа қол қойған, оған сәйкес біреуі екіншісінің жеріне ие болып, тәжді ала алатын болған. Олар бас құрбандық алдында тұрғанда, Брюс Коминнің өзін ағылшыздарға сатқандығын айыптап, пышақпен шапты. Бұл оқиғаның шындығы белгісіз. Брюстің серіктері оны қылыштармен ұрып-соқты. Сэр Роберт Коминнің туысы көмекке келгенде, Брюстің қайын інісі Кристофер Сетонның соққысынан қаза тапты. Оқиғадан он үш күн өткен соң, оқиғаның бұрмаланған нұсқасы Винчестердегі Эдуард I сарайына жетті, онда бұл кісі өлтіру «Шотландияның бейбітшілігі мен тыныштығын бұзуға тырысып жатқан адамдардың ісі» деп хабарланды. Жағдай нақтыланғаннан кейін Эдуард ашуға ілігіп, Коминнің күйеу інісі Эймер де Валенске Брюс пен оның жақтастарына қарсы қатаң шаралар қолдануға рұқсат берді, оларға жеңілдік көрсетпеуге бұйрық берді. Король Эдуард сондай-ақ Коминдермен туыстық байланысын еске салып, өз туысы Жоаннаға Джонның кішкентай ұлын және оның есімін Англияға жіберуді бұйырды, онда ол корольдік балалардың қамқоршысы сэр Джон Уэстонның қамқорлығына берілді. Джон IV Комин Англияда есейді және 1314 жылы Баннокберн шайқасында қаза тапқанға дейін Шотландияға қайтып келмеді. Оның әкесінің өлімі Шотландияны қысқа, бірақ қанды азаматтық соғысқа тастады, ол көбінесе 1308 жылы аяқталды, бірақ ондаған жылдар бойы саяси қозғалыстарды тудырды.
Құжаттық және баяндамалық
Барбор, Джон, «Брюс», аударған А. А. Х. Дункан, 1964 жыл. Бауэр, Уолтер, «Скотихроникон», редактор Д. Э. Р. Уотт, 1987–1996 жылдар. «Шотландияға қатысты құжаттар тізімі», редактор Дж. Бейн, 1881 жыл. Гисборолық Уолтердің «Хроникасы», редактор Х. Ротвелл, Камден қоғамы, 89-том, 1957 жыл. Фордун, Джон, «Хроникалар», редактор У. Ф. Скене, 1871–1872 жылдар. Грей, Сэр Томас, «Скаликроника», аударған Х. Максвелл, 1913 жыл. «Ланнеркост хроникасы», аударған Х. Максвелл, 1913 жыл. Палгрейв, Ф., редактор, «Шотландия тарихын көрсететін құжаттар мен жазбалар», 1837 жыл. Плюскард, «Кітап», редактор Ф. Дж. Х. Скене, 1877–1880 жылдар. Уинтон, Эндрю, «Шотландияның бастапқы хроникасы», редактор Д. Лэйн, 1872–1879 жылдар.