Кіріспе

Қоғамдық сфера (Öffentlichkeit) – қоғам өміріндегі адамдардың бірлесіп, қоғамдық мәселелерді еркін талқылап, анықтап, сол талқылау арқылы саяси әрекетке әсер ете алатын әлеуметтік аймақ. "Халық" дегеніміз – "жалпы халыққа қатысты" немесе "халықтың барлығын қамтитын". Мұндай талқылау қоғамдық пікірталас деп аталады және ол – көпшілікке маңызды мәселелер бойынша пікір білдіру болып табылады, көбінесе, бірақ әрқашан емес, талқылауға қатысушылар қарама-қарсы немесе әртүрлі көзқарастарды білдіреді. Қоғамдық пікірталастар көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары арқылы, сондай-ақ жиналыстарда, әлеуметтік желілерде, ғылыми жарияланымдарда және мемлекеттік саясат құжаттарында өтеді. Бұл терминді алғаш рет неміс философы Юрген Хабермас енгізіп, қоғамдық сфераны "қоғамдық ретінде жиналған жеке адамдардан тұрады, олар қоғамның қажеттіліктерін мемлекетке жеткізеді" деп анықтады. Коммуникация ғылымының маманы Жерард А. Хаузер оны "жеке адамдар мен топтардың өзара қызығушылық тудыратын мәселелерді талқылауға және, мүмкіндігі болса, олар туралы ортақ пікірге келуге арналған дискурстік кеңістік" деп сипаттайды. Қоғамдық сфераны "қазіргі қоғамда саяси қатысу сөйлесу арқылы іске асырылатын театр" және "қоғамдық пікірдің қалыптасатын әлеуметтік өмір саласы" деп қарастыруға болады.

Тарих

Хабермас 18-ғасырда қоғамдық сфераның қалыптасуын сипаттап, қоғамдық сфераның бастапқыда "мемлекеттік билікпен бірдей аумақта болғанын", ал "жеке сфера азаматтық қоғамды тар мағынада, яғни тауар айналымы мен әлеуметтік еңбек саласын қамтығанын" атап өтті. "Мемлекеттік билік саласы" мемлекетпен, полиция саласымен және үстем таппен айналысса, бұл жаңа қоғамдық сфера қоғамдық және жеке салаларды біріктірді және "халық пікірі арқылы мемлекетті қоғамның қажеттіліктерімен байланыстырды". "Бұл сала мемлекеттен тұжырымдық тұрғыдан ерекшеленеді: ол мемлекетті сынауға болатын пікірлерді жасау және тарату ортасы". Қоғамдық сфера "ресми экономикадан да ерекшеленеді; ол нарықтық қатынастар аренасы емес, дискурсивті қатынастардың, пікірсайыс пен кеңесу театры, сатып алу-сату емес". Қоғамдық сфераны зерттеу қатысу демократиясы идеясы мен қоғамдық пікірдің қалай саяси әрекетке айналатынына бағытталған. Қоғамдық сфера теориясының идеологиясы бойынша, үкіметтің заңдары мен саясаты қоғамдық сферамен басқарылуы керек, ал заңды үкіметтер тек қоғамдық сфераны тыңдайтындар ғана. "Демократиялық басқару азаматтардың ой-пікір алмасуға және саналы талқылауға қабілеттілігі мен мүмкіндігіне негізделген". Қоғамдық сфера төңірегіндегі пікірталастардың көп бөлігі қоғамдық сфераның негізгі теориялық құрылымы, ақпараттың қоғамдық сферада қалай талқыланатыны және қоғамдық сфераның қоғамға қандай ықпал ететініне қатысты.

Юрген Хабермас: буржуазиялық қоғамдық сфера

Қазіргі заманғы көпшілік сфераны түсіндірулердің көп бөлігі Юрген Хабермастың «Қоғамдық сфераның құрылымдық өзгеруі» кітабында айтылған идеяларға негізделген – бұл оның Habilitationsschrift еңбегінің, Strukturwandel der Öffentlichkeit: Untersuchungen zu einer Kategorie der bürgerlichen Gesellschaft, аудармасы. Немецше термин Öffentlichkeit (қоғамдық сфера) әртүрлі мағыналарды қамтиды және мағыналардың айтылатын, таратылатын және келісілетін әлеуметтік орындары немесе ареналары, сондай-ақ осы процесте «қоғамды» құрайтын ұжымдық органды білдіретін кеңістіктік ұғымды қамтиды. Бұл еңбек әлі де қазіргі заманғы қоғамдық сфера теориясының негізі саналады және көптеген теоретиктер өз теорияларын талқылау кезінде оған сілтеме жасайды. Осы еңбегі арқылы ол рационалды сын пікір алысу мен талқылауға негізделген «буржуазиялық» қоғамдық сфераның құрылуы, шақырымды гүлденуі және құлдырауы туралы тарихи-әлеуметтанулық есеп берді: Хабермас белгілі бір тарихи жағдайларға байланысты сегізінші ғасырда жаңа азаматтық қоғам пайда болды деп тұжырымдайды. Жаңалықтар мен ортақ мүдделерді еркін алмасу және талқылау қажеттігі тудырған ашық коммерциялық ареналар, сауаттылықтың өсуі, әдебиетке қолжетімділік және жаңа сыншыл журналистикамен бірге Еуропа бойынша билік органдарынан бөлек жаңа саланың қалыптасуына ықпал етті. «Абсолютистік мемлекеттің құпия және бюрократиялық тәжірибелерімен қақтығысқан буржуазия біртіндеп билеушінің билігі тек халық алдында ұсынылған қоғамдық сфераны мемлекеттік биліктің халық тарапынан хабардар және сын пікірлер арқылы қоғамдық түрде бақыланатын сферамен алмастырды». Тарихи талдауында Хабермас жаңа қоғамдық сфераның пайда болуының алғышарттары ретінде үш «институционалдық критерийді» атап көрсетеді. Ұлыбританияның кофеханалары, Францияның салондары және Германияның Tischgesellschaften сияқты дискурсивті ареналар «олардың аудиториясының мөлшері мен құрамы, іс-әрекеттерінің стилі, пікірталастарының атмосферасы және тақырыптық бағыттары бойынша өзгеше болуы мүмкін», бірақ «олардың барлығы адамдар арасындағы талқылауды ұйымдастырды, сондықтан олардың бірқатар институционалдық критерийлері болды»: мәртебеге немқұрайлылық: «бұл идеяның кофеханаларда, салон және қоғамдарда толыққанды жүзеге аспағанымен, идея ретінде институционалдық деңгейге көтеріліп, объективті талап ретінде жарияланды. Іске аспаса да, салдары болды». (орындық сілтеме) Ортақ мүдделердің саласы: «мұндай қоғамдық ортадағы талқылау бұрын сұрақ тудырмаған мәселелерді көтеруді білдірді. Қоғамдық сынның нысаны болған «ортақ мүдделер» саласы шіркеу мен мемлекеттік билік орындарының түсіндіру монополиясы болған аймақ болып қалды. Мәдени өнім тауар ретінде қолжетімді болған жеке адамдар оны бұзды, өйткені олар оның мәнін өздері анықтауға (бір-бірімен рационалды қарым-қатынас арқылы), оны сөзбен жеткізуге және осылайша оның жасырын мәнісімен ұзақ уақыт бойы билігін растайтын нәрсені нақты түрде көрсетуге міндетті болды». (орындық сілтеме) Ынтымақтастық: Қоғамдық кеңістік қаншалықты шектеулі болса да, ол ешқашан толығымен жабыла алмайды және топ ретінде біріге алмайды; өйткені ол әрқашан барлық жеке адамдардың, мүліктік және білімді адамдардың, оқырмандардың, тыңдаушылардың және көрермендердің құрамындағы, нарық арқылы талқылауға алынған заттарға қол жеткізе алатын, кеңірек қоғамның ішінде өзін сезінетін және оған енгенін түсінетін. Талқыланған мәселелер тек маңыздылығымен ғана емес, сонымен қатар қолжетімділігімен де «жалпы» болды: әркім қатыса алуы керек еді. Қоғам өзін тұрақты талқылаушылар тобы ретінде институционалды түрде қалыптастырған жерде ол өзін қоғаммен теңестірмеді, бірақ ең көп дегенде оның өкілі ретінде, оның атынан, тіпті оның тәрбиешісі ретінде әрекет етуді талап етті. (орындық сілтеме) Хабермас буржуазиялық қоғам осы критерийлерді дамытып, қолдағанын дәлелдеді. Қоғамдық сфера кофеханалар мен салон сияқты әртүрлі орындарда, түрлі адамдар жиналып, оларды мазалаған мәселелерді талқылай алатын қоғамның аймақтарында жақсы қалыптасқан. Осы кездегі Лондон қоғамындағы кофеханалар өнер мен әдеби сынға орталық болды, олар біртіндеп экономикалық және саяси дауларды талқылау мәселесі ретінде кеңейді. Хабермас айтқандай, француз салондырында «пікірлер экономикалық тәуелділіктен босатылды».

Контрпубликалар, феминисттік сын және кеңеюлер

«Структурлық трансформация» қазіргі заманғы неміс философиясы мен саясаттану ғылымындағы ең ықпалды еңбектердің бірі болғанымен, 1989 жылы ағылшын тіліндегі нұсқасы нарыққа шыққанға дейін 27 жыл өтті. Ағылшын тіліндегі аудармаға арналған конференция негізінде Крейг Калхун (1992) Хабермас және қоғамдық сфера деген еңбекті редакциялады, онда түрлі академиялық салалардан келген ғалымдар Хабермастың буржуазиялық қоғамдық сферасын жан-жақты талдады. Конференциядағы негізгі сын «институционалдық критерийлерге» бағытталды: Гегемониялық үстемдік және шеттету: «Қоғамдық сфераны қайта қарастыруда» Нэнси Фрейзер Хабермастың қоғамдық сфераның тарихи сипаттамасына феминистік түзетулер енгізеді және оны «жақындағы ревизионистік тарихнамамен» салыстырады. Ол Джоан Лэндес, Мэри П. Райан және Джефф Эли сияқты басқа ғалымдарға сілтеме жасай отырып, буржуазиялық қоғамдық сфераның іс жүзінде «маңызды шеттетулерден» тұратындығын айтады. Хабермастың мәртебеге немқұрайлы қарауы және инклюзивтілік туралы пікірлеріне қарсы Фрейзер буржуазиялық қоғамдық сфераның әйелдерді және басқа да тарихи маргиналданған топтарды кемсіткенін мәлімдейді: «Бұл клубтар мен қауымдастықтар желісі – қайырымдылық, азаматтық, кәсіби және мәдени – бәрінен шеттетілген емес еді. Керісінше, ол буржуазиялық ер адамдардың өзін «әмбебап класс» ретінде көріп, билік етуге лайықты екенін дәлелдеуге дайындалып жатқан аренасы, жаттығу алаңы және билік базасы болды». Осылайша, ол еркек буржуазиялық қоғамдық сфераның гегемониялық бейілімділігін көрсетеді, ол баламалы жұртшылықтардың есебінен үстемдік етті (мысалы, жынысы, әлеуметтік жағдайы, ұлты және меншік құқығы бойынша), басқа топтарды өздерінің ерекше мәселелерін айтудан алды. Теңсіздіктерді жасыру: Фрейзер «буржуазиялық қоғамдық сфераны түсіну мәртебелік теңсіздіктерді жасыруды талап етеді» дейді. «Халық арасында сөйлесуге болатын адамдар туылу мен табыстың айырмашылығы сияқты ерекшеліктерді бір жағына қойып, бір-бірімен әлеуметтік және экономикалық жағынан теңдей сөйлесетін арена болуы керек еді». Фрейзер Джейн Мансбриджтің феминистік зерттеулеріне сілтеме жасайды, онда «өмірлеудің үстемдікке бетперде ретінде қызмет етуі мүмкін» бірнеше маңызды жолдар атап көрсетілген. Ол «осындай жасыру әдетте қоғамдағы үстем топтардың пайдасына және бағыныштылардың зиянына жұмыс істейді» деп дәлелдейді. Сондықтан ол: «Көп жағдайда теңсіздіктерді оларды нақты тақырыптау мағынасында ашуға болады – бұл Хабермастың кейінірек коммуникативтік этикасының рухымен сәйкес келеді». «Жалпыға ортақ мәселе» деген проблемалық анықтама: Нэнси Фрейзер «әдетте жеке деп саналатын және әдетте қоғамдық деп белгіленетін мәселелер арасында табиғи түрде берілген, априорлық шекаралар жоқ» деп атап өтеді («жалпыға ортақ мәселе»). Мысалы, ол тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы жалпы түсініктің тарихи өзгеруін атап өтеді, бұрын ол жеке адамның ғана мәселесі болған, ал қазір ол жалпыға ортақ болып табылады: «Соңында, ұзақ уақыт дискурсивті даудан кейін біз оны жалпыға ортақ мәселе етіп шығара алдық». Нэнси Фрейзер маргиналды топтар жалпыға ортақ қоғамдық сферадан шеттетілетінін анықтады, сондықтан бір топты, шын мәнінде, қамту мүмкін емес деп айту мүмкін емес еді. Алайда, ол маргиналды топтар өздерінің қоғамдық сфераларын құрды деп мәлімдеді және бұл ұғымды субальтернативті қарсы қоғамдық немесе қарсы қоғамдық деп атады. Фрейзер Хабермас теориясының негізгі негіздері бойынша жұмыс істеді, өйткені ол оны «қажет ресурс» деп қарастырды, бірақ нақты құрылымын күмәнге ұшыратты және оның мәселелерін шешуге тырысты. Фрейзер Хабермастың буржуазиялық қоғамдық аясын бағалауға, оның моделіне қатысты кейбір болжамдарды талқылауға және қоғамдық аяның заманауи тұжырымдамасын ұсынуға тырысты. Билік билік орнына көпшілік идеологиясымен билік жүргізді. Осы үстемдікпен күресу үшін Фрейзер басылып отырған топтар «субальтернативті қарсы жұртшылықты» құрайды деп айтады, олар «бағынышты әлеуметтік топтардың мүшелері қарсы пікірлерді ойлап тауып, олардың жеке басын, мүдделерін және қажеттіліктерін оппозициялық түсіндіруді қалыптастыру үшін таратып отырады». Бенхабиб Хабермастың қоғамдық сала туралы идеясында қоғамдық және жеке мәселелердің арасындағы айырмашылық әдетте әйелдерге әсер ететін мәселелерді (жас, науқас және қарттарға арналған «өсіру, тәрбиелеу және күтім» мәселелері) жеке салаға жіберіп, қоғамдық сферада талқылаудан шығарып тастайды дейді. Егер қоғамдық сфера халыққа әсер ететін кез келген талқылауға ашық болса, «не нәрсе бар» және «не талқыланбайды» арасында ешқандай айырмашылық болмауы керек деп ол санайды. Бенхабиб феминистерге олардың өз қарсы жұртшылықтарында танымал қоғамдық дискурстың қарсылығын көрсетуге шақырады. Қоғамдық сфера ұзақ жылдар бойы ер адамдардың мекені болып саналды, ал әйелдер жеке тұрмыстық салаға жатуға тиіс болды. Әйелдер мен еркектер үшін бөлек салаларды бекітетін ерекше идеология өнеркәсіп революциясы кезінде пайда болды. «Гетеронормативтілік» ұғымы гендердің негізгі ер/әйел дихотомиясының сыртында қалғандардың немесе гетеросексуалды емес бағдарлары бар адамдардың өздерінің жеке басын мағыналы түрде жариялай алмайтынын сипаттау үшін қолданылады, бұл олардың қоғамдық және жеке өмірі арасындағы үзіліске әкеледі. Майкл Уорнер инклюзивті қоғамдық сфера туралы идея біздің бәріміз бірдей екенімізді, біздің достарымыз туралы ешқандай соттар жоқ екенін болжайды деген байқау жасады. Біз ғаламдық қоғамдық сфераға қатысу үшін сотталмай, кейбір түрде денесіз күйге жеткеніміз керек деп ол санайды. Оның байқаулары гомосексуалдық қарсы жұртшылыққа нұсқау береді және гомосексуалдардың үлкен қоғамдық дискурста қатысу үшін «жасырынуы» керек екенін ұсынады.

YouTube-та

Хабермас белгілі бір жағдайларда БАҚ-тың қоғамдық кеңістікте дискурс жүргізуге көмектесетінін айтады. Интернеттің пайда болуы интернет-технологияларға қоғамдық кеңістік теориясын қолданатын ғалымдардың қызығушылығын қайта жақыртып, жаңа серпіліс сыйлады. Мысалы, С. Эджерли және авторлар тобының зерттеуі YouTube-тың онлайн қоғамдық кеңістік ретіндегі мүмкіндіктеріне назар аударды. Зерттеушілер Калифорнияның 8-ші ұсынысын (2008 жыл) мысал ретінде келтіріп, көптеген бейне пікірлерін зерттеді. Авторлар кейбір ғалымдардың онлайн қоғамдық кеңістіктің «кіруге төмен кедергісі» мен өзара әрекеттесуінің арқасында түрлі дауыстарды білдіруге мүмкіндік беретін кеңістік деп санайтынын атап көрсетеді. Дегенмен, олар бірқатар шектеулерге де тоқталды. Эджерли және авторлар YouTube-тың саяси процеске әсер ете алатынын және жастарды саяси белсенділікке жұмылдыруға қабілетті ықпалды күш бола алатынын айтады. YouTube кез келген адамға қалаған саяси білімін алуға мүмкіндік берді. Авторлар YouTube-тың сенсациялық мазмұндағы бейнелердің танымалдылығына негізделгендігі туралы сынды атап өтті. Сондай-ақ, ол адамдарға өз пікірлерін қалыптастыруға және пікірлерде әртүрлі мәселелерді талқылауға мүмкіндік беретін кең қоғамдық кеңістікте өздерін жариялауға мүмкіндік берді. Эджерли және авторлардың зерттеуі талданған YouTube пікірлерінің әртүрлі екенін көрсетті. Олардың пікірінше, бұл YouTube-тың қоғамдық талқылауға арналған кеңістік екенін көрсетеді. Олар сондай-ақ YouTube бейнелерінің стилі пікірлердің сипатына әсер ететінін анықтады. Соңында, бейнелердің идеологиялық ұстанымы пікірлердің тіліне әсер ететініне келісті. Бұл зерттеудің нәтижелері YouTube-тың қоғамдық кеңістік платформасы екенін көрсетеді. С. Баклидің қосымша зерттеуі жаңалықтар мазмұнының, әсіресе АҚШ кабельдік жаңалықтарының қоғамдық кеңістікті қалыптастырудағы рөлін қарастырды. Оның зерттеуінде бес жаңалық ұйымы жүктеген 1239 бейне талданды және мазмұн мен пайдаланушылардың қатысуы арасындағы байланыс зерттелді. Мазмұн мен сезімдік талдау нәтижесінде бейне атауларында қолданылған тілдің сезімі көпшілікке әсер ететіні, ал жағымсыз сезімді атаулар пайдаланушылардың белсенділігін арттыратыны анықталды. Бакли жаңалықтар мазмұнындағы эмоционалдылық және медиа гибридтілігінің үздіксіз процесі салдарынан, ойлы дискуссияларды және эмоцияларды ашық білдіретін жағдайларды ескеретін қоғамдық кеңістіктің жаңа тұжырымдамалық аясын дамыту қажеттігін атап өтті.

БАҚ пен Интернет мүмкіндіктерінің шектеулілігі

Колин Спаркс сияқтылар жаһандану мен ғаламдық институттардың ұлтаралық деңгейде жұмыс істеуіне байланысты жаңа жаһандық қоғамдық кеңістік құрылуы керек деп санайды. Бірақ, оның пікірінше, осы рөлді атқаруға қабілетті көлем мен қолжетімділікке ие БАҚ бар ма деген сұрақ маңызды. Ол дәстүрлі БАҚ-тың осы нағыз мағынадағы қоғамдық кеңістікке жақын екенін атап көрсетеді. Дегенмен, нарық пен меншіктің шоғырлануы шектеулер қояды. Қазіргі уақытта әлемдік БАҚ кем дегенде үш себеппен қоғамдық кеңістіктің негізін құра алмайды. Сондай-ақ, ол интернеттің барлық әлеуетіне қарамастан, қоғамдық кеңістік критерийлеріне сай келмейтінін және егер осы кемшіліктер жойылмаса, "жаһандық қоғамдық кеңістікке үміт болмайды" деді. 2009 жылы неміс ғалымдары Юрген Герхардс пен Майк С. Шефер интернет сапалы газеттерге қарағанда жақсырақ және кеңірек коммуникациялық орта ұсына ма деп зерттеу жүргізді. Олар 1999-2001 жылдар аралығында Германия мен АҚШ-тағы танымал сапалы газеттерде адам геномы зерттеуі мәселесі қалай бейнеленгенін, сол кездегі іздеу жүйелерінде қалай көрінгенін салыстырып талдады. Олардың мақсаты – бұл тақырыпқа қатысты баспа және интернетте қандай ойлар мен актерлер таралғанын талдап, онлайн кеңістік көзқарастар мен пікірлердің кең ауқымын қамтитын демократиялық қоғамдық кеңістік болатынын тексеру болды. Герхардс пен Шефер "интернет баспа медиасынан жақсырақ коммуникациялық кеңістік деген пікірді қолдауға жеткілікті дәлел таппадық" деді. "Екі медиада да коммуникация (био және табиғи) ғылыми актерлердің үстемдігінде; халықтың қатысуы байқалмайды". Бұл көзқарасты қолдайтын тағы бір тактика – астротурфинг. The Guardian газетінің тілшісі Джордж Монбиот астротурфинг бағдарламалық қамтамасы "конструктивті пікірталас алаңы ретінде интернетті жоюға қабілетті" деді. Бұл онлайн демократия тұжырымына қауіп төндіреді.

Виртуалды

Әлеуметтік желілердің қоғамдық сфераға қалай әсер ететіні туралы академиялық пікірсайыс жүрді. Әлеуметтанушылар Брайан Лоадер мен Дэн Мерсеа осы талқылаудың шолуын ұсынады. Олардың пікірінше, әлеуметтік желілер саяси коммуникация мүмкіндіктерін кеңейтеді және виртуалды қоғамдық сферада саяси талқылау үшін демократиялық қабілеттерді дамытады. Бұл азаматтардың үкіметтер мен корпорациялардың саяси және экономикалық билігіне наразылық білдіруіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, интернет пайдаланушылар үшін саяси қатысудың жаңа формалары мен ақпарат көздері пайда болды, оларды мысалы, онлайн науқандарда қолдануға болады. Дегенмен, екі автор әлеуметтік желілердің негізгі қолданылуы көңіл көтеру, тұтыну және достар арасында контент бөлісу екенін атап көрсетеді. Лоадер мен Мерсеа "жеке басылымдардың таңдаулары әлеуметтік байланыстардың тең емес таралуын көрсетеді, Google, Yahoo, Facebook және YouTube сияқты бірнеше ірі орталықтар пайдаланушылардың көп бөлігін өздеріне тартады" деп мәлімдейді. Сондай-ақ, кейбір сыншылар әлеуметтік желілердегі саяси коммуникацияның мәнсіздігіне алаңдаушылық білдіргенін айтады. Бұған қоса, әлеуметтік желілерде кәсіби медиа және пайдаланушылар жасаған контент арасындағы шекаралар нашарлайды. Авторлар әлеуметтік желілер саяси қатысуға жаңа мүмкіндіктер ұсынады деген қорытындыға келді, бірақ пайдаланушыларды сенімсіз ақпарат көздеріне қол жеткізу қаупі туралы ескертеді. Интернет виртуалды қоғамдық сфераға көптеген әсер етеді, бірақ ол тарихының басында кейбір бақылаушылар айтқандай, еркін утопиялық платформа емес.

Мемлекеттік қызмет моделі

Мемлекеттік қызмет үлгісіне мысал ретінде Ұлыбританиядағы BBC, Австралиядағы ABC және SBS телеарналарын келтіруге болады. Қоғамдық коммуникацияның саяси функциясы мен әсері дәстүрлі түрде Гегельдік мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы қақтығыспен байланысты. Бұл модельдің басым теориясы – еркін баспасөздің либералдық теориясы. Дегенмен, мемлекеттік қызмет, мемлекеттік реттелетін модель, мемлекеттік немесе жеке қаржыландырылатын болса да, әрқашан оң жақсылық ретінде емес, жиіліктердің шектеулі болуына байланысты туындаған қажетсіздік ретінде қарастырылып келді. Хабермас ұсынған қоғамдық сфера тұжырымдамасының күші – демократиялық саясат үшін экономика мен мемлекеттен өзгеше сфераның маңыздылығын анықтап, баса көрсетуде. Алайда, бұл тұжырым либералдық еркін баспасөз дәстүрін оның материалдық негізі тұрғысынан сынға салады, сондай-ақ, осы дәстүрге қатысты марксистік сынды саясаттың ерекшелігі тұрғысынан да сынға тартады. Гарнемнің сын-пікіріне сүйенсек, Хабермас қоғамдық сферасының үш маңызды артықшылығы айтылады. Біріншіден, ол бұқаралық ақпарат құралдарының институттары мен тәжірибесі мен демократиялық саясаттың институттары мен тәжірибесі арасындағы тығыз байланысқа назар аударады. Хабермас тәсілінің екінші артықшылығы – кез келген қоғам үшін қажетті материалдық ресурстар базасына назар шоғырландыру. Оның үшінші артықшылығы – бұқаралық ақпарат саясаты туралы ойлауға басымдық беретін еркін нарық пен мемлекеттік бақылау арасындағы қарапайым қақтығыстан шығу.

Биосаяси қоғам

20 ғасырдың соңында қоғамдық кеңістіктер туралы талқылар жаңа биосаяси мәнге ие болды. Дәстүрлі түрде қоғамдық сфералар жеке кеңістіктерге еркін субъектілердің қалай енуі тұрғысынан қарастырылып келді. Майкл Хардт пен Антонио Негри, марқұм Мишель Фуконың биополитика туралы жазбаларына сүйене отырып, мемлекеттік және жеке кеңістіктер арасындағы шекараны қайта қарастыруды ұсынады. Олардың пікірінше, дәстүрлі шекара белгілі бір (капиталистік) меншік түсінігіне негізделген, ол мүдделердің нақты айырылысын көздейді. Бұл меншік түсінігі (Хардт пен Негриге сәйкес) тапшылық экономикасына құрылған. Тапшылық экономикасы тауарды бөлісу мүмкін болмауымен сипатталады. Егер "Агент А" нан жесе, "Агент Б" оны жей алмайды. Осылайша, агенттердің мүдделері көбінесе анық бөлінеді. Алайда, экономиканың ақпараттық маңыздылыққа қарай эволюциялануымен, құндылық ақпараттық мағынаға немесе өнімдерге байланысты айтылатын әңгімелерге негізделгенде, нақты субъективті айырылыс енді осыншалықты айқын болмайды. Хардт пен Негри ашық кодты тәсілдерді экономикалық құндылықтың тек қана иеленуде емес, сонымен қатар ұжымдық потенциалдарда негізделгенін көрсететін ынтымақтастықтың жаңа формаларының мысалы ретінде қарастырады. Ақпараттық маңыздылық тек бөлісу арқылы ғана құндылыққа ие болады. Хардт пен Негри осылайша, жалпыға ортақ мүліктерді қоғамдық қатынастарды талдаудың басты нүктесі деп санайды. Себебі, осы өзгеріс жеке және қоғамдық арасындағы шекараның қалай өзгеріп жатқанын талдауға мүмкіндік береді.