Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемедегі торпедалық бомбалаушысы, 1937-1942 жылдар.

Дуглас TBD Devastator – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің американдық торпедалық бомбалаушысы. 1934 жылы тапсырыс беріліп, 1935 жылы алғаш рет ұшырылып, 1937 жылы қаруға алынды. Ол кезде бұл Әскери-теңіз күштерінің ең жетілген ұшағы болды, бірақ АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде TBD ескірген болатын. Devastator соғыстың басында жақсы өнер көрсетті, әсіресе Корал теңізіндегі шайқаста, бірақ Мидуэй шайқасындағы апатты өнімділігімен танылды. Бұл шайқаста 41 Devastator бірде-бір торпеданы соқтырмады, ал бар болғаны алты ұшақ өз кемелеріне қайта оралды. Devastator-дың нашар өнімділігінің көп бөлігі кейіннен АҚШ-тың Mark 13 торпедасының көптеген анықталған кемшіліктеріне байланысты деп есептелді, бірақ ұшақ Мидуэйден кейін жедел әрекеттен алынып, Grumman TBF Avenger ұшағымен ауыстырылды.

Жобалау және әзірлеу

Дуглас XTBD 1 ұшағы 1934 жылғы 30 маусымда тапсырыс берілді, ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жаңа бомбалаушы ұшақтар конкурсының жеңімпаздарының бірі болғаннан кейін. Конкурс нәтижесінде өндіріске тапсырыс берілген басқа ұшақтарға Brewster SBA, Vought SB2U Vindicator және Northrop BT 1 кірді, соңғысы Douglas SBD Dauntless болып дамыды. XTBD Devastator алғаш рет 1935 жылғы 15 сәуірде ұшып, АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін бірнеше «алғашқы» жаңалықтарды белгіледі. Бұл кеңінен қолданылған алғашқы американдық авиатасымалдауыштық моноплан, алғашқы толығымен металлдан жасалған теңіз ұшағы, толығымен жабық кабинасы бар алғашқы ұшақ және гидравликалық түрде бүктелетін қанаттары бар алғашқы ұшақ болды. Қорғаныс қару-жарағы артқы пулеметшіге арналған Браунинг пулеметінен тұрды. Қозғалтқыш корпусының оң жағында M2 Браунинг пулеметі орналастырылған. 1935 жылғы прототиптен жасалған басқа өзгерістерге қайта қарастырылған қозғалтқыш капоты және көруді жақсарту үшін көтерілген кабина кірді. 1937 жылға дейін ұзақ сынақтар жалғасты, ал компания алғашқы екі өндірістік ұшақты сынақтар үшін ғана сақтап қалды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Аэронавтика бюросы (BuAer) 129 дана сатып алып, 1937 жылдан бастап Saratoga, Enterprise, Lexington, Wasp, Hornet, Yorktown және Ranger авиатасымалдауыштарын жабдықтауға кірісті. Соғысқа дейін TBD бөлімшелері оқу міндеттеріне ауыстырылды, ал кем дегенде бір ұшақ нысанаға тартуға бейімделді. 1940 жылға қарай АҚШ Әскери-теңіз күштері TBD-нің ескіргенін және Grumman TBF Avenger-ді алмастыру жоспарланып отырғанын білді, бірақ АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа кірген кезде ол әлі іске қосылмаған еді. Осы кезде олардың саны 100-ден астам ұшаққа дейін азайды. 1941 жылдың соңында АҚШ Әскери-теңіз күштері ұшақтарына танымал есімдер бергенде, TBD Devastator аталды, бірақ оның «torpecker» деген лақап аты әлі де жиі қолданылды.

Пайдалану тарихы

Тынық мұхиты соғысының алғашқы күндері, 1942 жылдың ақпан және наурыз айларында TBD жақсы өзін көрсетті. Enterprise және Yorktown TBD ұшақтары Маршалл және Гилберт аралдарында, Уэйк және Маркус аралдарындағы нысаналарға шабуыл жасады, ал Yorktown және Lexington TBD ұшақтары 10 наурызда Жаңа Гвинея жанындағы жапондық кемелерге шабуыл жасады. Коралл теңізіндегі шайқаста Devastator 7 мамырда жапондық авианосецтің біреуін батыруға көмектесті, бірақ келесі күні тағы бір авианосец, Shōkaku, шабуылға ұшыраған жоқ. Осы кезде Mark 13 торпедасының кемшіліктері анықталды. Көптеген торпедалар нысанаға тигенімен, жарылмады; сондай-ақ, орнатылған тереңдіктен тереңірек жүруге бейімділік байқалды. Бұл ақауларды түзетуге бір жылдан астам уақыт кетті. 1942 жылдың 4 маусымындағы Мидуэй шайқасы кезінде бұл мәселелер шешілмеген еді. Мидуэйде Hornet, Enterprise және Yorktown ұшақтарынан 41 Devastator ұшағы, олардың көп бөлігі әлі де қолданыста болды, жапондық флотқа шабуыл жасау үшін ұшырылды. Devastator экипаж үшін өлім тұзағына айналды: баяу және маневрлеуге қиын, сол дәуірге қарағанда нашар қорғалған; желкенді бомбалау кезіндегі жылдамдығы шамалы болды, бұл оны ұрысшылар мен қорғаныс қарулары үшін оңай нысанаға айналдырды. Әуе торпедасын жоғары жылдамдықпен жіберу мүмкін болмады. Торпеданы жеткізу үшін ұзын, тура сызықты шабуыл қажет болды, бұл ұшақты осал қылды, ал ұшақтың баяу жылдамдығы оны Mitsubishi A6M Zero ұшақтары үшін оңай нысанаға айналдырды. Enterprise ұшақтарына 4, Hornet ұшақтарына ешқайсысы да, ал Yorktown ұшақтарына 2 ұшақ торпедадан зақымданбастан оралды. Дегенмен, олардың құрбаны толығымен босқа кеткен жоқ, өйткені бірнеше TBD ұшағы торпедаларын тастамас бұрын нысаналарына бірнеше кеме ұзындығына жақындап, жау кемелерін атып, жапондық авианосецтерді өткір маневр жасауға мәжбүр етті. Жапондықтарды ұшу палубаларын таза ұстауға және әуе патрульдерін үнемі күшейтуге мәжбүр ету арқылы олар американдық авианосецтерге қарсы жапондық қарсы шабуылдарды болдырмады, дәл Спруэнс болжағандай. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, лейтенант-коммандер С. Уэйд Маккласки және Макс Лесли басқаратын Douglas SBD Dauntless бомбалаушылары алғашқы TBD торпедалық шабуылдарынан шамалы уақыт өткен соң, жапондық авианосецтердің үшеуін бомбалап, жойды. Devastator ұшақтары авианосецтер мен олардың ұшақтарының қатаң қорғанысына тап болғанымен, олардың шабуылдары жапондықтардың назарын Dauntless бомбалаушыларының шабуылдарынан аударды, нәтижесінде IJN авианосецтерінің қорғаныс патрульдерінен салыстырмалы түрде аз қарсылық болды және IJN авианосецтерінің күшін жойған американдық шабуылдар тиімдірек болды.

Ескіру

Әскери-теңіз күштері Мидуэй шайқасынан кейін қалған 39 TBD ұшағын жедел түрде майдандық бөлімдерден шығарды. VT 4 және VT 7 эскадрильяларында аман қалған «Девастатор» ұшақтары 1944 жылға дейін Атлант мұхитында және оқу эскадрильяларында қызмет етті. Көптеген ұшақтар ұшқыштар мен механиктерді оқытуға жұмсалды немесе өрт сөндіру оқуларында оқулық үлгілер ретінде пайдаланылғаннан кейін жойылды. 1944 жылдың соңына қарай АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тізімінде бірде-бір TBD «Девастатор» қалмады. Алғашқы прототип NAS Норман, Оклахома базасындағы қызметін аяқтады; АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі соңғы TBD Батыс жағалаудағы Флот әуе қызметінің командирі қолданды. Оның TBD ұшағы 1944 жылдың қараша айында жаратылғанда, басқалары қалмады. Соғыстан ешқайсысы аман қалған жоқ және бүгінгі күні құрлықта олардың бар екені белгісіз. «Девастаторға» қатысты болжам жасасақ, 1942 жылы жаңа TBF «Авенджерлер» де тиімсіз болды, Мидуэй шайқасында алты ұшақтың бесеуін жоғалтып, бірде-бір дұрыс соққы берген жоқ. 1942 жылы «Авенджерлердің» жалғыз жетістіктері жеңіл авианосегі «Рюжо» мен «Хиэй» жапондық линкорға қарсы болды. Тынық мұхитындағы соғыстың басында АҚШ торпедалық бомбалаушыларының нашар өнімділігіне себеп – осы типтің әуеге қарсы артиллерия мен қарсы истребительдердің отына осалдығы, сондай-ақ американдық ұшқыштардың тәжірибесіздігі, үйлесімді истребительдердің жетіспеуі және 1943 жылдың күзіне дейін анықталмаған және түзетілмеген АҚШ торпедаларындағы ауыр ақаулар болды. Американдық әуе күштерінің басымдығы артып, шабуылды үйлестіру жақсарғанда және тәжірибелі ұшқыштар дайын болғаннан кейін, «Авенджерлер» жапондық күштерге қарсы келесі шайқастарда өздерінің міндеттерін сәтті орындады.

Көшірмесі

2019 жылдың 19 қыркүйегінде USS Midway мұражайы Екінші дүниежүзілік соғыс туралы «Midway» фильмінде пайдаланылған 1:1 масштабтағы көшірмесін алды. Ұшақ түсірілім жұмыстары аяқталғаннан кейін Lionsgate компаниясы тарапынан мұражайға сыйға берілді және Midway ангарында көрме ретінде қойылмақ.

БАҚ-та көрнекті рөл

Dive Bomber (1941) – Майкл Куртицтің режиссерлік еткен американдық фильмі. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтарының Техниколор түсірілімдерімен, соның ішінде TBD Devastator ұшағымен, сондай-ақ ұшақ тасымалдаушысы "Энтерпрайз" және Сан-Диегодағы NAS Солтүстік аралындағы көріністерімен ерекшеленеді. 2014 жылғы "Күнге қарсы" (Against the Sun) фильмі, Devastator ұшағының экипажы отын таусылғандықтан құлауға мәжбүр болғаннан кейін аман қалуының нағыз оқиғасын көрсетеді. Экипаж 34 күн бойы теңізде аман қалды. 2019 жылғы "Мидуэй" (Midway) фильмінде Devastator ұшағы көрсетілген, әсіресе VT 8 тобының апатты шабуылы, оның ішінде жалғыз аман қалған энсин Джордж Гей, жапондықтардан жасыру үшін ұшағының орындығын пайдаланып, SBD ұшақтары IJN әскери-теңіз күштеріне бомба шабуылын жасауын бақылады.