Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің британдық ауыр истребитель ұшағы

Bristol Type 156 Beaufighter (көбінесе Beau деп аталады) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Bristol Aeroplane Company компаниясымен жасалған британдық көп мақсатты ұшақ. Алғашқыда ол "Бристоль Бофорт" торпедалық бомбалаушысының ауыр истребитель нұсқасы ретінде жоспарланған. Beaufighter тиімді түнгі жауынгер болып көрсетті және Ұлыбритания шайқасы кезінде Корольдік әуе күштерінің (RAF) қарулы күштерінде қолданысқа енді. Оның үлкен өлшемі ауыр қару-жарақ пен ерте дабыл радарларын айтарлықтай өнімділікті төмендетпестен тасымалдауға мүмкіндік берді. Beaufighter көптеген міндеттерде қолданылды, зымыранмен қаруланған жер шабуылы ұшағы ретінде қолданылғандықтан "Rockbeau" және Остік кемелерге қарсы торпедалық бомбалаушы ретінде "Torbau" деген лақап аттарын алды, ол "Бофортты" ығыстырды. Кейінгі операцияларда ол негізінен теңіз шабуылы/жер шабуылы ұшағы ретінде қолданылды, RAF жағалау командасы бір кезде барлық басқа командалардың ішінде ең көп Beaufighter ұшақтарына ие болды. Австралия Корольдік әуе күштері (RAAF) Бисмарк теңізі шайқасы сияқты кемелерге қарсы ұшақ ретінде оны кеңінен пайдаланды. Beaufighter RAF (59 эскадрилья), Fleet Air Arm (15 эскадрилья), RAAF (жеті эскадрилья), Royal Canadian Air Force (төрт эскадрилья), United States Army Air Forces (төрт эскадрилья), Royal New Zealand Air Force (екі эскадрилья), Оңтүстік Африка әуе күштері (екі эскадрилья) және Polskie Siły Powietrzne (Еркін поляк әуе күштері; бір эскадрилья) құрамында соғыс кезінде кеңінен қолданылды. Beaufighter ұшақтарының түрлері Австралияда Ұшақ өндірісі департаменті (DAP) тарапынан өндірілді, мұндай ұшақтар кейде DAP Beaufighter деп аталды.

Шығу тегі

Beaufighter ұшағының тұжырымы 1938 жылы қаланды. Мюнхен дағдарысы кезінде Bristol Aeroplane Company Корольдік әуе күштерінің (RAF) ұзақ қашықтыққа ұша алатын, максималды қирату үшін ауыр жүк көтере алатын жауынгер ұшақтарына шұғыл қажеттілік бар екенін мойындады. Дамудың алғашқы кезеңдерінде Bristol болашақ ұшақтың бірнеше конфигурациясын жасады, оның ішінде үш орындық бомбалаушы ұшақ, екі зеңбірекпен жабдықталған арқалық қару мұнарасы бар Type 157 және Bristol компаниясы "спорттық модель" деп атаған, жұқа фюзеляжы бар Type 158. Ұшақ жауынгер үшін тым үлкен деген күмән болғанымен, ұсыныс Әуе штабы тарапынан жылы қабылдады. Мүмкін, осыны күтіп, Әуе министрлігі Bristol компаниясынан "жұқа фюзеляж" конфигурациясының мүмкіндіктерін зерттеуді сұрады. "Beaufort жауынгерлік ұшағы" – бұл қолданыстағы жобаны өзгерту болғандықтан, оның дамуы мен өндірісі жаңа ұшаққа қарағанда жылдамдауға болады деп күтілді. Алты ай ішінде бірінші F.11/37 прототипі R2052 аяқталды. Жеткізілгенге дейінгі сынақтар кезінде екі жылдамдықты суперзарядталған Hercules I IS қозғалтқыштарымен жабдықталған R2052 алғашқы прототипі таза конфигурацияда 539 км/сағ (335 миль/сағ) жылдамдыққа жетті. Екінші прототип R2053, Hercules I M қозғалтқыштарымен (Hercules II-ге ұқсас) және операциялық жабдықпен жабдықталған, 15 000 фут биіктікте 309 миль/сағ (497 км/сағ) жылдамдыққа жетті. Авиация авторы Филип Мойестің сөзіне сүйенсек, екінші прототиптің көрсеткіштері көңіл көншітпеді, әсіресе бастапқы өндіріс ұшағының Hercules III қозғалтқыштары, әсіресе қосымша операциялық жабдық орнатылған жағдайда, көп жақсартуды күтпеді; Hercules қозғалтқышын Short Stirling бомбалаушы сияқты басқа ұшақтарды қуаттандыруға деген сұраныс Beaufighter өндірісінің қарқынына қауіп төндіретіні мойындалды. Осы факторлар осы типтегі балама қозғалтқыштарды қабылдауға қызығушылықты күшейтті. Ұшу сынақтары Merlins ұшақтың қуатын жеткіліксіз қалдырғанын, сол жаққа қарай бұрылуға бейім екенін, ұшу мен қонуды қиындататынын және 337 Merlin қозғалтқыштарымен жабдықталған ұшақтың 102-сі апатқа ұшырағанын көрсетті. 1941 жылдың мамыр айында Beaufighter Mk. II үлгілері R2274 және R2306, Beaufighter Mk. III стандартына сәйкес өзгертілді; әдеттегі қаруды ату кезінде кері соққы мен мұрынның төмен қарай батуын жеңу үшін пилоттың артына орнатылған төрт зеңбірек мұнарасын орнату үшін алты қанатты және екі ішкі зеңбірек алынып тасталды, бірақ бұл пилоттың шұғыл эвакуациясына кедергі келтірді. Австралиядағы Beaufort өндірісінің және Корольдік Австралия әуе күштері (RAAF) қолданған британдық Beaufighter-дың үлкен жетістігі Австралия үкіметінің 1943 жылдың қаңтарында Fishermans Bend, Мельбурн, Викториядағы Ұшақ өндірісі департаменті (DAP) ұйымы аясында Beaufighter-ды өндіруге шешім қабылдауына ықпал етті. DAP Beaufighter шабуыл және торпедалық бомбалаушы болып, "Mk.21" деп аталды. Дизайнға өзгерістерге Hercules VII немесе XVIII қозғалтқыштары және қару-жараққа енгізілген шағын өзгерістер кірді. 1945 жылдың қыркүйегінде британдық өндіріс аяқталғанда, Bristol және Fairey Aviation Company Stockport және RAF Ringway-де (498), сондай-ақ Ұшақ өндірісі министрлігі (3336) және Blythe Bridge-тегі Rootes (260) компаниялары 5564 Beaufighter-ды жасады. 1946 жылы Австралияда өндіріс тоқтаған кезде 364 Mk.21 ұшағы салынды.

Дизайн

Бристоль Бофайтер – «Бофорт» торпедалық бомбалаушысының истребительдік түрі. Бұл екі қозғалтқышты, екі орындық, ұзақ қашықтыққа арналған ұшақ. Ұшақтың құрылымы толығымен металдан жасалған монокок конструкциясынан тұрады, үш бөлімге бөлінген, кеңінен «Z бөлімі» мен «L бөлімі» лонгерондары қолданылған. Бофайтердің қанаты ортадан бекітілген, консольдік, толығымен металлдан жасалған моноплан схемасын қолданады, ол да үш бөлімнен құралған. Бофайтердің қару-жарағы төменгі фюзеляж бен қанаттардың әртүрлі бөліктерінде орналасқан. «Бофорттың» бомбалық бөлімшесі толығымен алынып тасталған, бірақ кішкентай бомбаларды сырттан тасымалдауға болады. Жалпы алғанда, төменгі фюзеляжға 20 мм-лік Hispano Mk. III зеңбірегі орнатылған. Бастапқыда олар 60 оқты барабандардан оқтандырылды, бұл радар операторының оқ-дәрі барабандарын қолмен ауыстыруын қажет етті – бұл, әсіресе түнде және бомбалаушыны қуғанда, қиын және жағымсыз жұмыс болды. Бірақ жақын арада олардың орнына белдікпен оқтандыру жүйесі орнатылды. Зеңбіректерге қанаттарда орналасқан алты .303 калибрлі (7,7 мм) «Браунинг» пулеметтері қосымша орнатылды (төрт оң жақта, екі сол жақта, сол жақтағы қону шамдарының орналасуынан туындаған асимметрия). Бұл сол кездегі ең ауыр, тіпті ең ауыр қаруланған истребительдердің бірі еді. Егер Бофайтерлер торпедалық бомбалаушылар ретінде дамырылса, олар өздерінің атыс күшін (көбінесе пулеметтер алынып тасталды) зениттік отты басу және жау кемелерін, әсіресе эскортты және кішкентай кемелерді жою үшін пайдаланды. Зеңбіректер мен пулеметтердің кері соққысы ұшақтың жылдамдығын шамамен 25 теңіз шақырымына дейін төмендетуі мүмкін еді. Жаңадан жабдықтау және қайта оқыту процесі бірнеше айға созылды. 1940 жылдың 17-18 қыркүйегінде 29-шы эскадрильяның Бофайтерлері алғашқы операциялық түнгі патрульдік рейсін жасады, ол оқиғасыз аяқталды, ал келесі күні алғашқы операциялық күндізгі рейсі орындалды. 1940 жылдың 25 қазанында Бофайтердің алғашқы құлатылған жау ұшағы – «Дорнье Do 17» тіркелді. Бофайтердің алғашқы партиялары түнгі ұрыс операциялары үшін радармен жабдықталмаған, олар 1940 жылдың соңында RAF St Athan-дағы 32-ші техникалық қызмет бөлімінде орнатылды. Mk. II үлгісі де Корольдік Әскери-теңіз күштерінің Әуе күштеріне жеткізілді. 1942 жылдың наурыз айында эскадрильяларға AI Mark VIII радарымен жабдықталған Бофайтер Mk. VIF түнгі истребительдері жеткізілді. Бофайтер түнгі истребитель ретінде өзінің тиімділігін көрсетті, бірақ басқа да салаларда да жұмыс істеді. Соғыс кезіндегі тапшылықтарға байланысты, кейбір Бофайтерлер ұшақтарының винттерінің қанаттарын бұратын жабдықтарысыз операциялық қызметке кірді. Екі қозғалтқышты Бофайтердің кейбір үлгілері, егер жұмыс істемейтін винті бұралмаса, бір қозғалтқышта ұшуға қабілетсіз болды, бұл кемшілік бірнеше операциялық жоғалтуларға және ұшақ экипажының қазасына әкелді. Жерорта теңізінде АҚШ Әуе күштерінің (USAAF) 414-ші, 415-ші, 416-шы және 417-ші түнгі истребитель эскадрильялары 1943 жылдың жазында жүздей Бофайтер алды және 1943 жылдың шілдесінде алғашқы жеңіске жетті. Жаз бойы эскадрильялар күндіз конвойды сүйемелдеу және жердегі нысандарға шабуыл жасау операцияларын жүргізді, бірақ негізінен түнгі истребитель ретінде ұшты. «Нортроп P-61 Блэк Видоу» истребительдері 1944 жылдың желтоқсанында келіп түскенімен, USAAF Бофайтерлері соғыстың соңына дейін Италия мен Францияда түнгі операцияларды жалғастырды. 1943 жылдың күзінен бастап «Москито» ұшақтары RAF-тің негізгі түнгі истребителі ретінде Бофайтерді ауыстыруға жеткілікті мөлшерде қолжетімді болды. Соғыстың соңына қарай RAF құрамында қызмет ететін 70-ке жуық ұшқыш Бофайтер ұшақтарында ұшу кезінде «эстер» атағын алды. Кем дегенде бір тұтқынға алынған Бофайтер Германияның Люфтваффе әуе күштерінде пайдаланылған, ұшақтың неміс таңбаларымен ұшудағы суреті сақталған.

Жағалаулық командалық

RAF Coastal Command-тің Beaufighter сияқты ұзақ қашықтыққа ұшатын ауыр истребитель ұшақтарына мұқтаждығы мойындалды және 1941 жылдың басында Bristol компаниясы Beaufighter Mk. IC ұзақ қашықтықтағы истребителінің әзірлемесіне кірісті. Стандартты Mk. I үлгісіне негізделген, Coastal Command-қа арналған 97 Beaufighter ұшағының алғашқы партиясы асығыс түрде өндірілді, бұл өндіріс желісінде жоспарланған қосымша қанатты отын бактерілерін орнатуға мүмкіндік бермеді. Сондықтан Vickers Wellington ұшағынан алынған 50 галлондық бактер уақытша түрде зеңбірек бөлімдері арасындағы еденге орнатылды. Beaufighter Жерорта теңізіндегі Ось державаларының кемелеріне, ұшақтарына және құрлықтағы нысандарына қарсы өте тиімді болды деген қауесет бар; Coastal Command бір кезде Beaufighter-дің басты қолданушысы болды, ескірген Beaufort және Blenheim ұшақтарын ауыстырды. Сұранысты қанағаттандыру үшін Fairey және Weston өндіріс желілері кейде тек Coastal Command Beaufighter ұшақтарын ғана өндірді. 1941 жылдың желтоқсан айында Beaufighter ұшақтары "Аркус" операциясына қатысып, британдық коммандостар Vågsøy аралына түскен кезде оқтан қорғады. 1942 жылы Beaufighter ұшақтары Бискай шығанағында ұзақ қашықтықтағы патрульдерді жүзеге асырып, Ju 88 және Focke Wulf Fw 200 Condor сияқты ұшақтарды ұстады, олар одақтас елдердің суастына қарсы патрульдеріне қарсы әрекет етті. Beaufighter ұшағының Hercules қозғалтқыштарында клапанды механизмдерге тән шулы клапандық құрылғылары жоқ жақсы клапанды механизмдер қолданылды. Бұл ең алдымен қозғалтқыштың алдыңғы бөлігіндегі шу деңгейінің төмендеуінен көрінді. Оңтүстік-Шығыс Азия театрында Beaufighter Mk. VIF Индиядан түнгі истребитель ретінде және Бирма мен Таиландтағы жапондық коммуникация желілеріне қарсы операцияларда қолданылды. Mk. X Beaufighter ұшақтары да Бирмада ұзақ қашықтықтағы күндізгі шабуылдық миссияларды орындады. Жоғары жылдамдықтағы, төмен биіктіктегі шабуылдар, көбінесе ауқымды ауа райы жағдайларына және уақытша жөндеу және техникалық қызмет көрсету мүмкіндіктеріне қарамастан, өте тиімді болды.

Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты

Австралияның Корольдік әуе күштері (RAAF) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Beaufighter ұшағын белсенді пайдаланды. 1942 жылғы 20 сәуірде RAAF-тың алғашқы Beaufighter IC (Beaufighter VIC, Beaufighter X және Beaufighter XIC модельдерін қамтитын австралиялық белгілеу), Ұлыбританиядан импортталған, жеткізілді; соңғы ұшақ 1945 жылғы 20 тамызда жеткізілді. Жапондық кемелер АҚШ-тың орта бомбалаушыларының мачта биіктігінен бомбалауы мен су бетінен өткізілетін бомбалау шабуылдарына ұшырады. Сегіз көліктік кеме мен төрт эсминец батып, бес ұшақ, оның ішінде бір Beaufighter жоғалды. 1943 жылғы 2 қарашада осы типтегі ұшаққа қатысты тағы бір маңызды оқиға болды: Beaufighter A19-54 A-20 Boston бомбалаушысына қарсы өткен екі бейресми жарыстың екіншісінде жеңіске жетті.

Қайта қалпына келтірілуде немесе сақталуда

Бофайтер Mk. Ic A19 144 – Imperial War Museum Duxford-тың The Fighter Collection қорына тиесілі, бұл ұшақ бірнеше жылдан бері ұшуға толыққанды қалпына келтіруден өтуде. Ол JM135/A19 144 және JL946/A19 148 ұшақтарының бөліктерінен құрастырылған жиынтық ұшақ. Бофайтер Mk. IF X7688 – Австралиядағы Historical Aircraft Restoration Society (HARS) қоғамына тиесілі, бұл ұшақ ұшуға қалпына келтірілуде. Ол X7688 (алдыңғы фюзеляжы және орта бөлігі) негізінде жасалған, басқа ұшақтардың бөліктерімен толықтырылған. Бофайтер TF. X RD867 – Канада авиация мұражайында сақтауда, RD867 қалпына келтіруді күтуде. Бұл RAF-тың жартылай толыққанды қалпына келтіру жұмысы, бірақ қозғалтқыштары, қанат жапқыштары немесе ішкі құралымдары жоқ. Ол 1969 жылы «Бристоль Болингброк» ұшағына айырбас ретінде RAF мұражайынан алынған. Суға батқан бірнеше ұшақ белгілі; 2005 жылы Beaufighter (вероятно, Mk. IC, сарбаз Дональд Фрейзи және навигатор сержант Сэндери басқарған, 272-ші эскадрилья RAF) Мальтаның солтүстік жағалауынан шамамен 0,5 миль (1 км) қашықтықта табылған. Ұшақ 1943 жылғы наурыз айында ұшып шыққаннан кейін қозғалтқышының істен шығуына байланысты теңіз түбіне құлаған. Тағы бір орта теңіздегі апат Грекияның Парос аралының жанында су астында жатыр. Бұл, мүмкін, 603-ші эскадрильяның Beaufighter TF. X LX998 ұшағы, ол 1943 жылғы қарашада кемеге қарсы миссия кезінде неміс Arado Ar 196 ұшағын жойғаннан кейін атып түсірілген. Австралиялық экипаж аман қалды және британдық су асты кемесімен құтқарылды. Mk. VIC Beaufighter, сериялық нөмірі A19 130, батыс Тынық мұхитындағы Фергюсон аралының жағалауынан 204 фут (62 метр) тереңдікте жатыр. Ол 1943 жылғы тамыз айында ұшып шыққаннан кейін бірден қозғалтқышының істен шығуына байланысты Мальтадағы ұшақ сияқты жағдайда жоғалған. Ұшақ бірнеше секунд ішінде суға батып кетті, бірақ экипаж және жолаушы аман қалды және жағаға жүзіп жетті. Апат орны 2000 жылы табылған. 2020 жылғы мамырда Гримсби қаласының жанындағы Клиторпс жағалауындағы құмдардың жылғауынан Beaufighter TF. X апатының қалдықтары табылды, бұл No. 254-ші эскадрильяның JM333 ұшағы деп саналады. Ұшақ 1944 жылғы 21 сәуірде Норт-Коутс әуежайынан ұшып шыққаннан кейін екі қозғалтқышының істен шығуына байланысты құлаған. Экипаж жарақатсыз аман қалды.