Кіріспе
АҚШ-тағы алғашқы реактивті әскери ұшақ.
{| кесте ұшақ түрі
| түрі = Реактивтік истребитель
| ұлттық шығу тегі = Америка Құрама Штаттары
| өндіруші = Lockheed Corporation
| конструкторы = Кларенс "Келли" Джонсон
| алғашқы ұшу = 8 қаңтар 1944 жыл
| енгізілуі = 1945 жыл
| қызметтен шығарылуы = 1959 (АҚШ) 1974 (Чили)
| мәртебесі =
| негізгі пайдаланушы = АҚШ Әуе күштері
| басқа пайдаланушылар = АҚШ Әскери-теңіз күштері
| өндірілген = 1945–1950
| салынған саны = 1,715
| бірлік құны = 1945 жылы $110,000 (1945 жылғы $0.11 бүгінгі күні шамамен <есептелген сома> миллионға тең) 1943 жылы Lockheed компаниясымен жобаланып, құрылысы басталып, бастапқы жобадан бастап 143 күн өткен соң өндіріс үлгілері ұшып, екі өндіріске дейінгі үлгілер Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Италияда шектеулі қызмет көрсетті. Түзу қанаттарымен жасалған бұл тип Кореяда АҚШ Әуе күштерімен (USAF) F 80 ретінде кеңінен қолданылды. Американың алғашқы табысты турбореактивті әскери ұшағы, ол МиГ-15 трансоникалық қанаттарының пайда болуымен көп ұзамай артта қалды және әуедегі басымдық рөлінде F 86 Sabre-мен тез ауыстырылды. Сол ұшақ корпусын пайдаланатын F 94 Starfire барлық жағдайға арналған ұшқыш, сонымен қатар Корея соғысында қызмет етті. Тығыз байланысты T 33 Shooting Star оқу ұшағы АҚШ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінде 1980 жылдарға дейін қызметте болды, соңғы NT 33 үлгісі 1997 жылдың сәуірінде ғана зейнетке шықты.
| type = Jet fighter
| national origin = United States
| manufacturer = Lockheed Corporation
| designer = Clarence "Kelly" Johnson
| first flight = 8 January 1944
| introduction = 1945
| retired = 1959 (United States) 1974 (Chile)
| status =
| primary user = United States Air Force
| more users = United States Navy
| produced = 1945–1950
| number built = 1,715
| unit cost = $110,000 in 1945 (equivalent to $0.11 in 1945 is equivalent to about <calculated amount> in recent years million today) Designed and built by Lockheed in 1943 and delivered just 143 days from the start of design, production models were flying, and two pre production models did see very limited service in Italy just before the end of World War II. Designed with straight wings, the type saw extensive combat in Korea with the United States Air Force (USAF) as the F 80. America's first successful turbojet powered combat aircraft, it was soon outclassed with the appearance of the swept wing transonic MiG 15 and was quickly replaced in the air superiority role by the transonic F 86 Sabre. The F 94 Starfire, an all weather interceptor using the same airframe, also saw Korean War service. The closely related T 33 Shooting Star trainer remained in service with the U. S. Air Force and Navy well into the 1980s, with the last NT 33 variant not retired until April 1997.
Жобалау және әзірлеу
XP 80 ұшағының металлдан жасалған, жұқа қанатты және үш дөңгелекті қону шассиі бар, дәстүрлі корпусы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одақтастар қанаттарын иіп, жылдамдық артықшылықтарын растаған неміс зерттеу деректерін басып алғанға дейін жасалған көптеген ерте ұшақтар сияқты, XP 80 да бұрынғы винтті ұшақтарға ұқсас тік қанаттарға ие болды. Бұл ұшақ қозғалтқышын фюзеляжда көміп қойған алғашқы реактивті ұшақ болды, бұрын бұл үлгі 1939 жылғы Heinkel He 178 V1 және 1941 жылғы британдық Gloster E.28/39 ұшақтарында қолданылған. Басқа ерте реактивті ұшақтарда көбінесе екі қозғалтқыш болды, себебі олардың қуаты шектеулі болғандықтан, оларды оңай күтіп-ұстау үшін сыртқы гондолаларға орнатылған. Британдық реактивті қозғалтқыштардың пайда болуымен, бір фюзеляжға орнатылған қозғалтқыш тиімдірек болды және бұл конфигурация кейінгі барлық ұшақтарда қолданылды. Lockheed реактивті ұшақ жасауды бастаған алғашқы американдық авиакомпания. Ол 1939 жылы L 133 ұшағын жасап шығарды. L 133 ақырында өте озық дизайнға айналды, оның ішінде канард алдыңғы қанаттары және аралас қанатты корпус сияқты футуристикалық ерекшеліктер болды, бірақ Lockheed дизайнды Әскери әуе күштеріне ұсынғанда, ол технологиялық тұрғыдан мүмкін емес деп танылды. Оның орнына USAAF 1942 жылдың қазан айында алғаш рет ұшқан, әлдеқайда радикалды емес Bell P 59 Airacomet-тің дамуына назар аударды. Алайда, P 59-дың қазіргі поршеньді ұшақтардан айтарлықтай артық екені тез белгілі болды. Bell P 59-ды төмен қанаты және бір фюзеляжға орнатылған қозғалтқышымен қайта қарау бойынша алдын ала жұмыс істеді, XP 59B деп аталды, бірақ бұл уақытта Bell зауыты басқа жұмыстармен толы болды, сондықтан USAAF жобаны Lockheed-ке тапсырды. P 80-ді әзірлеуге 1943 жылдың көктемінде Me 262 ұшағының одақтас барлауы себеп болды, ол сол кезде өзінің алғашқы төрт прототипінің (V1-V4 ұшақтары) сынақ ұшуларын ғана жасады, барлығы құйрықты қону шассиімен жабдықталған. Британдық реактивті ұшақ зерттеулерінің құжаттары мен жобаларын алғаннан кейін, армияның әуе күштері қолбасшысы Генри Х. Арнольд британдықтар жасаған Halford H 1 B "Goblin" реактивті қозғалтқышын қабылдауға арналған ұшақ құрамын жаңа неміс ұшақтарына сәйкес келетін жоғары өнімділікті қамтамасыз ете алады деп сенді. Материалдық команданың Райт далалық зерттеулер және даму бөлімі Lockheed-ке L 133 тәжірибесіне негізделген ұшақты жобалауды тапсырды. XP 80 концептісі бойынша жұмыс 1943 жылдың мамыр айында басталды. Британдық турбореактивті ұшақ әлі жеткізілмегендіктен, Lockheed оның жобалық өлшемдерін Bell компаниясынан USAAF тапсырысы бойынша алды. 28 инженерден тұратын Lockheed командасын Кларенс Л. "Келли" Джонсон P 38 Lightning сияқты жоғары қауіпсіздік пен үлкен автономиясы бар, Lockheed-тің Skunk Works зерттеу және әзірлеу стилін жалғастыратын алыс ғимаратта басқарды. Неміс пен британдықтар дамуда алда келе жатқандықтан, Lockheed-ке мүмкіндігінше тез арада ұқсас ұшақ жасау керек болды. Келли Джонсон маусымның ортасында жобалау ұсынысын ұсынды және прототип 150 күн ішінде сынаққа дайын болады деп уәде берді. Skunk Works тобы 1943 жылы 26 маусымда 143 күн ішінде ұшақ құрамын жасап, 16 қарашада Мюрок әскери әуеайлағына жеткізді. Жоба өте құпия болғандықтан, онда жұмыс істейтін 130-дан астам адамның тек бесеуі ғана реактивті ұшақ жасап жатқанын білді, ал Halford H1 қозғалтқышын жеткізген британдық инженерді полиция ұстады, өйткені Lockheed басшылары оған кепілдік бере алмады. Қозғалтқыш ұшақ корпусына қосылғаннан кейін, бірінші ұшу кезінде шет елдік заттың зақымдануы қозғалтқышты жойды. Қозғалтқышты жеткізген британдық инженер Lockheed-ке кіру құбырларының терісі тым жұқа екенін ескертті, бірақ американдық инженерлер бұл ескертуді елемеді және екі құбыр да құлап, толық газға шыққанда қозғалтқышқа сіңірілді. Бұл алғашқы ұшуды екінші қозғалтқыш (бірден-бір басқа қолданыстағы) Ұлыбританиядан жеткізілгенге дейін кешіктірді, де Гавиланд Vampire прототипіне арналған қозғалтқышты жомарттықпен сыйлады. Ол алғаш рет 1944 жылы 8 қаңтарда ұшты, оның басқаруында Lockheed сынақ ұшқышы Мило Бурчем болды. Осы ұшудан кейін Джонсон: "Бұл керемет демонстрация болды, біздің ұшағымыз сәтті болды - бұл толық жетістік, ол немістердің реактивті ұшақтарды әзірлеудің алдын ала жылдарынан алған уақытша артықшылығын жеңді". Британдық реактивті қозғалтқыштар мен бағдарламалық деректер баға жетпес құндылықтарын көрсетті. Сынақ ұшуларында XP 80 ұшағы 20,480 фут (6242 м) биіктікте сағатына жетті, бұл оны USAAF-тың 500 шақырым/сағаттан асып түскен алғашқы турбореактивті ұшағы етті, 1944 жылдың тамызында Republic P 47 Thunderbolt ұшағының арнайы жоғары жылдамдықты нұсқасымен жасалған рекордтық ұшудан кейін. Заманауи ұшқыштар, Shooting Star сияқты жаңа реактивті ұшақтарға көшкенде, жоғары жылдамдықпен ұшуға дағдыланбағандықтан, шулы поршеньді қозғалтқышсыз ұшуға үйренуі керек болды және жылдамдық көрсеткішіне сенуге үйренуі керек болды. Екінші прототип, XP 80A деп белгіленген, үлкен General Electric I 40 қозғалтқышына (жақсартылған J31, кейінірек Allison компаниясы J33 ретінде шығарған) арналған. Екі ұшақ (44 83021 және 44 83022) салынды. 44 83021 ұшағына "жемсіз сұр" бояуына байланысты "Gray Ghost" деген лақап ат қойылды, ал 83022 ұшағы, ұшу сипаттамаларын салыстыру үшін боялмаған, "Silver Ghost" деп аталды. XP 80A-ның алғашқы сынақ ұшуы әсерлі болған жоқ, бірақ дизайнмен байланысты көптеген мәселелер тез шешілді және сынақ бағдарламасында түзетілді. XP 80A туралы алғашқы пікірлер оң болған жоқ, Lockheed бас инженерлік сынақ ұшқышы Мило Бурчем Halford қозғалтқышымен жабдықталған ұшақты өте ұнатып, енді "ит" болып кеткенін айтты. XP 80A негізінен үлкен және қуаттырақ қозғалтқыштар мен ауа кіретін тесіктерді сынау үшін пайдаланылды, сондықтан XP 80-дан үлкен және 25% ауыр болды. P 80 сынақ бағдарламасы өте қауіпті болды. Бурчем 1944 жылдың 20 қазанында үшінші YP 80A, 44–83025 ұшағымен ұшу кезінде қаза тапты. Gray Ghost 1945 жылдың 20 наурызында сынақ ұшу кезінде жоғалып кетті, бірақ ұшқыш Тони ЛеВьер аман қалды. Бурчемді алмастыру үшін бас инженерлік сынақ ұшқышы болып тағайындалған ЛеВьер, қозғалтқыштың бір турбиналық қанаты сынғанда ұшақтан секірді, бұл ұшақтың құйрығында құрылымдық бұзылуға әкелді. ЛеВьер ауыр жерге түсті және жұлынды сындырды, бірақ алты айлық емдеуден кейін сынақ бағдарламасына оралды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы USAAF-тың ең табысты ұшқышы, майор Ричард Бонг 1945 жылдың 6 тамызында АҚШ-та өндірістік P 80 ұшағының қабылдау ұшуы кезінде қаза тапты. Бурчем мен Бонг екеуі де негізгі жанармай сорғысының істен шығуынан қаза тапты. Бурчемнің өліміне жаңа орнатылған авариялық жанармай сорғысының резервтік жүйесі туралы оны хабарламағаны себеп болды, бірақ Бонгтың апаттық жағдайына қатысты тергеу ол бұл сорғыны қосуды ұмытқанын көрсетті, бұл апатты болдырмаған болар еді. Бонгтың өлімінен кейін USAAF және Lockheed ұшақтың сенімділігін дәлелдегісі келді. Райт далалық ұшу сынақ бөлімінен Роберт Е. Такер үш басқа ұшқышты таңдауға, Lockheed-тен 5 P 80 ұшағын алып, оларды Мюрок әскери әуеайлағына жеткізуге және әрбір ұшақты онда 500 сағат ұшуға бұйрық берілді. Такер Чак Йегерді және екі басқа ұшқышты тартты, олар әрі қарай оқиғасыздықсыз әрбір ұшақты 500 сағат ұшырды. Соғыстан кейін USAAF P 80 және Me 262 ұшақтарын салыстырды, нәтижесінде: "Шамамен аралас салмағына қарамастан, Me 262 P 80-ге үдеу, жылдамдық және шамамен көтерілу өнімділігі бойынша басымдық танытты. Me 262, әсіресе, армияның әуе күштерінің кез келген қазіргі күшті ұшағына қарағанда, жоғары сындық Мах санына (Me 262A-ның M 0.86) ие болды".
Пайдалану тарихы
1944 жылдың соңында "Атып түсетін жұлдыз" 12 YP 80A ұшағымен қызметке түсті, олардың біреуі Бёрчам қаза болған апатта жойылды. 13-ші YP 80A жалғыз F 14 фотоэскерту моделіне өңделді және желтоқсанда апатқа ұшырады. Төрт ұшақ операциялық сынақтар (көрсету, танысу және мүмкін ұрысқа түсу рөлдері) үшін Еуропаға, екеуі Англияға және екеуі Италиядағы Лезина әуежайындағы 1-ші истребитель тобына жіберілді. Бірақ сынақ пилоты, майор Фредерик Борсоди 1945 жылдың 28 қаңтарында Англияның Ланкашир округіндегі RAF Бертонвудта YP 80A (44 83026) көрсетілімінде қозғалтқыштың өртенуінен туған апатта қаза тапқанда, YP 80A уақытша тоқтатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін екі американдық Lockheed YP 80A "Атып түсетін жұлдыз" истребитель ұшағы 1945 жылдың ақпан және наурыз айларында Италияда USAAF құрамында барлау жұмыстарында шектеулі қызмет көрсетті. Өндіріс ұшақтарын жеткізудегі кешігулерге байланысты "Атып түсетін жұлдыз" соғыс кезінде нақты ұрысқа қатыспады. Бастапқы өндіріс тапсырысы 344 P 80A ұшағына берілді, ол 1945 жылдың ақпанында USAAF қабылдағаннан кейін жасалды. 1945 жылдың шілдесінің соңына дейін 83 P 80 ұшағы жеткізілді, ал 45-і 412-ші истребитель тобына (кейін 1-ші истребитель тобы деп қайта аталды) Мюрок армиялық әуежайында тағайындалды. Соғыстан кейін өндіріс жалғасты, бірақ соғыс кезеңіндегі 5000 ұшаққа жасалған жоспарлар тез арада 2000-ға дейін қысқартылды, әрқайсысының құны 100 000 доллардан аспады. 1950 жылы өндіріс тоқтағанға дейін барлығы 1714 бір орындық F 80A, F 80B, F 80C және RF 80 ұшағы жасалды, оның ішінде 927 F 80C (соның ішінде F 80C 11 LO стандарттарына жаңартылған 129 F 80A). Алайда, 1948 жылдың 22 наурызында алғашқы ұшуын жасаған екі орындық TF 80C, T 33 оқу ұшағының негізіне айналды, оның 6557 данасы өндірілді. 1946 жылдың 27 қаңтарында полковник Уильям Х. Консилл P 80 ұшағымен АҚШ-ты тоқтаусыз кесіп өтіп, бірінші құрлықтық ұшақпен ұшты. Ол Лонг-Бич пен Нью-Йорк арасындағы 2457 мильді (3954 км) 4:13:26 сағатта, жоғары қабаттағы батыс желдерінің көмегімен жүріп өтті, бұл Fédération Aéronautique Internationale рекордын орнатты. P 80R деп аталған P 80B прототипі 1947 жылдың 19 маусымында полковник Альберт Бойд басқаруымен 623.73 миль/сағ (1004.2 км/сағ) жылдамдықпен әлемдік жылдамдық рекордын жасады. P 80C 1948 жылы өндіріске түсті; 11 маусымда жаңадан құрылған АҚШ Әуе күштері осы типті F 80C деп қайта атады. АҚШ Стратегиялық әуе командасында F 80 "Атып түсетін жұлдыз" ұшақтары 1946 жылдан 1948 жылға дейін 1-ші және 56-шы истребитель топтарында қызмет етті. Еуропадағы алғашқы P 80 ұшақтары 55-ші истребитель тобына (кейін 31-ші истребитель тобы деп қайта аталды) 1946 жылы Германияның Гибельштадт қаласында қосылды, ол 18 ай бойы қызмет етті. Кеңес Одағы Берлинге блокада салған кезде, полковник Дэвид С. Шиллинг басқаратын 56-шы истребитель тобының эскадрильясы шілде айында Атлантиканы батыстан шығысқа қарай бір қозғалтқышты ұшақтармен кесіп өтіп, 45 күн бойы Германияға ұшып, Fox Able I операциясын жүргізді. Фюрстенфельдбрукта жаңадан жабдықталған 36-шы истребитель тобымен алмастырылған 56-шы истребитель тобы 1949 жылдың мамыр айында Fox Able II операциясын жүргізді. Сол жылы F 80 ұшақтары алғаш рет Жапониядағы 51-ші истребитель тобымен жабдықталды. 4-ші (Лэнгли әуе күштері базасы, Вирджиния), 81-ші (Кертленд әуе күштері базасы, Нью-Мексико) және 57-ші (Эльмендорф әуе күштері базасы, Аляска) истребитель топтары 1948 жылы F 80 ұшақтарын алды, сондай-ақ Әуе қорғаныс командасының қарсыласушы эскадрильялары да. F 80C ұшағын алғаш ұшқан Ұлттық гвардия бөлімі 1947 жылдың маусым айында Калифорниялық Ұлттық гвардияның 196-шы эскадрильясы болды.
АҚШ әскери-теңіз қызметі
P-80A Shooting Stars бірнешеуі P-80 таңбаларын сақтай отырып, 1945 жылдың 29 маусымынан бастап АҚШ Әскери-теңіз күштеріне берілді. Патуксент өзеніндегі Әскери-теңіз базасында бір Әскери-теңіз P-80 ұшағына қажетті қосымша жабдықтар, мысалы, ұстау ілмегі қосылып, 1946 жылдың 31 қазанында Вирджиния штатының Норфолк қаласындағы «Франклин Д. Рузвельт» әуе кемесіне тиелінді. Келесі күні ұшақ төрт рет ұшу жолағымен жүгіріп, екі рет катапультамен ұшырылды, сондай-ақ теңізші-майор Марион Карл басқарған бес рет қауіпсіз қонды. 11 қарашада екінші сынақ өтті. АҚШ Әскери-теңіз күштері өз реактивтік ұшақтарын сатып алуды бастаған еді, бірақ жеткізілімнің баяудығы ұшқыштар арасында, әсіресе Vought F4U Corsair ұшақтарымен әлі де ұшып жүрген теңіз жаяу әскерлері арасында мәселе тудырды. 1940 жылдардың соңында құрлықтағы реактивтік ұшақтарға оқуды арттыру үшін 50 F-80C ұшағы 1949 жылы АҚШ Әскери-әуе күштерінен АҚШ Әскери-теңіз күштеріне реактивтік оқу ұшақтары ретінде берілді. Әскери-теңіз күштері TO-1 деп атаған (1950 жылы TV-1 деп өзгертілген), олардың 25-і Калифорниядағы Солтүстік аралдағы Әскери-теңіз базасындағы VF-52 эскадрильясында, ал 16-сы Теңіз жаяу әскерлері корпусына берілді, олар Эл Тородағы Теңіз жаяу әскерлері әуе базасындағы VMF-311 эскадрильясын жабдықтады. Бұл ұшақтар ақырында резервтік бөлімдерге жіберілді. Бұл ұшақтардың табысы нәтижесінде Әскери-теңіз күштері оқу мақсатында екі орынды ұшақтарды пайдалану үшін 698 T-33 Shooting Stars (TO-2/TV-2) сатып алды. Lockheed 1957 жылы пайдалануға берілген T2V SeaStar кемесімен бірге кемеге орналастырылатын нұсқасын да жасады. Советтік деректер сол күні МиГ ұшақтарының жоғалмағанын және олардың ұшқышы, аға лейтенант Харитонов, төмен биіктікте суырып алу арқылы аман қалғанын мәлімдейді. Операция кезінде жоғалған 277 F-80 ұшағының (бар инвентаризацияның шамамен 30%) 113-і қарсыластардың атысынан, 14-і жау ұшақтарынан, 54-і «белгісіз себептерден» және 96-сы «басқа жоғалтулар» нәтижесінде жоғалды. Майор Чарльз Дж. Лоринг кіші 1952 жылдың 22 қарашасында 80-ші истребитель-бомбардировщик эскадрильясының 8-ші истребитель-бомбардировщик қанатымен F-80 ұшағын басқарған кездегі ерлігі үшін құрмет медалімен марапатталды.
Чили
49 0787 – Museo Nacional Aeronáutico y del Espacio, Los Cerrillos әуежайы, Сантьяго, Чили.