Кіріспе

Жеңіл бомбалаушы – 1950 жылдарға дейін негізгі қолданысқа ие болған, салыстырмалы түрде кішкентай және жылдам әскери бомбалаушы ұшақ. Мұндай ұшақтар әдетте бір тоннан аспайтын қару-жарақ тасиды. Алғашқы жеңіл бомбалаушылар нысана үстінен тегіс ұшу кезінде бомбаларын тастауға арналған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір әуе күштері жеңіл бомбалаушыларды және жердегі нысаналарды шабуылдау, тікелей әуе қолдауы, кемелерге қарсы және осыған ұқсас міндеттерді орындайтын, арнайы құрылған шабуылдаушы ұшақтардан ажырата бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін шабуылдаушы ұшақтарды бомбалардан өзге, бірнеше бекітілген пулеметтер, автоматты зеңбіректер және ракеталармен қаруланғандығымен анықтауға болар еді. Жеңіл бомбалаушылар көбінесе шабуылдаушы ұшақтар ретінде, ал шабуылдаушы ұшақтар жеңіл бомбалаушылар ретінде пайдаланылды. Арнайы құрылған жеңіл бомбалаушылар екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай әскери авиациядан мүлдем жоғалып кетті, себебі қозғалтқыштар мен авиациялық құрылымдардағы жетістіктер жаңа шабуылдық/соққы беру ұшақтарының, истребитель-бомбардировщиктердің және көп мақсатты ұшақтардың тең немесе одан да көп бомба жүктемесін тасымалдауына, сонымен қатар жақсырақ өнімділік, ұшу қашықтығы және қорғаныс қабілеттеріне мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы ұшақтардың осыған ұқсас міндеттерді орындайтындарының арасында жеңіл шабуылдық ұшақтар, соққы беру ұшақтары және бүлікке қарсы ұшақтар бар.

1914 жылға дейін

Бомбалау миссиялары үшін арнайы жобаланған алғашқы ұшақтар итальяндық Caproni Ca 30 және британдық Bristol T. B.8 болды, екеуі де 1913 жылы салынған. T. B.8 – Bristol Aeroplane Company компаниясы құрастырған бір қозғалтқышты екі қанатты ұшақ. Ол алдыңғы кабинасында призмалық бомба нысанасымен және төменгі алдыңғы фюзеляжда 12 x 10 фунт (12 x 4,5 кг) салмақтағы бомбаларды тасымалдауға қабілетті цилиндрлі бомба тасу құрылғысымен жабдықталған, оларды жеке-жеке немесе бірдей түсіруге болатын. T. B.8 ұшағы Корольдік Әскери-Теңіз Әуе Қызметі (RNAS) және Корольдік Ұшақ Корпусы (RFC) үшін сатып алынды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Т. Б. 3 ұшағын пайдаланатын Истборн РНАС эскадрильясы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы бомбалау шабуылын жүзеге асырды: 1914 жылғы 25 қарашада Чарльз Рамни Самсонның басшылығымен эскадрилья Бельгияның Мидделкерке қаласындағы Германия империясының әскерлері басқаратын жағалаудағы артиллериялық бекіністеріне шабуыл жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс далаларында қолданылған бомбалаушылардың көпшілігі, іс жүзінде, жеңіл бомбалаушылар болды: көбінесе бір қозғалтқышты бипландар, бомбалық жүктемесі 50–400 кг. Ең танымалдарының қатарында Джеффри де Гавилланд жасаған Airco DH.4 және Луи Бреге жасаған Breguet 14 тұрды. Осы типтегі ұшақтар көбінесе барлау ұшақтары ретінде де пайдаланылды; мысалдарға Albatros C. III, Avro 504, DFW C. V, LVG C. II, Royal Aircraft Factory R. E.8, Rumpler C. I және Voisin III кіреді. Royal Aircraft Factory B. E.2 тіпті неміс цеппелиндерін түсіру әрекеттерінде пионерлік түнгі жойғыш ретінде қайта жабдықталды.

1918-1939 жылдар

1930 жылдардың басында көптеген әуе күштері ескі екіұшақты ұшақтарын (мысалы, RAF-тің Hawker Hart және VVS-тің Polikarpov R 5) заманауи және жоғары өнімділікке ие моноплан үлгілерімен алмастыруға ұмтылды. Арнайы жеңіл бомбалаушылар бір немесе екі қозғалтқышты ұшақтар болып, шамамен 500–1000 кг бомба таситын. Осы дәуірдегі бір қозғалтқышты жеңіл бомбалаушылардың ішінде Fairey Battle, Kawasaki Ki 32 (кейіннен одақтастар тарапынан "Mary" деп аталды), Mitsubishi Ki 30 ("Ann"), Mitsubishi Ki 51 ("Sonia"), PZL.23 Karaś және Sukhoi Su 2 болды. Сол кездегі екі қозғалтқышты жеңіл бомбалаушыларға Bristol Blenheim, Douglas B 23 Dragon, Kawasaki Ki 48 ("Lily"), Martin Maryland (сондай-ақ A 22 деп те аталады), Lockheed Hudson, Tupolev SB және Mitsubishi G3M ("Nell") кірді. Mitsubishi G3M Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері тарапынан орта бомбалаушы ретінде жіктелгенімен, ол 800 кг (1800 фунт) дейін бомба таситын және торпедалық бомбалаушы ретінде қосымша міндеттерді орындайтын құрлықтағы күндізгі бомбалаушы болды. Осы ұшақтардың көпшілігі барлау және теңіздік патрульдеу сияқты басқа да шабуылдық емес мақсаттарда да қолданылды. 1930 жылдары жеңіл бомбалаушылардың бір түрі пайда болды – жылдам бомбалаушы (неміс тілінде Schnellbomber), ол өзін-өзі қорғау үшін жылдамдыққа басымдық берді, тіпті бомба жүктемесі де осы мақсатқа сәйкес азайтылды. Осы үлгінің алғашқы мысалдары Bristol Blenheim және Dornier Do 17 (екеуі де 1937 жылы енгізілді) болды. Жылдам бомбалаушы ұшақтардың дизайнының кемшілігі – бомбалаушылардың жылдамдығының жақсаруы көп жағдайларда жаңа ұшақтардың жылдамдығымен тез арада шайқасты, сонымен қатар бірнеше жыл ішінде жеңіл бомбалаушы ұшақтардың жүк тасымалдау қабілетін де басып өтетін еді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңдерінде жоғарыда аталған 1930-жылдардың аяғындағы конструкциялар жиі айтарлықтай қимылға қатысты. Кейбір жағдайларда олар жаңа, жылдам жеңіл бомбалаушылардың негізіне айналды, мысалы, Мартин Балтимор (АҚШ белгісі A 23/A 30, Мэрилендтен дамытылған), сондай-ақ, қуатты қозғалтқыштары мен ауыр жүк көтеру қабілеті бар орташа бомбалаушылар. Екі қозғалтқышты жеңіл бомбалаушылар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуедегі радармен жабдықталған түнгі күрес ұшақтарына айналғанда табысқа жетті; мысалдарға Бристоль Бленхайм, Дуглас А 20 Хавок (P 70 ретінде) және Дорнье До 17 жатады. Осы кезеңде түнгі күрес үшін жеңіл бомбалаушылар негіз ретінде таңдалды, себебі қараңғыда нысаналарды табу және қадағалау үшін қолданылатын әуедегі радар жүйелері көлемді болды және көбінесе экипаж мүшелерінің арнайы операторын қажет етті; сол дәуірдің кіші күндізгі күрес ұшақтары мұндай қосымша салмаққа және персоналға жарамсыз болды. Керісінше, түнгі күрес ұшағы ретінде жобаланған Петляков Пе 3 көбінесе жеңіл бомбалаушы ретінде қолданылды. Бастапқыда күрес ұшақтары немесе басқа да арнайы миссиялық бомбалаушылар ретінде жобаланған, бірақ жеңіл бомбалаушы рөлінің өлшемдеріне, өнімділігіне және жүк көтеру қабілетіне сай келетін көптеген басқа ұшақтар да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осындай тапсырмаларды орындау үшін бейімделді. Junkers Ju 87 Stuka және Vultee Vengeance сияқты көптеген пикируші бомбалаушылар анықтама бойынша жеңіл бомбалаушылар болды, өйткені бұл ұшақтар әдетте бір тонна немесе одан аз бомба жүктемесін тасымалдайтын. Сол сияқты, көптеген торпедалық бомбалаушылар олардың өлшемдері мен жүк көтеру қабілетіне сәйкес жеңіл бомбалаушылар болды және бұл ұшақтар да тік бомбалау миссиялары үшін пайдаланылды. Бристоль Бофорт, Накадзима B5N және Грумман TBF Avenger торпедалық бомбалаушылар ретінде жобаланған, бірақ кейбір жағдайларда тек жеңіл бомбалаушы рөлінде қолданылды. Соғыстан бұрын ауыр күрес ұшақтары ретінде жобаланған типтер жиі жеңіл бомбалаушылар ретінде бейімделді, соның ішінде Мессершмитт Bf 110, Потез 633, Фокер G. I, Кавасаки Ki 45, Бристоль Боуфиттер және Локхид P 38 Lightning. Breda Ba.65, Ilyushin Il 2 Šturmovík, Northrop A 17 және Vultee V 11 сияқты жеңіл шабуылдаушы ұшақтар бастапқыда жеңіл бомбалаушылардан қарулану және операциялық рөлінде көп ерекшеленбеді. Екінші дүниежүзілік соғыс дамыған сайын, арнайы шабуылдаушы конструкциялар автоматты зеңбіректермен, ауыр пулеметтермен және жаңадан дамытылған ракеталармен қаруланған жер бетіндегі нысаналарды төмен биіктікте атқылауға көбірек назар аударды; A 20 және B 25 Митчелл (орташа бомбалаушы типі) әрқайсысының нұсқаларында жердегі нысаналарды атқылау миссиялары үшін 8 немесе одан да көп алға қарай атуға арналған пулеметтер болды. Кейінгі нұсқалары Ju 87 Stuka пикируші бомбалаушысы танктерге қарсы шабуыл рөліне бейімделді, 37 мм зеңбірекпен қаруланған, ал Curtiss SB2C Helldiver (АҚШ Әскери-теңіз күштерінің пикируші бомбалаушысы, соғыстың кейінгі кезеңінде қабылданған, бұл конструкциялық рөл жоғала бастаған кезде) сондай-ақ зеңбірек, бомбалар және ракеталарды қолдана отырып, жердегі нысаналарды шабуылдауға тағайындалды. Жеңіл бомбалаушы, жеке ұшақ типі ретінде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ескірген. Соғыс кезінде қозғалтқыш қуатының 1000 а.к. классынан 2000 а.к. классына дейін өсуі бірнеше жыл бұрын жасалған жеңіл бомбалаушылардан артық өнімділікке, шабуылдық және қорғаныс қабілеттеріне ие бір қозғалтқышты күрес ұшақтарын жасады. Бұл күрес-бомбалаушы типінің пайда болуына әкелді, атап айтқанда Fw 190 F және G модельдері, Hawker Typhoon және Republic P 47 Thunderbolt. 2000 фунттан асатын бомба жүктемесін тасымалдауға қабілетті көп рөлді екі қозғалтқышты конструкциялар, мысалы Lockheed P 38 Lightning, Junkers Ju 88 және de Havilland Mosquito, соғыс кезінде 1930 жылдардың басындағы жеңіл бомбалаушы конструкцияларын ығыстырды. Екінші дүниежүзілік соғыста енгізілген соңғы жеңіл бомбалаушылардың бірі, АҚШ Дуглас А 26 Invader, бұрынғы А 20 Havoc типін ауыстырды және USAAF тарапынан оның Martin B 26 Marauder (Invader сияқты қозғалтқыштары мен бомба жүктемесі бар) орташа бомбалаушысын ауыстыру ретінде де тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен жаңа жауынгерлік ұшақтардың (реактивтік ұшақтардың да пайда болуын қоса) өнімділігінің, жүк көтеру қабілетінің және көп мақсатты қолдану мүмкіндігінің күрт артуы арнайы жеңіл бомбалаушы ұшақтар түрінің қажеттілігін тоқтатты. Бүгінде шабуылдаушы ұшақтар, соққы беруге арналған ұшақтар, бүлікке қарсы күрес ұшақтары және жауынгерлік БПЛ-дар бұрынғы жеңіл бомбалаушы ұшақтардың рөлін технологиялық тұрғыдан жетілдірілген түрінде атқарады.