Кіріспе

Декоративтік сыпыртқы бұтасы

Cytisus scoparius (syn. Sarothamnus scoparius) – Батыс және Орталық Еуропаға тән, жапырағы түсетін бұршақ гүлді бұта. Ұлыбритания мен Ирландияда оны әдетте "сыпыртқы" деп атайды; бұл атау Genisteae тайпасының басқа өкілдеріне де қолданылады, мысалы, француз сыпыртқысы немесе испан сыпыртқысы; ал "жалпы сыпыртқы" термині кейде нақтылау үшін пайдаланылады. Басқа ағылшын тілді елдерде ең көп таралған атауы – "шотланд сыпыртқысы" (немесе шотландтық сыпыртқысы); алайда, Австралияда "ағылшын сыпыртқысы" деп белгілі.

Сипаттама

C. scoparius өсімдіктері әдетте 1-2 метр биік өседі, сирек 3 метрге жетеді, негізгі сабақтары 2-3 см қалың, сирек 6 см. Сабақтары тілімделген және жасыл түсті. Бұталардың жасыл жаңа өршіктері бар, олардың ұзындығы шағын, жапырақтары үш жапырақтан тұрады, ал көктем мен жазда гүлдері жоғарыдан төменге дейін алтын сары түсті болып толығады, ені 15-20 мм. Гүлдеу 50-80 градус күндік жиналудан кейін басталады. Тұқымдық қабықшаларының тек тігістерінде ғана ұзын түктер болады. C. scoparius құрамында жүрек пен нерв жүйесін басаңдататын уытты алкалоидтар бар. Бұл бұта – бұршақ тұқымдас, Rhizobium бактериясымен симбиоздық қарым-қатынас арқылы топырақта азотты бекіте алады.

Фитохимиялық заттар

Бұл өсімдіктің негізгі алкалоидтарының бірі цитизин. Оның ерекше құрамдас бөліктері – биогендік аминдер (көбінесе жас бұтақтардағы тирамин), флавоноидтар (спираеозид және скопарозид), изофлавондар және олардың гликозидтері (генистин), сондай-ақ аллелопатиялық кинолизидин алкалоидтары (көбінесе спартеин, лупанин, скопарин және гидрокси туындылары), олар өсімдікті жәндіктердің және шөп жейтін жануарлардың зиянынан қорғайды (төзімді Aphis cytisorum құрт түрінен басқа).

Жіктеу

Cytisus scoparius екі түрі бар: Ол көбінесе құрғақ, құмды топырақта, төменгі биіктікте, күнге толы жерлерде өседі және топырақтың өте қышқыл жағдайларын төзе алады. Туған ортасынан тыс жерлерде, бұл түр шөптесін, бұталы және орманды жерлерде, сондай-ақ басқа да жаратылыс орталарында экологиялық зиян келтіретін, жаулап кіретін инвазивті түр болып табылады.

Инвазивті түр ретінде

Cytisus scoparius өзінің туған жерінен тыс бірнеше елдер мен құрлықтарға әкелінген және Солтүстік Американың батысында, әсіресе Британ Колумбиясында (Ванкувер аралы да оның ішінде), Калифорнияда, Орегонда, Вашингтонда (Каскад тауларының батысында), Сьерра-Невада тауларында, Солтүстік Американың шығыс жағалауының шашыраңқы аймақтарында, Жаңа Зеландияда және Үндістанда зиянды инвазивті түр ретінде белгіленген. Бұл бұталар Америка батысындағы азаматтық және қоғамдық ландшафт жобаларында олардың төзімділігіне байланысты кейде қолданылады, және маусымдық түрде өздігінен көбейіп, бұзылған жерлерде, сондай-ақ инженерлік және көлік желілері бойында өседі. Ағаш шаруашылығынан кейін немесе орман өртінен кейін өсімдіктердің қарқынды өсуі орманды қалпына келтіру жұмыстарын айқын түрде тежейді, өскіндер жергілікті өсімдіктер мен ағаштармен күреседі. Орегон штатында жыл сайын сүректен 47 миллион АҚШ доллары көлемінде шығын болады деп есептеледі. Жаңа Зеландияда сүректен орман шаруашылығына 90 миллион NZ$, ал фермерлерге қосымша 10 миллион NZ$ шығын тиеді. Сүректі биологиялық бақылау 1980 жылдардың ортасынан бері зерттеліп келеді, көптеген жәндік түрлері сынақтан өтті. Сыналған омыртқасыз жануарлардың арасында шоқ бұтақ кеншісі (Leucoptera spartifoliella), шоқ тұқымы қоңыздары (Bruchidius villosus), шоқ өт кенелері (Aceria genistae), шырын сорғыш шоқ псиллидтері (Arytainilla spartiophila), шотланд сүрегінің тұқымдық мысығы (Exapion fuscirostre) және соңғы кезде шоқ жапырақты қоңызы (Gonioctena olivacea) мен шоқ гүлшоғыр көбелегі (Agonopterix assimilella) бар.

Жою

Қазанды жою әдісі оның өнімді тұқымдық циклына байланысты. Тұқымдардың таралуын болдырмау үшін (аэрациялау, жұмсарту және т.б.) көктемнің соңы мен күздің ортасы аралығында шығып келе жатқан және жас көшеттердің жанындағы топырақты ауыстырмауға көңіл болу керек. Ересек өсімдіктерді жоюға күздің соңынан қысқа дейін (мүмкін, көктемнің ортасына дейін) мүмкіндік беріледі. Оны жою үшін бірнеше әдіс бар: кесу, жұлу, өртеу, гербицид қолдану немесе тауықтар мен ешкілерді пайдалану. Құрғақ аймақтарда тұқымдық қаптар жас және әлі жасыл болғанда кесу тиімді. Салқын, ылғалды аймақтарда жұлу әдісі артықшылыққа ие, сондай-ақ қолмен жұмыс істейтін қазан жұлатын құралдар бар. Төмен температурадағы от, мысалы, шөп өрті, тұқымның өнуін күшейтеді және ересек қазанның күйген сабақтарынан жаңа өскіндер пайда болуы мүмкін. Көктемгі өрттен кейін құрғақшылық жағдайы көшеттердің тірі қалуын азайтады. Көбінесе жаңа өсімдіктер тамырдан немесе тұқымнан өседі, сондықтан оларды бірнеше рет өңдеу қажет.

Өсіру

Cytisus scoparius сәндік өсімдік ретінде кеңінен өсіріледі, гүлдің түсінің әртүрлілігі үшін бірнеше сорттары таңдалған, оның ішінде терең сары гүлдері бар "Ай жарығы", қызыл-қоңыр гүлдері бар "Андреан" және "Асқыр қызыл", сондай-ақ өсу ерекшеліктері бойынша, мысалы, салғыш бұтақтары бар "Пендула". Оның диуретик әсеріне байланысты, су толынуды (dropsy) емдеу үшін қайнатмасы немесе тұнбасы қолданылуы мүмкін. Гүлдерінен подаграны емдеуге арналған май жасауға болады. Көп гүлдеген сыпыртқы молшылықтың белгісі деп есептелген. Бірақ, Сассекс аймағындағы дәстүрлі өлең ескертеді: "Мамыр айында гүлдеген сыпыртқымен үйді сыпырсаң, үйдің иесінен айырыласың". Италияда бұл бұтақты колдовниктерді тоқтату үшін жаққан. Өсімдік Анжу графы Джеффри V және Англияның бес Плантагенет патшасы үшін геральдикалық белгі ретінде, патшалық нышан ретінде қолданылған. Франция патшасы Карл VI-ның жеке нышаны – сыпыртқының тұқымдық қабығы (broomscod) болған.