Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Зулу патшалығының билеушісі 1840-1872 жылдар аралығында
Ruler of the Zulu Kingdom from 1840 to 1872
футболшы
the footballer
Мпанде каСензангаконьо (1798-18 қазан 1872) 1840-1872 жылдар аралығында Зулу патшалығының монархы болды. Ол Сигуджана, Шака және Диганенің жартылай бауыры болды, олар Зулу патшалары ретінде оған дейін билік еткен. Ол 1840 жылы Диганды құлатып билікке келді. Оның билігі 32 жылға созылды, бірақ билігінің соңғы жылдарында ол тек атақты ғана патша болды. 1856 жылы оның ұлы Четшваё де-факто билеушіге айналды. Мпанде өзі тыныш өмір сүруді қалағанын және патша болуға мәжбүр болғанын айтты.
Mpande kaSenzangakhona (1798–18 October 1872) was monarch of the Zulu Kingdom from 1840 to 1872. He was a half brother of Sigujana, Shaka and Dingane, who preceded him as Zulu kings. He came to power after he had overthrown Dingane in 1840. His reign was relatively lengthy at 32 years, but for the latter part of his reign, he was king in name only. His son Cetshwayo became de facto ruler in 1856. Mpande himself claimed that he preferred a quiet life and that he had been forced to become king.
Ерте мансап
Мпанде Зулулендтің Бабананго қаласында, Сензангакон каЖаманың (1762–1816) және оның тоғызыншы әйелі Сонгия каНготша Хлабисаның ұлы болып дүниеге келді. Ол замандастарымен салыстырғанда әлсіз адам деп есептелді. 1828 жылы оның ағасы Дигане Шаканы өлтіріп, патша болғанда, басқа жарты әйелдері жойылды, бірақ оған тірі қалуға рұқсат берілді. Мпанде, көрінері, зулу билігіне араласуға қызығушылық танытпады. Боерлерге олардың көмегі үшін үлкен аумақтарды беруге бірден келісім берілді.
Mpande was born in Babanango, Zululand, the son of Senzangakhona kaJama (1762–1816) and his ninth wife Songiya kaNgotsha Hlabisa. He was considered a weak man in comparison to his contemporaries. While other half brothers were eliminated when his brother Dingane assassinated Shaka to become king in 1828, he was allowed to live. Mpande apparently showed no interest in Zulu power politics. The Boers immediately were granted claim to a large stretch of territory in exchange for their help.
Ерте билік
1843 жылдың қазан айында британдық комиссар Генри Клойт Натал және Зулуланд шекараларын белгілеу үшін шарт жасасты. Мпанде бурлармен де келіссөздер жүргізіп, 1847 жылы Клип өзені маңындағы жерді оларға берді, бұл британдықтар шартты бұзу деп санады. Мпанде сол жерді өз әскерлерімен қайта басып алуға мәжбүр болды. Мпанде британдықтармен одан әрі жанжалдардан сақтануға тырысты, бірақ бурларға жақсылық жасауын жалғастырды. Мпанде 1850 жылдардың басында кеңею саясатын ұстанды, бастапқыда Зулу патшалығының төңірегіндегі аймақтарға шабуыл жасады. Бұл әрекеттер 1852 жылы Свазилендке басып кіруге әкелді. Свази халқы Зулу үстемдігінде болғанмен, Мсвати II басқару кезеңінде тәуелсіздігін сақтап келді. Тарихшы Филип Боннердің сөзіне сәйкес, Мпанде Свазилендті өзінің бақылауына алуды қалады, себебі ол Натальдан бурлардың кеңеюінен қорқып отырды. Ол "Натальмен қарым-қатынаста қиындыққа тап болған жағдайда Свазилендті қорғаныс ошағына айналдыруға ниеттенді және тиімді бақылаудан кеміне келіспейтін еді". Дегенмен, британдықтар оны кері шегінуге мәжбүр етті, ол да дереу осыны істеді.
In October 1843 British commissioner Henry Cloete negotiated a treaty to define the borders of Natal and Zululand. Mpande also negotiated with the Boers, ceding land around the Klip River in 1847, which the British considered a violation of the treaty. Mpande had to reoccupy the land with his own troops. Mpande managed to avoid further disputes with the British but continued to grant favours to the Boers. Mpande adopted an expansionist policy in the early 1850s, initially raiding the areas surrounding the Zulu kingdom. These moves culminated in the invasion of Swaziland in 1852. The Swazi were under Zulu suzerainty, but maintained effective independence under Mswati II. According to historian Philip Bonner, Mpande wanted Swaziland to be under his control because of fears of Boer expansion from Natal. He "was intent on turning Swaziland into a physical sanctuary should he become embroiled with Natal, and was not prepared to settle for anything less than effective control". However, the British pressured him into withdrawing, which he did quickly.
Мұрагерлік қақтығыстар
Сетшвайоның көшбасшы ретіндегі табысы Мпандедің екінші, сүйікті ұлы Мбуазибен қақтығыс тудырды. Гибсонның сөзінше, "қарт жасында ол тым семіздікке ұшырап, жүре алмайтын болды".
Cetshwayo's success as a leader led to a conflict with Mpande's second, and favourite, son Mbuyazi. According to Gibson, "in his later days he became so fat he was unable to walk".
Бағалау
Мпанденің сырттай белсенсіздігі әртүрлі жолмен түсіндіріледі. Ол жиі «ақымақ» немесе Дж.И. Гибсонның сөзімен айтқанда, «отбасының кезілгені» деп есептелді. Алайда, Джеймс О. Гамп оны «зулу саясатының Макиавеллилік әлемінде өмір сүруге бейімделген білгір адам» деп сипаттайды. Гибсонның өзі оның жастық шағында әсерлі тұлға болғанын айтады, француз куәгерінің айтуынша, оның патшалық сыңайы болған, сондықтан «париждіктер Умпанде жастық шағында патша сарайларын аралаған деп ойлауы мүмкін». Дегенмен, оның билік етуге «әлсіздік пен бейжайлық» танытқанына көптеген дәлелдер бар, тіпті оның ерте жылдарында, көптеген шешімдерді ұлдары қабылдаған кезде. Коленсоның әріптесі, зулу дініне кірген Магема Фузе өзінің «Қара халық және олардың тегі» атты кітабында зулулар тарихын Киелі кітапқа сүйене отырып баяндады. Бұл оқиғада Құдай Шака мен Динан сияқты жаман билеушілерді жазалайды, бірақ зулулар «Мпанденің бейбіт, сауатты билігі» кезінде гүлденеді. Сетшвайо Номаншалиді дінсіз өлтіргені үшін қарғысқа ұшырады. Х. Райдер Хаггардтың «Дауыл баласы» романы Сетшвайо мен Мбуази арасындағы билік күресі кезінде өтеді. Мпанде («Панда» деп аталған) ықыласшыл, белсенді емес тұлға ретінде бейнеленеді.
Mpande's apparent passivity has been interpreted in different ways. He has often been identified as a "simpleton" or "the fool of the family", in the words of J Y Gibson. James O. Gump, however, describes him as a "savvy survivor in the Machiavellian world of Zulu politics". Gibson himself says that in his youth he was an imposing figure, quoting a French witness who said he had a regal bearing such that "a Parisian might believe that Umpande, in his youth, had frequented the palaces of kings". However, there is considerable evidence of his "lethargy and indifference" to ruling, even in his early years, when many of the decisions were made by his sons. Colenso's associate, Zulu convert Magema Fuze, gave a Biblically inspired account of the history of the Zulus in his book The Black People and Whence they Came. In this account God punishes wicked rulers like Shaka and Dingane, but the Zulus flourish under "Mpande's peaceful, enlightened rule." Cetshwayo was cursed because of his impious murder of Nomantshali. H. Rider Haggard's Allan Quatermain novel Child of Storm is set during the power struggle between Cetshwayo and Mbuyazi. Mpande (called "Panda") is depicted as an indulgent, passive figure.