Кіріспе

Хама III (шамамен 1837 – 21 ақпан, 1923), миссионерлер «Хама Игі» деп, ал кейде «Хама Ұлы» деп атаған, Бангвато тайпасының Королі (мағынасы – патша) болды (1875–1923 жылдары билік етті).

Ата-бабалары мен жастары

Бакуэна халқының басшысы Малопе өз халқын Оңтүстік Африканың Трансваал аймағынан Ботсвананың оңтүстік-шығыс аймағына бастап келді. Малопетің үш ұлы болды: Квона, Нгавато және Нгвакце, олардың әрқайсысы кейін әкесінен (сондай-ақ бір-бірінен) бөлініп, көршілес аймақтарда жаңа қауымдастықтар құрды. Оңтүстік Африка аймағында этникалық қауымдастықтардың көбеюіне осылайша әке мен ұлдардың (кейін ұлдардың өзара) араласуы тарихи себеп болды. Осы жағдайда Малопе мен ұлдарының араласуына бірқатар оқиғалар себепкер болды: Малопенің қазасы, Квонаның Бакуэна басшылығын қабылдауы, және ақырында Квона мен Нгавато арасындағы жоғалған сиыр дауы. Жоғалған сиыр оқиғасынан кейін Нгавато және оның ізбасарлары қараңғы түнде Квонаның ауылын жасырын түрде тастап, солтүстікке қарай жаңа ауыл құрды. Нгвакце де осылайша оңтүстікке көшті. Квонаның жауынгерлері Нгаватоның ауылына үш рет шабуыл жасады, әр шабуылда Нгавато мен оның ізбасарларын (кейін Бамангавото деп аталған) одан әрі солтүстікке ығыстырды. Бірақ олар (Бэсси бұл эпизодты түсіндірмейді) бекінді, және Хама III басқарған кезде (1875–1923 жылдар аралығында) Бамангавото халқының саны өсіп (табиғи жолмен көбейгенімен қатар, Оңтүстік Африка мен Родезиядан келген босқындардың да әсерінен) аймақтағы ең ірі этникалық қауымдастыққа айналды.

Шомылдыру рәсімінен өту және Сеггомамен қақтығыс

1849 жылы Дэвид Ливингстон Калахариді ашқаннан кейін 1870 жылдардың соңына дейін созылған аулау-саудалық өркендеу пайда болды. Бұл сауданы Бакуэна, Бангвато, Бангвакеце және Батавана тайпалары бақылап тұрды. Бұл төрт тсвана тілді тобы жылқы мен қару қолданып, жеке және полктік аңшылық топтарын ұйымдастырды. Сонымен қатар, олар құлдыққа алған немесе басқаша түрде аңшылық өнімдерімен жыл сайынғы салық төлеуге мәжбүрлеген шөл тұрғындарының еңбегін пайдаланды. Жас Хама осы әлемдік саудаға көшудің алдың қатарында болды. Жастығында ол көптеген жылқыларға, қаруларға және өгіздерге ие болды. Ол көп саяхаттады және сол кездегі жалпы тіл – голланд тілінде еркін сөйледі. Ол Нгавато аумағына аң аулауға рұқсат алу үшін келген аңшылардың (Оңтүстік Африкадан және әлемнің түкпір-түкпірінен келгендердің) арасында танымал болды. Миссионерлері оны діни көзқарастарымен жетекшілік ететін адам ретінде көрсеткенімен, Хама Нгавато экономикасын жаңартпағанымен қатар, оның ықпалын бағынышты халықтарға кеңейтті. Экономикалық әрекеткер ретінде зор ықпалына қарамастан, Хама христиан мемлекетін құрғандығымен танымал. Жиырма жасқа толғаннан кейін, 1860 жылы Хама неміс миссионері Генрих Кристоф Шуленбергпен бірге лютеран шіркеуіне шомылдырылды, сондай-ақ оның бес кіші інісі де осы рәсімнен өтті. Оның бауырлары тайпаның осы қадамды жасаған алғашқы мүшелері болды, ал көп ұзамай Хаманың ізбасарларының көп бөлігі де осы жолға түсті. Бұл Хама үшін оңай қадам болған жоқ. Ол өмірінің осы кезеңінде өзінің мефатосымен (жас әскерлері) бірге богвера (ерлікке қадамы) рәсімінен өтті. Тарихи тұрғысынан алғанда, богвера қатаң шыдамдылық сынақтарын қамтыды, соның ішінде сүндеттеу рәсімі де болды. Бастапқыда Хаманың әкесі, басшы Сеггома I, ұлының шіркеуге қосылуын көңілсіз қабылдады, бірақ ол өзі шіркеу ілімін қабылдамады, оны Бангватоның құндылықтарына, сенімдеріне және дәстүрлеріне қарсы тұратын колониалды дін ретінде қарады. Ақырында олардың әртүрлі сенімдері мен құндылықтары Сеггома мен Хаманы ашық қақтығысқа әкелді. Сол кезде тайпа қазіргі Махалапие қаласының жанындағы Шосонг ауылында қоныстанды. Бұл қақтығысқа интригалар да араласты – Хаманы өлтіруге жасалған әрекет (Сеггоманың ұйымдастыруымен), Хаманың 1862 жылы христиан әйелі Мма Бессиге үйленуі және көп әйел алу дәстүріне қайшы келіп, екінші әйел алудан бас тартуы, Хаманың Сеггоманың сиқырын тойтарғаны, Хаманың тайпаның христиан ізбасарларымен бірге Шосонг ауылын қоршаған төбелерге қуылғаны және, соңында, Сеггоманың екінші сәтсіз өлтіру әрекетінен кейін Хаманың Шосонгқа оралуы және Сеггоманың інісі Маченгтің қиын жағдайдағы тайпаның басшысы етіп тағайындалуы. Көп ұзамай Маченг пен Хама да қақтығысқа түсті, нәтижесінде Маченг Хаманы өлтіруге тағы да тырысты, бірақ ол да сәтсіз аяқталды. Содан кейін Хама Маченгті қуды және өзімшілдікпен немесе тайпалық дәстүрге адалдықпен, әкесі Сеггоманы Бамангавата тайпасының басшысы етіп қайтадан орнатты. Айынықса, әке мен бала арасындағы бітім-шарт тағы да бірнеше айдан кейін бұзылды. Бұл жолы Хама мен оның ізбасарлары, енді Шосонгтағы тайпаның көпшілігін құраған, солтүстікке қарай Сероу деген кішкентай ауылға көшіп, Сеггомамен соғысқа дайындалды. Соғыс бір айға созылды, нәтижесінде Сеггома жеңіліп, Хама патшалық таққа отырды. Хама енді тайпа тарихында өз ізін қалдыруға толыққанды мүмкіндік алды.

Патшалық

Хама патшалық құрған кезінде үш маңызды шешім қабылдағаны үшін естеріне түсті. Біріншіден, ол богвера рәсімін жойғанмен, Хама мефато полктерін әртүрлі экономикалық және діни мақсаттар үшін тегін жұмыс күші көзі ретінде сақтады. Мефатоның жұмыс жауапкершілігінің ауқымы кейін Хама ұлы Чекедидің билігі кезінде бастауыш мектептер, астық сақтаушылары, су желісі жүйелері және тіпті Сероу шетінде орналасқан Моэнг атты колледжге дейін кеңейеді. Хама билігі кезінде Бамангвато астанасы болды. Мефатомен бірлесіп, Хама Бамангавата аумағында еуропалық технологиялық жетістіктерді енгізді, соның ішінде могома, яғни өгіздер тартқан қола соқа (қол соқасының орнына) және көлік үшін арбалар (саңғының орнына). Бангавато еркектер мен әйелдер өз полктері қызметке шақырылған кезде тағайындалған жұмыс жобаларына қатысуға міндетті болды. Мұндай мефато сөзбе-сөз шақырылатын: ауылдан тағайындалған адам Серове төбесінің басына көтеріліп, жұмысты бастау жоспарланған мефатоның атын айқайлаған. Мефатоның барлық мүшелері өздерінің іс-әрекеттерін тастап, ауылдан ешқандай материалдық қолдаусыз (әсіресе, азық-түлікпен ұйымдастырылған) алты айлық кезекшілікке кіріседі. Мефатоның өз жұмысын өзі атқаратыны күтілді. Хама 1875 жылы король болғаннан кейін, әкесі Сеггоманы құлатып, ағасы Кгаманды ығыстырып, билікке көтерілуі үлкен қауіп пен мүмкіндіктерге толы болды. Ндебеле солтүстіктен (қазіргі Зимбабведен), бурлар мен "аралас" көшпенділер оңтүстіктен, ал неміс күштері батысынан кіріп, оның аумағын және оның ішкі жерлерін басып алуды үміттенді. Ол осы қиындықтарға жауап ретінде өз мемлекетін ағылшындықтардың әкімшілік мақсаттарына сәйкес келтірді, бұл оған қорғаныш пен қолдау берді және осыған байланысты өзінің бақылауын өзінен бұрын кез-келген корольдан әлдеқайда кең аймаққа дейін кеңейтті. Мәсіхшілікті қабылдағаны оны секталықты қылмыс деп санауға және дәстүршілердің сүйікті институттарын жоққа шығаруға итермеледі. Хаманың өтініші бойынша алкогольді импорттауға қарсы қатаң заңдар қабылданды. Алкогольге тыйым салу үшін оның патшалығынан ақ нәсілді адамдар қуылды. Британ үкіметінің өзі бұл аумақпен не істеу керектігіне қатысты екіталай пікірде болды. Бір топ жергілікті миссионер Джон Маккензидің қолдауымен протекторат құруды ұсынса, екінші топ Сесил Родстың басшылығымен елге еуропалықтардың қоныстануын және экономикалық игілігін көрсетуді талап етті. Бұл шешім 1885 жылы Молопо өзенінің оңтүстігіндегі аумақ Британдық Бечуаналдың колониясы, ал өзеннің солтүстігіндегі аумақ Бечуанал Протектораты болып табылған кезде қабылданды. Ақырында бұл колония Ұлыбританияның Кейп колониясына қосылып, қазір Оңтүстік Африканың бір бөлігі болып табылады. Родс өзінің үкіметін Хама аумағынан қалған жерлерді аннексиялау үшін қысым жасауға үгіт-насихат жұмыстарын жалғастырды. 1895 жылы көршілес тайпалардың басшылары Батуен I және Себеле I-мен бірге Хама Англияға барып, Сесил Родстың Оңтүстік Африкадағы Британдық компаниясының екіжақты қысымынан қорғаныш алу үшін патшайымды қорғауға тырысты. Сапар миссионерлік ұйымдастырылғандықтан, Хаманың христиандығы науқанның басты тақырыбы болды. Басшылар Британияның түкпір-түкпірінде евангелистік қауымға арнап сөйледі. Осы уақытта Хаманың өмірбаяны ғана емес, сонымен қатар ол көптеген баспасөз басылымдарын алды, бұл оның африкалық христиан ретінде аңызын нығайтты. Родстың беделі құлдыраған 1896 жылғы Джеймсонның шабуылынан кейін үш Цвана патшасының Британияға сапары сәтті болып шықты. Егер Хама мен оның отандастары британдық билікті Джеймсон шабуылынан бұрын Бамангаваттоны қорғау қажеттігіне сендіре алмаса, қазіргі Ботсвананың көп бөлігі Родезия мен Оңтүстік Африкаға қосылған болар еді. Хама III өзінің христиандық еркін тайпаға таңулауға табанды болды. Ол мектептерді көтеріп, білімді мәсіхшілерді жұмысқа алды. Ол рулық жерлерден алкогольді тыйым салды (кеңістіктегі табысқа қарамастан), Бамангават территориясынан тыс жерлерде ірі қара мал сатуды тоқтатты және рулық жерлерді шетелдік тау-кен және ірі қара мал шаруашылығы мүдделеріне жеңілдік ретінде берді және көп әйел алуды жойды. Көп әйел алуды жою оның ең даулы әрекеті болды. Кейбіреулер кейінірек христиан діні протектораттың басқа тайпалары арасында тараған кезде және көп әйел алу жалпы жойылғанымен, отбасыларды бірге ұстап тұрған (көбі әйел алу арқылы кеңейтілген) қоғамдық байланыс құрғап қалды деп санайды.

Мұра

Хаманың Мма Бессимен некесінен болған үлкен ұлы Сеггома II аталды, ол 1923 жылы Хаманың қазасынан кейін Бамангаватаның патшасы болды. Сеггома II-нің үлкен ұлы Сереце аталды. Хама өмірі бойы бірнеше әйел алған (әрқайсысы алдыңғысының қайтысынан кейін). Оның әйелдерінің бірі Семан, ол Tshekedi есімді ұл туды. Сеггома II-нің билеуі бір жылға жуыққа созылды, одан кейін нәресте болған ұлы Сереце ру басшылығына заңды мұрагер атанды (Tshekedi Хаманың үлкен ұлы Сеггома II-нің ұрпағы болмағандықтан, басшы болуға құқығы болмады). Сондықтан дәстүрге сәйкес, Сереце басшылыққа лайықты жасқа келгенге дейін Tshekedi рудың регенті болды. Tshekedi-ден Серецеге жауапкершілікті беру жоспары Сереце Ұлыбританиядағы заң оқуын аяқтағаннан кейін жүзеге асыруға тиіс болды. Tshekedi Хаманың Бамангаватаның уақытша басшысы ретіндегі регенттігі мефато полктерін бастауыш мектептер, астық сақтаушылар және су құбырлары жүйелерін салу үшін кеңейтуімен, Нгавата аймағындағы әділет әкімшілігіне деген қызығушылығымен және Сереце Ұлыбританияда заң оқып жүргенде ақ әйел, Рут Уильямсқа үйленгеннен кейін рудағы үлкен жарылысты шешуге жасаған күш-жігерімен есімдері сақталды. Tshekedi бұл некеге қарсы болды, себебі Цвана салты бойынша басшы өз қалауынша үйленуге құқылы емес еді. Ол халыққа қызмет ететін адам болды, басшылықтың өзі қауіпте болды. Сереце Рутқа үйлену ниетінен мойын бұрмады (ол 1948 жылы Ұлыбританияда жер аударылғанда үйленді), ал рудың некеге қатысты пікірі демографиялық көрсеткіштер бойынша теңдей бөлінді – ересектер Tshekedi-ді, жастар Серецені қолдады. Ақырында, отаршылдық билік екі адамды да (Tshekedi-ді Бамангавата аумағынан, Серецені Протектораттан) жер аудару туралы шешім қабылдады. Содан кейін тәртіпсіздіктер басталды. Біраз уақыт өткен соң, жағдай басылғаннан кейін Сереце мен Рутқа Протекторатқа оралуға рұқсат берілді, ал Сереце мен Tshekedi өзара қарым-қатынастарын жақсартты. Бірақ Сереце өзінің тағдырын Бамангавата руының басшысы ретінде емес, Ботсвана Демократиялық партиясының жетекшісі және 1966 жылы тәуелсіздік алған Ботсвананың Президенті ретінде көреді. Ол 1980 жылы қатерлі ішек қан ағынынан қайтыс болғанға дейін Ботсвананың Президенті болып қалды. Үш Дикгоси монументі Хама III-ті және Ботсвананың тәуелсіздігін орнатудағы еңбектері үшін тағы екі короды бейнелейді.

Қазіргі ұрпақтары

Бечуаналд протектораты 1966 жылға дейін жартылай тәуелсіздік күйін сақтап келді, содан кейін Ботсвана Республикасы ретінде толық тәуелсіздік алды. Бірінші президент, сер Сереце Хама, Хама III-нің немересі және мұрагері болды. Ал Рут Хамадан туған үлкен ұлы, Сереце Хама Иан Хама, әкесінен кейін Бамангавато тайпасының бас басшысы болды және генерал-лейтенант шындығында Ботсвана қорғаныс күштерінің қолбасшысы болды. 2008 жылдың 1 сәуірінде сер Сереце Хаманың ұлы, Ботсвананың бұрынғы вице-президенті Сереце Хама Иан Хама, Ботсвананың төртінші президенті болып ант берді. Сереце Хаманың інісі, Тшекеди Хама II, Сереведегі ағасының парламенттік мандатын алып, саяси аренаға қатысты. Нделу Сереце, президент Сереце Хама Иан Хаманың туысы, Ботсвана үкіметінде әділет, қорғаныс және қауіпсіздік министрі қызметін атқарды. Шейла Хама, Сереце Хама Иан Хаманың алыс туысы, Ботсвананың ең ірі тау-кен компаниясы – «Де Бирс Ботсвана» компаниясының бұрынғы бас директоры, сонымен қатар әлемдегі ең ірі минералды тау-кен компаниясының бір бөлігі. Президент Сереце Хама Иан Хама 2009 жылдың 16 қазанында Ботсвана президенті қызметіне толық мерзімге сайланды және 2018 жылы қызметтен кетті. Осылайша, «Хама әулеті» Ботсвана қоғамында әлі де зор беделге ие. Қоңсы Оңтүстік Африкада Корольдік Бафокенг тайпасының анасы, королева Семан Хама Молотлеги, Хама III-нің немересі. Корольдік Бафокенг тайпасының 36-шы короосы (патшасы) Леруо Молотлеги – королева ана Семан Молотлегидің тірі қалған үлкен ұлы, демек, ол Хама III-нің шөбересі.