Кіріспе

Зуллу патшалығының патшасы Дингане ка Сензангакона Зуллу (шамамен 1795–29 қаңтар 1840), көбінесе Дингане немесе Дингаан деп аталатын, 1828 жылы өзінің жартылай бауыры Шака Зуллуды өлтіргеннен кейін Зуллу патшалығының патшасы болды. Ол өзінің патшалық астанасы уМгунгундловуды және көптеген әскери лагерьлердің бірін, немесе краалдарды, Ақ Үмфолози өзенінің оңтүстігінде, Арыстан төбесінің (Сингоняма) етегінде орналасқан eMakhosini аңғарында құрды.

Билікке көтерілу

Дигане 1828 жылы өзінің жартылай бауыры Шаканы тағы бір бауыры Умхлангананың және Шаканың жеке күзетшісі Мбопаның көмегімен өлтіргеннен кейін билікке келді. Дәстүр бойынша, олар Шаканы анасы Нанди қайтыс болғаннан кейін оның күшейіп бара жатқан қатыгездігіне байланысты өлтіргендіктері айтылады. Бұл өлтіру қазіргі Квадукуза қаласында болды.

Басқару және құрмет

Капитан Аллен Гарднердің айтуынша, Дингане зулу халқының "үлкен құдайы" ретінде құрметтелген, ал миссионер, пастор Фрэнсис Оуэн, Умгундловуда орналасқанда оның билігін жақыннан бақылап, оның зұлымдық билеуінің бірнеше жағын атап өтті. Динганеның халқы оған қасиетті сипаттармен сипаттаған, мысалы, оның билігінің басталуы болуы мүмкін екенін мойындамаған. Ол өлмейтін, туылмаған және ешқашан өлмейтін деп есептелген. Оның билігі қашан басталғаны туралы сұрағанда, оның халқы "жүздеген, жүздеген жылдар бұрын" деп жауап берген. Олар таңғы және кешкі тамақтарында, бөліскен ет жегеннен кейін, орнынан тұрып, қолдарын көтеріп: "Көктемнен де биіксің!" - деп айқайлаған.

Умгундуллодағы патшалық қоршау (игигодло)

Дигане 1829 жылы өзінің астанасы – уМгунгундлову қаласын салып, оны бес жылдан кейін кеңейтті. уМгунгундлову зулу әскери бекінісінің (бірлік: иханда, көпше: амаханда) ерекше құрылыс үлгісімен салынған. Иханда үлкен, орталық дөңгелек парад алаңынан (исибая есихулу) тұрады, оны жауынгерлердің казармалары (ухланготи) және олардың қалқандарын сақтауға арналған қоймалар қоршап тұрады. Исибаяға солтүстік жақтан кіріледі. Патшаның сарайы (исигодло) кешеннің оңтүстік жағында, басты кіреберіске қарама-қарсы орналасқан. Мұнда патша, оның қарындастары мен қызметші әйелдері (Дигане ресми түрде үйленбеген), барлығы кем дегенде 500 адам тұратын. Әйелдер екі топқа бөлінді: қара исигодло және ақ исигодло. Қара исигодлоға шамамен 100 артықшылықты әйел кірді, ал олардың ішінде тағы бір элита – бхеже, патшаның сүйіктісі ретінде таңдалған, азырақ қыздар болды. Олар үшін басты кешеннің артында шағын елді мекен салынды, онда олар жеке өмір сүре алатын. Патшаның қалған әйелдері ақ исигодлоға жатты. Олар негізінен патшаның маңызды поддандылары сыйлаған қыздар еді. Ол сондай-ақ жыл сайынғы алғашқы есімдер тойында (умхоси вокуешвама) басқа қыздарды да таңдады. Қара исигодлоның ішінде жарты ай пішіндес үлкен алаң болды; мұнда әйелдер мен патша ән айтып, би биледі. Қара исигодлодағы үйлер әрқайсысы үштен тұратын бөліктерге бөлінді, олар өрілген екі метрлік қоршаумен қоршалған, бұл өткелдер желісін құрды. Оның үйі өте үлкен болды және оны қызметшілер таза ұстап тұрды; ол 50 адамға дейін сыйымды болатын. Қазіргі археологиялық қазбалар осы үлкен үйдің еденінің диаметрі шамамен 10 метр екенін көрсетті. Археологтар үйдің ішінде шыны мұнаралармен толық жабылған 22 үлкен тіреу бағанасын тапты. Сигнабанидің онымен бірге қашуға үлкермеген поддандылары жасырынып отырған жерлерінде ұсталды және қырғынға ұшырады. Бұл араздық жаңадан келген вортреккерлермен болған қарулы қақтығыстардан одан әрі ушықты.

Вуртрекерлермен қақтығыс

1837 жылы қарашада Дигане Вуртреккерлердің басшысы Пит Ретифпен кездесті. Дигане ұрланған малдың қайтарылуы үшін Вуртреккерлерге жер беру туралы (ағылшын тілінде жазылған) келісімге қол қойды. Дигане қол қойған келісімнің мазмұнын білген деп есептеледі, бірақ ол ресми білім алмағандықтан, құжатты оқи алмаған, немесе зулулар арасында жерді жеке тұлғаларға тұрақты түрде беру әдеті болмағандықтан, тұрақты жер иелігінің ұғымын түсіне алмаған. 1838 жылғы 6 ақпанда екі күндік тойдан кейін, Дигане Ретифті және оның дипломатиялық тобын өлтірді. Олар қаруларын корольдік қамалда сыртта қалдыруға міндеттелді. Бидің қызу шағында Дигане аяғына тұрып, "Булалани абатакати!" деп айғайлады. Олардың барлығы жеңіліп, кваМативан тауына сүйреліп әкелінді, бұл тау бір кезде сол жерде өлтірілген басшының құрметіне аталған. Ретиф және оның серіктері қаза тапты. Кейбір деректерде олардың Секоньела басшысынан қайтарылған малдың бір бөлігін ұстап қалғандықтан өлтірілгені айтылады. Басым пікір бойынша, Дигане келісім бойынша берілген жерді беруге ниеттенбеді және Вуртреккерлердің болуына сенімсіздікпен қарады. Сонымен қатар, Дигане әскері Ретифтің қорғаны жоқ 500-ге жуық бура және жергілікті қызметкерлерін, оның ішінде әйелдер мен балаларды өлтірді. Бурлар осы оқиғаны Вьенен қырғыны деп атады. Жақын орналасқан Вьенен қаласы (голланд тілінде "жоқтау") атауын алғашқы қоныс аударушылар осы қырғынның естелігі ретінде берді. Дигане әскеріне Андри Преториус басқарған Вуртреккерлер тобын іздеп тауып, өлтіруді бұйырды. Зулу әскерлері Вуртреккерлер лагеріне шабуыл жасады, бірақ олар Қанды Өзен шайқасында жеңілді. Шамамен 3000 зулу қаза тапты. Дигане шайқастағы қолбасшысы – Ндела каСомписи.

Әдебиет

Сэр Генри Райдер Хаггардтың "Нада Лили" және "Мари" романдары Диганның өмірінен алынған кейбір оқиғалардың нұсқаларын қамтиды, сондай-ақ Бертрам Митфордтың 1898 жылғы "Индунаның әйелі" романы да осы оқиғаларды қамтиды.