Кіріспе
1430-1760 жылдар аралығында Оңтүстік Африкадағы Мутапа патшалығы – кейде Мутапа империясы, Мвенемутапа, Мономотапа деп те аталатын – африкалық мемлекет Зимбабведе қазіргі Мозамбик аумағына дейін кеңейді. Португал тіліндегі "Мономотапа" термині шона тіліндегі "Мвенемутапа" немесе "Мунхумутапа" патшалық лауазымының транслитерациясы болып табылады, ол "Mwene" немесе "Munhu" ("адам") және "Mutapa" ("бас иесі") деген екі сөздің үйлесімінен туындаған. Уақыт өте келе монархтың патшалық атағы бүкіл мемлекетке қолданыла бастады және сол дәуірдегі карталарда мемлекеттің аумағын көрсету үшін пайдаланылды.
The Kingdom of Mutapa – sometimes referred to as the Mutapa Empire, Mwenemutapa, (, Monomotapa) – was an African kingdom in Zimbabwe, which expanded to what is now modern day Mozambique. The Portuguese term Monomotapa is a transliteration of the Shona royal title Mwenemutapa or Munhumutapa derived from a combination of two words Mwene or Munhu meaning Man, and Mutapa meaning conquerer. Over time the monarch's royal title was applied to the kingdom as a whole, and used to denote the kingdom's territory on maps from the period.
Тарих
Мұтапаның шығу тарихының бірнеше нұсқасы бар, олардың ең көп таралғаны – ауызша дәстүрде сақталған Ұлы Зимбабве князьдерінің әңгімесі. Алғашқы "Мұтапа" – Зимбабве Корольдігінен Ньяцимба Мутота есімді батыр ханзада болды, ол бастапқыда солтүстікте тұздың жаңа қоймаларын табу үшін корольдіктің шекарасын кеңейтті. Ханзада Мутота Тавараны (Шона тайпасының бір бөлігі) жаулап алған кезде тұз тапты деген сенім бар. Империяның пайда болуы туралы тағы бір тарихи айғақ – ханзада Мутота, корольдік билігі үшін ханзада Мукутимен (оны оның бауыры немесе туысы деп есептейді) соғысқаннан кейін Ұлы Зимбабведен бөлініп кетті.
Кеңейту
Мұтотаның ұлы және мұрагері Ньяневе Матопе бұл жаңа патшалықты Тавара мен Үнді мұхиты арасындағы жерлердің көпшілігін қамтитын империяға айналдырды. Бұл империя Оңтүстік Африкадағы көптеген халықтарды біріктіруге қол жеткізді, мықты, жақсы жаттығудан өткен әскерлер құрып, мемлекеттерді ерікті түрде қосылуға шақырды. Империяның Ұлы кеңесіне мүшелікке ие болу мүмкіндігін қарсылықсыз қосылғандарға ұсынды. Матопе әскерлері Маникия патшалығын, сондай-ақ Китеве және Маданда жағалау патшалықтарын басып алды. Олардың басты мақсаты Үндістанмен сауданы бақылау болған, бірақ олар білмей-ақ Мутапаның қарастырылатын патшалықтары мен Үндістан арасындағы сәнді тауарларды тасымалдаушыларға айналды. Басты тауар брокерлері – Жараре және Мхере Мхере. Португалдықтар жағалауға қоныстанғаннан кейін, олар ішкі аймаққа сертанехо (жергілікті халық) ретінде енді. Бұл сертанехолар суахили саудагерлерімен бірге өмір сүрді және тіпті шона патшаларының аудармашылары мен саяси кеңесшілері болып қызмет етті. Мұндай сертанехолардың бірі, Антонио Фернандес, 1512 және 1516 жылдар аралығында Шона патшалықтарының барлығын, соның ішінде Мутапаның астаналық округін аралап шықты. Ол көбінесе Чипере Жараренің ұлы Дафа Жараремен бірге саяхаттады, ол ұлының сауда өнерін үйренуін қалады. Португалдықтар 1560 жылдары Мвенмутапамен тікелей қарым-қатынас орнатты. 1569 жылы Португалия королі Себастьян Мвенмутапаға қару-жарақ сыйлады. Ол былай сипатталды: күміс жебелердің арасында қызыл қалқан, алтын сапталған африкалық соқа – қалқанның үстінде шығыс тәжі. Бұл, мүмкін, Оңтүстік Африканың жергілікті тұрғынына қару-жарақ сыйлаудың алғашқы мысалы болды, бірақ Мвенмутапа осы қару-жарақты пайдаланбаған болуы мүмкін.
The Portuguese finally entered into direct relations with the Mwenemutapa in the 1560s. In 1569, King Sebastian of Portugal made a grant of arms to the Mwenemutapa. These were blazoned: Gules between two arrows Argent an African hoe barwise bladed Or handled Argent – The shield surmounted by a Crown Oriental. This was probably the first grant of arms to a native of southern Africa; however it is unlikely that these arms were ever actually used by the Mwenemutapa.
Қажетті емес крест жорығы
1561 жылы португалдық иезуит миссионері Гонсалу да Силвейра Мвенемутапа сарайына жол тауып, оны христиандыққа өткізді.
Қиындық пен құлдырау
Мутапа алтын өндірісіне Мвенемутапаның күшті бақылауының арқасында шабуылға және тіпті экономикалық манипуляцияға төтеп бере алды. Мутапа португалдың вассалы болу және алтын кендерін беру туралы келісімдерге қол қойды, бірақ ешбір шарт орындалмады.
Бутваның басып кіруі
17 ғасырда төменгі дәрежелі Мутапа ханзадасы империядан бөлініп, көршілес Бутуа патшалығына шабуыл жасады. Бұл әулеттің басшысы Чангамир Домбо деп аталды. Бөлінудің ықтимал себебі – Домбоның Мвенемутапа империясының басқаруына португалдардың араласуына наразылығы болуы мүмкін. 17 ғасырдың соңына қарай Чангамир Домбораконачингванго (немесе қысқаша Домбо. Ɗömbö деп айтылады) Мутапаға қарсы күресті белсенді түрде жүргізді. 1684 жылы оның әскері Мутапаның метро округінің оңтүстігіндегі Махунге шайқасында Мвенемутапа Камхарапасу Мукомбве әскерімен кездесіп, оларды толық жеңді. 1692 жылы Мукомбве қайтыс болғанда, мұрагерлік дағдарыс туды. Португалдар бір мұрагерді, ал Домбо екіншісін қолдады. Өз үміткерін қолдау үшін Чангамир Домбо Мутапа астанасының жанындағы португалдық Демарраре жәрмеңке қаласын қиратты және португал саудагерлерін және олардың барлық жарандарын өлтірді. 1692 жылдан 1694 жылға дейін Мвенемутапа Ньякаманбира Мутапаны тәуелсіз басқарды. Кейін Ньякаманбира португалдармен шайқаста қаза тапты, олар Ньяменде Мхандеді өздерінің марионеткасы ретінде таққа отырғызды. 1695 жылы Чангамир Домбо алтын өндіретін Маникия патшалығын басып алып, әскерін шығысқа қарай жылжытып, португалдық Масиквеси жәрмеңке қаласын қиратты. Бұл оған Бутвадан Маникияға дейінгі барлық алтын өндіруші аумақтарды толық бақылауға беруге мүмкіндік берді, соның нәтижесінде Мутапа аймақтағы ең ірі Шона патшалығының орнынан түсті.
Басқарушыны ауыстыру
Розузилер де, португалдар да Мутапа мемлекетін ұзақ уақыт бойы бақылауда ұстай алмады, ал ол 17-ші ғасырда екеуінің арасында ауысып тұрды. Мұтапа билеушілері жаулап алудың құрбаны болған жоқ, керісінше, өз билігін нығайту үшін шетелдік күштерді шақырды. Бұл 1629-1663 жылдар аралығында Португалдық Шығыс Африкаға бағыну және 1663 жылдан 1694 жылы португалдықтар оралғанға дейін Розу империясына бағынуды қамтыды. Португалдықтардың Мутапаны бақылауы сақталды немесе кем дегенде астанадағы қарулы гарнизон арқылы көрсетілді. 1712 жылы тағы бір тақ талап етуші Розувиді қайта шақырып, оны таққа отырғызып, португалдықтарды қуғынға түсірді. Олар солай істеді, және Мутапа қайтадан Розу империясының бақылауына көшті. Жаңа Мвенемутапа Саматамбара Ньяманду I олардың бағыныштысы болды, ал бұрынғы патша қазіргі Мозамбиктегі Чидамаға шегінуге мәжбүр болды.
Тәуелсіздік және Зимбабведен көшіру
Розувилер оңтүстіктегі өздерінің билігін бекітуге ұмтылғандықтан, Мутапаға деген қызығушылықтарын тез жоғалтты. Мутапа шамамен 1720 жылы тәуелсіздігін қайта жеңіп алды. Осы кезде Мутапа патшалығы Зимбабве үстіртінің көбін Розуви империясына жоғалтқан еді. 1723 жылы Ньяманди Мвенемұтапа Ньятсусудың басшылығымен португал сауда ошағы Тетеге жақын орналасқан аңғарға астанасын көшірді. 1740 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, жас Дехве Мапунзагуту билікке келді. Ол португалдықтардың қолдауын іздеді және оларды қарулы әскерлерімен бірге Мутапаға қайта шақырды, бірақ Мутапа тәуелсіздігін сақтап қалды.
Құлау
1759 жылы Мвенмутапа қайтыс болды, осылайша тағы бір тақ үшін азаматтық соғыс басталды. Бұл соғыс бұрынғыларынан да қиратушы болды және Мутапа ешқашан толық қалпына келмеді. "Жеңімпаздар" Чидимадан одан да кіші аумақты басқаруға мәжбүр болды. Олар Мамбо а Чидима деген атаумен 1917 жылға дейін Португалиядан тәуелсіз билік жүргізді, содан кейін династияның соңғы патшасы Мамбо Чиоко португалдармен болған шайқаста қаза тапты.
Дін
Император Мутопе империяны жақсы ұйымдастырылған дін және күшті шаманизммен қалдырды. Мутапа патшалығының діні рухтар мен ата-бабалармен рәсімдік кеңесуге негізделген. Елордадағы қасиетті орындарды мхондоро деп аталатын рухтармен байланыс жасай алатын адамдар күтіп ұстады. Мхондоролар сонымен қатар ауызша тарихшылар болып қызмет етіп, өткен патшалардың есімдері мен ерліктерін жазып алып келді.