Кіріспе
Цетшваё каМпанде (/k/ɛ/tʃ/'/w//aɪ//.//oʊ/; 1826 – 8 ақпан 1884) – 1873 жылдан 1884 жылға дейін Зулу патшалығының патшасы және 1879 жылғы ағылшын-зулу соғысы кезінде бас қолбасшысы. Оның есімі Сетавайо, Сетевайо, Сетивайо және Кетчвайо деп жазылған. Цетшваё соғысқа қарсы тұрып, ағылшындармен бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырап, зулу әскерінің соғыста жеңілісінен кейін елден қуылды. Кейіннен ол Зулуландқа оралуға рұқсат алды, бірақ 1884 жылы қайтыс болды.
Cetshwayo kaMpande (/k//ɛ//tʃ/'/w//aɪ//.//oʊ/; ; 1826 – 8 February 1884) was the king of the Zulu Kingdom from 1873 to 1884 and its Commander in Chief during the Anglo Zulu War of 1879. His name has been transliterated as Cetawayo, Cetewayo, Cetywajo and Ketchwayo. Cetshwayo consistently opposed the war and sought fruitlessly to make peace with the British and was defeated and exiled following the Zulu defeat in the war. He was later allowed to return to Zululand, where he died in 1884.
Ерте өмір
Сетшваё – Зулу патшасы Мпанде мен королева Нгкумбазидің ұлы, Зулу патшасы Шаканың туған інісінің ұлы және Сензангаконның немересі. 1856 жылы Ндондакусука шайқасында Мпандедің сүйіктісі, кіші інісі Мбуазиді жеңіп, шайқаста өлтірді. Шайқастан кейін Мбуазидің ізбасарларының көбі қырғынға ұшырады, оның ішінде Сетшваёның бес ағасы да болды. Осыдан кейін ол Зулу халқының де-факто билеушісіне айналды. Дегенмен, әкесі тірі болғандықтан, ол таққа отырмады. Сол кездегі оның алып дене бітімі туралы әңгімелер әртүрлі, оның кем дегенде 183 см (6 фут) бойы болған және салмағы жоғары болған. Оның тағы бір інісі, Умтонга, әлі де оған бәсекелес болатын. Сетшваё сондай-ақ әкесінің жаңа әйелдері мен балаларын бақылап, оларды әлеуетті қарсыластар деп санады және 1861 жылы өзінің сүйікті әйелі Номаншали мен оның балаларын өлтіруге бұйрық берді. Екі ұлы қашып құтылса да, кішісі патшаның көз алдында өлтірілді. Осы оқиғадан кейін Умтонга бурлардың жағына қашып өтті, ал Сетшваё оны қайтару үшін бурлармен келісім жасасуға мәжбүр болды. 1865 жылы Умтонга қайтадан шекарадан қашып өтті, бұл Сетшваёға Умтонга бурлардың көмегімен оған қарсы тұруға тырысады деген сенімді тудырды, дәл осылайша оның әкесі бұрынғы патша Динганені құлатқан болатын. Сонымен қатар, оның uHamu kaNzibe есімді жартылай бауыры болды, ол Зулу ісіне бірнеше рет опасыздық жасады.
His other brother, Umthonga, was still a potential rival. Cetshwayo also kept an eye on his father's new wives and children for potential rivals, ordering the death of his favourite wife Nomantshali and her children in 1861. Though two sons escaped, the youngest was murdered in front of the king. After these events Umthonga fled to the Boers' side of the border and Cetshwayo had to make deals with the Boers to get him back. In 1865, Umthonga again fled across the border, apparently making Cetshwayo believe that Umthonga would organize help from the Boers against him, the same way his father had overthrown his predecessor, Dingane. Furthermore, he had a rival half brother, named uHamu kaNzibe who betrayed the Zulu cause on numerous occasions.
Билік
Мпанде 1872 жылы қайтыс болды. Оның өлімі бастапқыда жасырылды, біріккен үдерісті қамтамасыз ету үшін; Сетшваё 1873 жылдың 1 қыркүйегінде патша болып тағайындалды. Кейп колониясына Трансваалды қосып алған Сер Теофилус Шепстонның есебі кейіннен жасырылып қалды. Мұрагерлік рәсімінен кейін, дәстүр бойынша, Сетшваё ел үшін жаңа астана салып, оны Улунди (биік жер) деп атады. Ол әскерін кеңейтіп, Шаканың көптеген әдістерін қайта қолданды. Ол өз импилерін мылтықтармен жабдықтап, бірақ оларды қолданғандығына байланысты деректер шектеулі. Ол еуропалық миссионерлерді жерінен қуды да, Трансваалдағы буарларға қарсы басқа африкалық халықтарды көтеріліс жасауға ықпал еткен болуы мүмкін.
Англо-зулу соғысы
1878 жылы британдық Мұрын колониясының жоғарғы комиссары сэр Генри Бартл Фрере колонияны Канада сияқты конфедерациялауға тырысты және оныңмен шекаралас күшті зулу мемлекеті болғанда бұл мүмкін емес деп ойлады. Сондықтан Фрере зулулардың шекараны бұзуы үшін өтемақы талап ете бастады және өзінің бағыныштыларына Цетшвайоның саясатын сынап, зулу патшасын ашуға тырысуды бұйырды. Олар бұйрықтарды орындады, бірақ Цетшвайо сабырлы болды, британдықтарды достары деп есептеді және британдық армияның күшін білді. Дегенмен ол Фреремен тең екенін және Фрере Мұрын колониясын басқару туралы шағымданбағандықтан, Фрере де Зулуландқа қатысты сондай-ақ сыпайылық танытуы керек деді. Соңында Фрере Цетшвайоға әскерін таратуды талап ететін ультиматум жіберді. Оның бас тартуы 1879 жылы соғысқа әкелді, бірақ ол соғыстың алғашқы шайқасы болған Исандлуана шайқасынан кейін бейбітшілікке келуге тырысты. Бастапқыда шешуші, бірақ қымбатқа түсетін зулулардың Исандлуанадағы жеңісінен кейін, үш бағыттан шабуыл жасаған британдық әскердің қалған екі тобы да ілгерілемеді – тіпті бірі Эшоу қамалында тоқтап қалды. Британдықтар шегінді, ал басқа топтар Интомбе және Хлобане шайқастарында зулу әскерлерінен тағы екі жеңіліске ұшырады. Алайда, британдықтар Рорк Дрифт пен Камбулада жеңіске жетіп, британдық әскери бекіністердің толық құлауына жол бермеді. Бұл шегініс зулулардың Наталға терең шабуыл жасауына мүмкіндік бергенімен, Цетшвайо мұндай шабуылға бармады, оның мақсаты британдық шабуылды тойтару және бейбіт келісімге қол жеткізу болды. Бірақ Цетшвайоның аудармашысы, соғыстың басында тұтқындаған голланд саудагері Корнелиус Вейн, осы келіссөздер кезінде Челмсфордқа зулу күштерінің жинала жатқаны туралы ескертулер берді. Британдықтар одан кейін Зулуландқа әлдеқайда үлкен және жақсы қаруланған күшпен оралды, соңында Улунди шайқасында зулу астанасын басып алды. Онда британдықтар Исандлуанадағы жеңілістен сабақ алып, ашық далада қоршау құрып, оқтар мен Гатлинг мылтықтарымен қаруланды. Шайқас шамамен 45 минутқа созылды, содан кейін британдықтар атты әскерге зулуларға шабуыл жасауға бұйрық берді, олар оларды шашыратты. 4 шілдеде Улунди басып алынып, өртелгеннен кейін Цетшвайо тақтан түсіріліп, алдымен Кейптаунға, содан кейін Лондонға жер аударылды. Ол 1883 жылы Зулуландқа оралды. 1881 жылдан бастап оның ісін "Morning Post" газетінің тілшісі Леди Флоренс Дикси және басқалар қолдады, ол оны қолдап мақалалар мен кітаптар жазды. Бұл, оның мейірімді және қадірлі мінезімен бірге, жұртшылықтың оған деген ықыласын оятып, Бартл Фрере мен Лорд Челмсфорд оны жаман қарым-қатынасқа тартып, әділетсіздік жасады деген пікірге келді.
Кейінгі өмірі
1882 жылы зулулардың екі топтары – Сетшвайо уСутус жақтастары мен Зибхэбу бастаған үш қарсыласты басшылар арасындағы келіспеушіліктер қанды дұшмандыққа және азамат соғысына ұласты. 1883 жылы британ үкіметі Сетшвайоны оның бұрынғы аумағының кем дегенде бір бөлігін басқаруға қайтаруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Боерлердің жалдамалы әскерлерінің көмегімен Зибхэбу мұрагерлік үшін күресте соғыс бастады және 1883 жылдың 22 шілдесінде ол Улундидегі Сетшвайоның жаңа қамалын шабуылға алды. Сетшвайо жараланды, бірақ Нкандла орманға қашып құтылды. Резидент-комиссар сэр Мелмот Осборнның тілегімен Сетшвайо Ешоуге көшіп барды, онда ол бірнеше айдан кейін 1884 жылдың 8 ақпанында 57-60 жасында, болжам бойынша жүрек талмасынан қайтыс болды, алайда оны улаған болуы мүмкін деген де болжамдар бар.
Мұра
2016 жылы Кинг Четшвайо аудандық әкімшілігі оның құрметіне аталды.