Кіріспе

Ежелгі Грекияның аңызға айналған музыканты, грек ақыны Арион (/ə/'/r//aɪ//ə//n/; wikt:Ἀρίων (Ἀρίων)) ежелгі Грекияда китарамен ойнаушы, Дионисқа арналған ақын және дитирамбты ойлап тапқан адам ретінде танымал. Лесбос аралының тұрғындары оны өздерінің туған ұлы деп есептесе, Арион Коринф тираны Периандрда қолдау тапты. Музыкалық өнертабыстарымен белгілі болғанымен, Арион көбінесе қарақшылар тарапынан ұрлануы және дельфиндердің арқасында керемет түрде құтқарылуы туралы керемет аңызбен еске алынады – бұл халық ертегілерінде жиі кездесетін мотив.

Шығу тегі

Арион Лесбос аралындағы Метимна қаласында туған, ал кейбір мифологиялық әңгімелерде Циклонның немесе Посейдон мен нимфа Онкеяның ұлы деп есептеледі. Ол туралы барлық деректер оны Коринф тираны Периандрдың замандасы және досы ретінде көрсетеді. Ол өмірінің көп бөлігін Периандрдың сарайында өткізген сияқты, бірақ оның өмірі мен поэзиялық немесе музыкалық шығармалары туралы, Сицилиядан Коринфке кемемен жол жүрген теңізшілерден қашқан оқиғасынан басқа, көбінесе ештеңе белгілі емес.

Дитирамб

Арионды дитирамб поэзиясының және дитирамб атауының ойлап табушысы деп жиі атайды. Артур Уоллес былай деп жазады: "Хорға арналған әдеби туынды ретінде дитирамб Коринфтік Арионның туындысы болды". Оның даңқы ежелгі заманда қалыптасты, ал Геродот: "Арион өз заманында лира тартуда ешкімнен де кем емес еді, сонымен қатар бізге белгілі дитирамбты құрастырып, атаған және оны Коринфте үйреткен алғашқы адам болды" дейді. Дегенмен, Дж. Х. Слиман дитирамб немесе дөңгелек хор туралы: "Ол алғаш рет Архилох (б.з.д. 665 ж.) есімді ақынның шығармаларында айтылған. Арион одан кем дегенде 50 жыл кейін өмір сүрген, бәлкім, оған көркемдік формасын беріп, 50 адамнан тұратын хор қосып, Дионис алтарының маңында билейтін сатирлер бейнесін жасаған болуы керек. Ол, әрине, дитирамбты Коринфке алғаш енгізген адам болды". Арманд Д'Ангур Арионның дитирамбты реформалауға қосқан үлесі, ол ақырында шеңберде орындалып, куклиос хор деп аталды, ежелгі деректерде оның әкесі Куклеус ("Шенберлі адам") деп аталғаны арқылы танылғанын айтады. Арион трагедияның бастауымен де байланысты: Иоанн Диакон Солон туралы былай хабарлайды: "Метимналық Арион трагедияның драмасын [яғни, іс-қимылын] алғаш енгізді, бұл туралы Солон өзінің "Элегиялар" атты өлеңінде көрсеткен".

Қарақшылармен ұрлау

Геродоттың Мермнадтар әулетімен билеген Лидия империясы туралы баяндамасына сәйкес, Арион Сицилияда өткен музыкалық жарысқа қатысып, жеңіске жетті. Тарантумнан қайтып келе жатқанда, қаланың негізін қалаушының да осыған ұқсас тарихы бар еді, ашкөз теңізшілер Арионды өлтіріп, ол үйге әкелген құнды сыйлықтарын тонауды жоспарлады. Арионға өзіне-өзі қол жұмсау және құрлықта лайықты жерлену немесе теңізге тасталып, өлуді таңдау мүмкіндігі берілді. Ол уақытты созу үшін соңғы әнін орындауға рұқсат сұрады. Кітарасын тартып, Арион поэзия құдайы Аполлонды мақтайтын ән шырқады, ал оның әні кеме төңірегінде дельфиндердің көптеген тобын қызықтырды. Кейбірлер Аполлон Арионды құтқару үшін дельфиндерді жібергенін айтады. Әннің соңында Арион өлтірілмеу үшін теңізге секірді, бірақ дельфиндердің бірі оның өмірін сақтап, Тайнарон мүйісіндегі Посейдон қасиетті орнына жеткізді. Құрлыққа жеткен соң, саяхатына асыққан ол дельфинді теңізге қайтаруды ұмытып, ол сол жерде өлді. Ол бақытсыздықтарын Коринф тираны Периандрға айтты, ол дельфинді жерлеуге және оған ескерткіш орнатуға бұйрық берді. Біраз уақыттан кейін Периандр Арионның кемесі дауылдан соң Коринтке жеткенін естіді. Ол кеменің экипажын алдырып, Арион туралы сұрады, бірақ олар ол қайтыс болды және оны жерледі деп жауап берді. Тиран: "Ертең сендер дельфиннің ескерткішінде осыған ант етесіңдер" деді. Сондықтан ол оларды күзетке алдырып, Арионға ертең таңда дельфиннің ескерткішінде жасырынуын тапсырды, теңізге секіргенде киген киімімен. Тиран кеме экипажын дельфиннің ескерткішіне алып келіп, дельфиннің рухымен Арион өлгеніне ант етуді бұйырғанда, Арион ескерткіштен шықты. Кемедегілер қай құдайдың оны құтқарып қалғанын білмей, үнсіз қалды. Тиран оларды дельфиннің ескерткішіне айқышқа тігіп өлтіруге бұйырды. Аполлон Арионның кітарадағы шеберлігіне риза болып, оны және дельфинді жұлдыздардың қатарына қосты. Бұл дельфин Аполлонның құдіретімен Дельфин шоқжұлдызы болып аталды. Геродот баяндаған оқиға басқа әдебиеттерде де кездеседі. Самосаттық Лукиан Арионды көтеріп әкелген дельфинмен Посейдон арасындағы әңгімені әдемі оймен суреттеді. Гипполық Августин, түркілер "өздерінің кітаптарында оқығандарына сенеді" және Арионды тарихи тұлға деп есептегенін айтты. Юнис Бёр Степбинс: "Бұл оқиғаның тарихи негізі жоқ", - деді, ал Арион мен дельфиндер Ирад Малкиннің "әсіресе Аполлонмен байланысты халықтық мотивтің" мысалы ретінде келтірілді. Эразм Арионды поэзияның дәстүрлі тақырыбы ретінде қарастырды, ол тарихқа ұқсайды, аңызға емес, бірақ Августин Арион оқиғасын тарихи деп қабылдағанын ұмытып қалды.

Мифологиялық ұқсастықтар

Пираттар оқиғасы Меликерттің тағдырының қайталануы ретінде қарастырылуы мүмкін, онда теңізге секіру оның анасы Иноның басынан өткен оқиға болды. Ол "ақ құдай" Левкотеяға айналды; Меликерт көбінесе тірі емес, өлі күйінде, оның құрметіне Истмия ойындары өткізілген жағалауларға жеткізілді, себебі ол түнгі хтондық рәсіммен құрметтелген Палаймон батырына айналды, ал оның жеңімпаздары шыршадан жасалған гүлсіз тәж киді. Осыған ұқсас оқиға Мегале Грецияда (Магна Греция), қазіргі Таранто, Апулия, Италияда Тарас қаласының негізі қаланғанда айтылады. Посейдонның Тарас есімді ұлы кеме апатқа ұшырағанда, әкесі оны құтқару үшін дельфинді жіберді, ол арқылы ол Тенарум мүйісінен Италияның оңтүстігіне дейін теңізді кешіп өтті. Жағаға жеткен Тарас сол атпен қала құрды. Паусаниасқа сәйкес, ол қала мен өзенге өзінің атын берген батыр ретінде құдайға сыйынды. Тағы бір параллель – Гомерлік әндерде баяндалған Дионис және теңізшілер туралы миф: Тиррен теңізшілері құдайды мачтаға байлап қоюға тырысады, бірақ ағаш өсіп, мачта бөренелермен оралады (құдайдың тирсі сияқты); теңізшілер теңізге секіріп, дельфиндерге айналады. Бұл әсіресе қызықты, өйткені Арион дитирамбты – дионистік ән түрін ойлап тапқан деп есептеледі.

Ғылыми түсіндірмелері

Жоғарыдағы осы ұқсастықтарды ескере отырып, Уолтер Беркерт бұл оқиғаны Дионис культі тарихындағы маңызды даму ретінде қарастырады: "Бұл көңілсіз фоннан арылған, алтыншы ғасырдың көтеріңкі және бостандық сыйлайтын аңызы, Дионис культінің жаңарып келген түстерімен дельфинмен сапар шегушінің бейнесін одан әрі жетілдірді". К. М. Боура бұл мифті Дионистен таратылған аристократтар – Бакиадтардың Коринфтен қуылғаннан кейінгі кезеңімен байланыстырды: "құдайға табынудың жаңа және демократиялық формалары дамуы керек болды". Стюарт Флори Геродоттың осы эпизодты тарихи контексте пайдалануын, Флори "батыл қимылдары" деп атаған нәрсесінің мысалы ретінде қарастырды – өлімге бетке басқан адам, қауіпке деген жек көруді білдіретін, бірақ қажетсіз, рухты әрекеттерді сабырлылықпен жасайды.

Қалған фрагмент

Аэлиан келтірген және ол Арионға жатқызған Посейдонға арналған гимннің бір бөлігі сақталған, ол Бергктің "Poetae Lyrici Graeci" еңбегінде кездеседі. Ағылшын мектеп мұғалімі Герберт Кинастон оны өлеңмен аударған. Ал, одан кейін жасалған прозалық аудармасы былай: Құдайлардың ең бастысы, алтын үштігі бар теңіздің билеушісі Посейдон, жерді дірілдетіп тұратын, көпірген судың патшасы, сенің айналыңда қанаттарымен билейтін барлық теңіз жануарлары, ал жылдам қозғалыспен, сергек секірістермен байланады, жүні тік тұрған, жылдам жүретін иттің ұрпақтары, Музаның дельфиндері, Амфитриттен туған Нерейдің қыздарының теңіз жандары, Пелопс жеріндегі Сицилия теңізінен Таэнарум жағалауына саяхатшыларды арқалап әкелген аңдар, Нерейдің егістігіндегі тың жерді аралап, теңіздің күлгін толқындарына қарай, ойық кемеден мені тастаған ашкөздер.

Әдебиетте

Летиция Элизабет Лэндонның "Арион" поэмасы Арионның Грекияға оралуы туралы оқиғаны зерттейді және көркем бейнелейді. Александр Пушкиннің 1827 жылғы "Арион" поэмасында Арион теңіз дауылдан кейін кеме апатынан жалғыз аман қалған адам болып, кемедегі жолдастарын қуантқан әндерін орындауын жалғастырады. Бұл 1825 жылғы декабристер көтерілісінен кейінгі оның өзінің жағдайына жасалған сырттай ұсыныс деп саналады. Джордж Элиоттың осы аттас поэмасы Арионның пираттар ("теңізшілер") қолынан қаза табуын баяндайды, алайда оны делфиндер құтқарғаны туралы еске алынбаған.

Астрономияда

Құтқарушы дельфин туралы оқиғадан шабыттанған Арион есімі 2015 жылы 18 Дельфин жұлдызының айналасында жүретін, мүмкін болатын экзопланетаға берілді, және сол кезде ол Музика деп аталды.