Кіріспе

Белгісіздік жағдайында шешім қабылдауға көмектесетін құрал. Өкілдік эвристикасы белгілі бір прототиптік оқиғаның сипаты мен мәніне сәйкес келетін оқиғаның ықтималдығын бағалау үшін қолданылады. Бұл психологтар Амос Тверски мен Дэниел Канеманның 1970 жылдардың басында ұсынған эвристикалардың (шешімдерді немесе қадамдарды қабылдауды басқаратын қарапайым ережелер) бірі. Олар бұл эвристиканы "[оқиғаның] (i) негізгі ерекшеліктері бойынша бастапқы популяциясына ұқсастығы және (ii) оның пайда болу процесінің маңызды белгілерін көрсететін деңгейі" ретінде сипаттаған. Эвристикалар шешім қабылдау кезінде күш-жігерді азайту және қарапайымдау арқасында пайдалы. Адамдар өкілдік эвристикасына сүйенгенде, дұрыс емес шешімдерге келуі мүмкін, себебі бір нәрсеге қаншалықты ұқсас болса, оның орын алу ықтималдығы арта қоймайды. Өкілдік эвристикасы объектілердің ұқсастығын бағалау және оларды саналық категорияның прототипіне сәйкес ұйымдастыру ретінде қарастырылады (мысалы, ұқсас нәрселер бірге болады, ал себептер мен салдарлар бір-біріне ұқсауы керек). Осының салдарынан, маңызды базалық көрсеткіштер мен басқа да танымдық бұрмалаулар назардан тыс қалуы мүмкін.

Өкілдікті анықтайтын факторлар

Репрезентативтілік эвристикасы, жасалатын бағалау немесе шешімнің белгілі бір факторлары болған жағдайда, жиірек қолданылады.

Ұқсастық

Жаңа стимулдың/оқиғаның өкілдігін бағалау кезінде адамдар әдетте стимулдың/оқиғаның стандартпен/процеспен қаншалықты ұқсас екеніне назар аударады. Өкілдік эвристикасы туралы әдебиеттерде ұқсастықтың бірнеше мысалдары сипатталған. Бұл зерттеулер медициналық сенімдерге бағытталған. Зерттеушілер клиникалық дәрігерлердің диагноз қою кезінде пациенттердің осы ауруға шалдыққан немесе типік пациентке қаншалықты ұқсас екенін бағалау арқылы өкілдік эвристикасын қолданатынын анықтады. Дегенмен, өкілдік бойынша жасалған бағалаулар тек гипотеза мен деректердің ұқсастығын қарастырады, сондықтан кері ықтималдықтар теңестіріледі: Бұл Dawes, Mirels, Gold және Donahue (1993) жүргізген тәжірибеде нақты тексерілді, онда қатысушылар белгілі бір мінез-құлық ерекшелігіне ие адамдардың базалық көрсеткіштерін және белгілі бір мінез-құлық ерекшелігіне ие адамның басқа бір ерекшелікке ие болу ықтималдығын бағалаған. Кейбір зерттеулер балаларда базалық көрсеткішті елемеуді зерттеді, себебі осы бағалау эвристикасының қалай дамығаны туралы түсінік жетіспеді. Мұндай зерттеулердің авторлары эвристиканың дамуын, әлеуметтік бағалаулар мен басқа бағалаулар арасындағы айырмашылықты және балалар өкілдік эвристикасын қолданбаған кезде базалық көрсеткіштерді қолдана ма, жоқ па, түсінуге тырысты. Ақпарат себептік болмаған жағдайда базалық көрсеткіштер жиірек елеусіз қалдырылуы мүмкін. Тиісті жекелендіру ақпараты болған жағдайда базалық көрсеткіштер аз қолданылады. Топтар жеке тұлғаларға қарағанда базалық көрсеткішті көбірек елемейтіні анықталды. Базалық көрсеткіштерді қолдану контекстке байланысты өзгереді. Базалық көрсеткіштерді қолдану туралы зерттеулер нәтижелері әртүрлі болды, кейбір авторлар жаңа модельдің қажет екенін ұсынады.

Конъюнкциялық қателік

Студенттер тобына белсенді феминист ретінде бейнеленген Линданың сипаттамасы ұсынылды. Содан кейін қатысушылардан оның феминист болу ықтималдығын, банк қызметкері болу ықтималдығын немесе банк қызметкері әрі феминист болу ықтималдығын бағалау сұралды. Ықтималдықтар теориясы бойынша, банк қызметкері және феминист болу ықтималдығы (екі жиынтықтың қиылысы) феминист немесе банк қызметкері болу ықтималдығынан кем немесе тең болуы тиіс. Қиылысқан жағдай, оның құрамына кіретін ең ықтимал элементтен артық болуы мүмкін емес. Алайда, қатысушылар банк қызметкері және феминист болу қиылысын, тек банк қызметкері болудан гөрі ықтимал деп бағалады. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, бұл қателікке тілдік факторлар, мысалы, нақты айтылмаған сөздер немесе "ықтималдық" сөзінің семантикалық түсіндірілуі себеп болуы мүмкін. Авторлар логика да, тілдің қолданылуы да осы қателікпен байланысты болуы мүмкін екенін, және оны толыққанды зерттеу қажет деп тұжырымдайды. Олар статистика мамандығының өкілі болып табылатын адамды (мысалы, өте зиялы, математикалық жарыстарға қатысатын) әлеуметтік ғылымдарға қарағанда статистика мамандығы болуы ықтимал деп бағалайтынын анықтады, бірақ оны гуманитарлық ғылымдарға (статистикадан жоғары санат) қарағанда еврей тілі мамандығы болуы ықтимал деп санамайды. Осылайша, адам бір санаттың өкілі болып көрінген кезде ғана, ол санат жоғары санатынан гөрі ықтимал деп бағаланады. Бұл дұрыс емес бағалаулар тіпті ықтималдықтарға жасалған ставкаларда нақты ақша жоғалтқан жағдайларда да сақталды.

Үлгі өлшеміне сезімталдықсыздық

Репрезентативтілік эвристикасы субъекттер үлгідегі белгілі бір параметрдің ықтималдығын бағалаған кезде де қолданылады. Егер параметр популяцияны жақсы көрсететін болса, онда осы параметрге көбінесе жоғары ықтималдық беріледі. Бұл бағалау процесі көбінесе үлгінің мөлшерінің әсерін ескермейді. Тверски мен Канеман ұсынған түсінік, әртүрлі өлшемдегі екі аурухана туралы мәселеде осы қателікке мысал келтіреді. Қосымшада көрсетілген мәндер әр жауапты таңдаған студенттердің саны. Нәтижелер көрсетіп тұрғандай, респонденттердің жартысынан астамы дұрыс емес жауапты (үшінші нұсқа) таңдаған. Бұл респонденттердің үлгі мөлшерінің әсерін назарға алмауынан туындайды. Респонденттер үшінші нұсқаны таңдауының себебі, үлкен және кіші ауруханалардың екеуі де бірдей статистиканы көрсетуі. Статистикалық теория бойынша, кішкентай үлгі мөлшері статистикалық параметрдің үлкен үлгіге қарағанда айтарлықтай ауытқуына мүмкіндік береді. Сондықтан, үлкен аурухананың 50% номиналды мәніне жақын болу ықтималдығы жоғары.